Vishnupurana 19
Viṣṇucittīya 19
- Language
- Sanskrit
19.5
kṛtyeti || abhyavapatiranugrahaḥ || 38, 39 || yatheti || yathetyādinā apakāriṣvapyupakurvantīti vaiṣṇavānāmācāraḥ pradarśitaḥ || 40—46 || iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne viṣṇucittīye prathameśe'ṣṭādaśo'dhyāyaḥ |
18 ||
neti || samāna eva sāmānyaḥ | sarvagato'pyacyuto bhaktasya śuddhe hṛdyavirbhavati, nānyasyāśuddhe || 1-4 || tāṃ pāpaduḥkhābhāvarūpamātmano hṛcchuddhiṃ catuḥślokyā''ha anyeṣāmityādinā |
19.28
karmaṇeti || tadbījaṃ janma-sā parapīḍaiva bījaṃ yasya tajjanma, tasya pīḍayituraśubhaṃ phalati | tadbījamanyeti ca pāṭhaḥ || 6-14 || neti || hantuṃ na śakyate || 15-28 ||
19.29
kathamiti || maṃtrī buddhisahāyaḥ syādamātyaḥ kāryasāhāyakṛt | durgādhyakṣo dhanādhyakṣaḥ (dhānyā) senādhyakṣaśca bhūpateḥ || sūtaḥ purodhā daivajñaḥ sattaite maṃtriṇo matāḥ || durgādhyakṣo-vanādhyakṣaḥ | 'pūtaḥ purodhāḥ' iti ca pāṭhaḥ| bāhyā amātyāḥ śukālpabhādayaḥ | ābhyantarāḥ-antaḥpuramahānasādyadhikṛtāḥ | śaṃkitāḥ jitadāsabhūtāḥ sāparodhā vā | itare svāmihitaiṣiṇaḥ | dharmārthakāmabhayaparīkṣāsu śuddhā vā |
19.30
kṛtyākṛtyeti || kṛtyāḥ-bhedyāḥ | teṣāmakṛtyatvasyābhedyatvasya vidhānam | alabdhavetano lubdho mānī cāpyavamānitaḥ| kruddhaśca kopito'kasmāttathā bhītaśca bhīṣitaḥ || iti bhedyāḥ| jalaprākāramarugirivanātmakaṃ pañcadhā durgam | āṭavikāḥ-vanyā mlecchādyāḥ tatsādhanam| kaṇṭakaścauraḥ kṣudraśatrurvā | tasya śodhanaṃ sādhanam |
19.31
etaditi || anyacceti | auśanasoktaṃ sapta prakṛtyādikam || 32, 33 || mamopadiṣṭamiti || na sadetat--śatrumitrādibhedaviṣayatvātsya || 34–36 || sarvabhūtātmaka iti || sarvabhūtātmake-sarvajīvaśarīrake, jaganmaye-vyaktāvyaktaprapaṃcarūpe, paramātmaniātmāntararahite || 37, 38 || taditi || dṛṣṭārambhāḥ-rājyādyarthodyogāḥ, teṣāmuktivistaraiḥ arthaśāstrādyaiḥ avidyāntargataiḥ-vidyāyāmantargatāni vidyāsthānāni, taditaraiḥ | śobhane-paramamaṅgalātmavidyāviṣaye śāstre |
19.39
mitreṣviti|| mitreṣu—sahajaprākṛtakṛtrimeṣu| sahajaṃ mātuleyādi | prākṛtaṃ svabhūmyanantarāt śatroranantaram| kṛtrimaṃ dānamānavaśīkṛtam | ariśca trividhaḥ—sahajo dāyādaḥ, prākṛto bhūmyanantarādiḥ, kṛtrimaḥ kṛtāpakāraḥ | madhyasthāśca trividhāḥ | triṣu lokeṣu-mitrādiṣu triṣu janeṣu | kāleṣviti pāṭhe kṣayavṛddhisyānakāleṣu | kathaṃ varteta ? vṛttayo hi ṣaṇṇādānānupraveśamādhyasthyapūrṇatvapriyatvasahiṣṇutvarūpāḥ sapta | yathoktam oṃ indrasyārkasya vāyośca yamasya varuṇasya ca | candrasya ca pṛthivyāśca nṛpaḥ saptaguṇo bhavet | iti |
19.40
kā tarhi vidyā ? tatrāha-tatkarmeti || yā vimuktaye sā vidyā, arthaśāstrādividyā śilpanaipuṇam | yanna bandhāya, api tu vidyāṅgatvena mokṣāya tatkarma ; aparaṃ karma-pravṛttikarma |
19.41
karmanirūpaṇaṃ prāsaṃgikam ; rājyādiṣṭaphalārthinā'pi tatsādhane dharme yatitavyaṃ na nītiśāstrādāvityāha tadetadityādibhiḥ | tadetat-nītiśāstrādijanyajñānādi ; niśāmaya-śṛṇu |
19.42
neti || bhavyaṃ-prākkarmato bhāvi | ubhayaṃ-rājyaṃ dhanaṃ ca |
19.43
sarva eveti || mahattvam-aiśvaryam || 44, 45 || tasmāditi || samatve-bhagavadātmakatvena sarvasya samatvabuddhau |
19.46
devā iti || bhinnamiva-tataḥ pṛthagbhūtamiva | ananta eva tattadrūpeṇa sthita iti jñāpanameva samyak neha nānāsti kiñcana na tadasti vinā iti ca |
19.47
etaditi || ātmavat-antaryāmiṇā paramātmanā yuktam | matubantametat | atra hetuḥ yato'yaṃ viśvarūpadhṛgiti || 48-54 ||
19.54
nanvarthaśāstrāde rājyādyupāyajñāpakatvātkathamavidyāsthānatvaṃ tatrāha-vidyeti || arthaśāstrādijanyavidyāyāstu alpāsthiraphalasādhanatvādvidyātvaṃ nāstīti bhāvaḥ |
19.65
brahmatva iti || sthitau-svarūpeṇāvasthitau || 66-68 || rūpamiti || ātmā-ahaṅkāraḥ, eteṣāṃ paramārthaḥ-eteṣāṃ saṃvandhyavināśī jīvātmā | etadddaśyaṃ jagacca tvam || 69-71 ||
19.72
tata iti || salilārṇave-arṇavaṃsalile || 55-62 || sa iti || āhnikavelāyāma-ahni kriyamāṇārādhanavelāyām || 63, 64 || nama iti || brahmaṇyadevāya-tapovedādihitāya devāya |
19.82
mayīti || aiśvaryaguṇasaṃsūcakrī-upādānanimittatvalakṣaṇamaiśvaryam, guṇo jñānaśaktyādiḥ, tayoḥ sūcikā || 72, 73 ||
na hyanīśvarasyāguṇasya ca vyāptiḥ saṃbhavati | atna bhūṣaṇarūpanikhilādhāraṃ śubhāśrayatayā vakṣyamāṇaṃ divyarūpamāha-rūpamiti || te mahadrūpamastītyanuṣaṅgaḥ | mahatvaṃ svarūpato guṇataśca | etadviśvaṃ jagatsūkṣmaṃ yatra tiṣṭhati yataśca bhavati | yataśca sūkṣmamiti ca pāṭhaḥ | rūpāṇi sūkṣmāṇi-avyaktamahadādīni | bhūtabhedāḥ-pṛthivyādayaḥ | antarātmākhyam-ātmatattvam | etāni ca yato yatra ; viśvamiti saṃkṣepoktiḥ, rūpāṇīti vistaroktiḥ |
divyātmasvarūpamāha-tasmāditi || tasmātparamiti śeṣaḥ | paramārtharūpaṃ-paramaprayojanarūpam | yatparamātmarūpamiti ca pāṭhaḥ | rūpaṃ-svarūpam |
kṣetrajñarūpaṃ muktarūpaṃ cāha sarvabhūteṣviti dvābhyām || sarvabhūteṣviti || guṇāḥ sattvādyaḥ āśrayo yasyāḥ sā guṇāśrayā ; aparā-muktāpekṣayā nikṛṣṭā |
yā'tītagocareti || īśvarīṃ-svatantrām, sa svarāṭ bhavatīti śruteḥ | parām-utkṛṣṭām | etacchaktidvayaṃ, viṣṇuśaktiḥ parā proktetyādinā vakṣyate | tāṃ vande ceśvarāṃ parāmiti ca pāṭhaḥ |
oṃ nama iti || omityādimantrasyārthaḥ tṛtīyaṣaṣṭhayorvakṣyate | vyatiriktaṃ na yasyāsti-sarvasya tadātmakatvāt | vyatirikto'khilasya yaḥ-kāryabhūtājjagato vyatiriktaḥ | ato jyāyān tripādūrdhva udaitpuruṣaḥ, yasyāyutāyutāṃśośe iti | vyariktamityādinā vāsudevaśabdārtha uktaḥ |
nama iti || ādarānnamaskārāvṛttiḥ ; saṃkarṣaṇādivyūhaviṣayā vā | nāmarūpaṃ na yasya-jīvavanna karmakṛtam || 79-81 || namo'stviti || yasyābhinnaṃ kāryakāraṇapavatvācca |
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit