Vishnupurana 29: atha saptamo'dhyāyaḥ
Viṣṇucittīya 29
- Language
- Sanskrit
atha saptamo'dhyāyaḥ
29.3
yāvaditi || yāvatpramāṇā abhitaḥ kaṭāhadvayaspṛk, vistāraparimaṇḍalāt-vyāsādvṛttaparidhimānācca nabhaḥ-bhuvarlokākhyam | vyāpamaṇḍalataḥ-tāvadvistārātpañcāśatkoṭivṛttaparidheḥ| sārddhaśatakoṭikaṃ kharlokāvadheḥ, sūryasya lakṣocchritatvoktyā bhuvarloko lakṣotsedha ityapyarthāduktam || 4-9 || ṛṣibhya iti || meḍhiḥ-khalamadhyanikhātastambhaḥ |
29.6
atha saptamo'dhyāyaḥ kathitamiti || kathitamityādi bhuvanaśeṣasya jyotiścakrasya ca praśnaḥ || 1, 2 || ravīti || tāvatī bhūlokākhyā |
29.10
vidyāvidye ceti || vidyāvidye-jñānakarmaṇī | mokṣasādhanabhūtaṃ jñānaṃ vidyā, anabhisaṃhitaphalaṃ karmāvidyā| te ca jñānameva-manovṛttirūpajñānasādhye ityarthaḥ || 51-53 || iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne viṣṇucittīye dvitīye'śe ṣaṣṭho'dhyāyaḥ |
29.11
dhruvāditi || kalpavāsinaḥ-kalpāvadhikāyuṣaḥ ; manvantarādyadhikāriṇaḥ indrādyāḥ svādhikāranivṛttau kālapratīkṣayā maharloke tiṣṭhanti, vivṛttādhikārāstu maharlokanivāsinaḥ, iti śaivokteḥ, kalpādhikāriṇaścātra saṃsthitā dvijapuṅgavāḥ, iti kūrmokteśca | punastānanūdya tallokocchrāyo'bhidhīyate-eketi || 12, 13 || caturguṇottara iti || caturguṇottara iti koṭidvayaṃ prakṛtaloktvājjanalokādaṣṭakoṭyuttare vyomni tapaḥ | ṣaḍguṇenetyatrāpi tapaso dvādaśakoṭyucchrāye satyam | itthaṃ trayoviṃśatiḥ koṭayo dhruvādūrdhvaṃ satyamārabhyāṇḍakaṭāhāntaṃ kiṃcidūnaṃ koṭidvayaṃ jñeyam | brahmaloka eva bhagavataḥ puraṃ rudrādīnāṃ ca | tadupari tamastato'ṇḍakaṭāhaśca | yattu janalokāttapolokaścatasraḥ koṭayaḥ smṛtāḥ | prājāpatyāt brahmalokaḥ koṭiṣaṭkaṃ tu sṛjyate || iti purāṇāntaravacanaṃ tattu tattallokāntarālaviṣayam | idaṃ tu caturguṇottare ṣaḍguṇenetyādivacanaṃ tattallokāntarālasya lokocchrāyaghanasya ca saṃhatya mānoktiparamityavirodhaḥ |
29.14
ṣaḍguṇeneti || apunarmārakāḥ | satyalokaṃ prāptā hi na punaḥ saṃsaranti, brahmalokamabhisaṃpannā na punari maṃ mānavamāvartamāvartante iti śruteḥ | brahmaṇā saha te sarve saṃprāpte pratisañcare | parasyānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padam || iti smṛteśca | ābrahmabhuvanādityādismṛtyuktamāvartanaṃ caturmukhopāsanena tattallokaprāptiviṣayaṃ kalpyam teṣāmeṣāṃ kecana brahmalokā rudrasyānye santi tatraiva lokāḥ | viṣṇoranye santi lokā viśālāstāṃstāṃllokāṃstānūpāsya vrajanti || iti purāṇāntaravacanāt | [teṣāmapi nātyantikī saṃsāramaṇḍalāprāptilakṣaṇā nivṛttiḥ, kiṃtu brahmalokatye ye mṛtāḥ punastasminsṛṣṭe tatraiva jāyante] || 15-19 || kṛtakākṛtayoriti || śūnyaḥ-nirjanaḥ || 20-22 ||
29.22
trailokyamiti || ijyāphalasya-tyāgaphalasya, bhūḥ-bhogabhūmiḥ, eṣā-idaṃ trailokyam | ijyā cātra bhāratavarṣe kartavyā || upāsanā yogādikriyā tatphalaṃ ca sarvalokeṣvapi syāt yogīśvarāṇāṃ gatimāhurantarbahistrilokyā iti vacanāt |
29.23
vahniśceti || pradhānasyānyāhaśottaratvamapyastīti śate paścāśanmrāyāddaśottarāṇi saptetyupapannam | yadvā kaṭāhādīni mahadantāni saptāvaraṇāni; tatra kaṭāhasya daśottaratvavacanaṃ chatrinyāyāt |
29.24
mahāntamiti || anantasyeti | yatastasya-anantasya, antaḥ-kālato nāśaḥ, saṃkhyānaṃ-yojaneyattādiśca nāsti |
29.25
taditi || ato'nantamasaṃkhyātapramāṇam tat pradhānamityanvayaḥ |
29.26
aṇḍānāṃ ceti || tatra-pradhāne, santīti śeṣaḥ |
29.27
dārūṇīti|| cetanātmā-jñātṛsvarūpaḥ, ātmavedanaḥ-svayaṃprakāśaḥ| dārūṇītyādinā durvicecatvamuktam |
29.28
pradhānamiti || sarvabhūtātmabhūtayā-sarvabhūtavyāpinyā, viṣṇuśaktyā-viṣṇusaṃkalpena, saṃśrayadharmiṇauanyonyasaṃśliṣṭau, vṛtau-dhṛtau |
29.29
tayoriti || saiva-śaktiḥ, pṛthagbhāvaḥ-mokṣaḥ, saṃśrayaḥ-bandhaḥ, tayoḥ kāraṇaṃ-puruṣasya bandhamokṣaheturityarthaḥ | kṣobhakāraṇabhūtā-guṇavaiṣamyonmukhyahetuḥ |
29.30
yatheti || yathā vāyurjale sthitaṃ kaṇikāśatam, asaktaṃ-nirlepaṃ yathā bibharti, tathā viṣṇoḥ sā śaktiḥ pradhānapuruṣātmakaṃ sarvaṃ tadgatadoṣairaspṛṣṭaṃ bibharti | anena ślokena dhāraṇādāvakleśo'pi darśitaḥ |
29.31
yathā ceti || kāryabhūtā vṛkṣā yallakṣaṇāstallakṣaṇena taddharmakeṇa pārthivatvavṛkṣatvacūtatvādikarmavatā dravyeṇa upādānakāraṇabhūtena yathā anugatāḥ, evaṃ sattvādiguṇamayā mahadādyāścādṛśādevāvyaktājjāyante || 32-34||
29.34
daśottareṇeti || asau-ambuparito'ṇḍaḥ |
29.35
jagadupādānakāraṇatve'pi bhagavataḥ svaśarīrabhūtapradhānānaṃśaniṣṭhatayā vikārāṇāṃ kālādivatsvarūpeṇa pariṇāmitvaṃ nāstītyāha-sannidhānāditi |
29.36
ātmanāṃ devādibhedenotpattirapi tattatkarmānurūpabhagavatsaṅkalpāyattetyāha-vrīhītyādi || vrīhibīje mūlanālādayaḥ kāraṇabhūtavrīhidravyarūpeṇa sthitāḥ pariṇāmaśaktimantaḥ kṣetrakarṣaṇoptijalasekādiprarohahetusāmagrīmāsādya mūlanālādyavasthayā yathā āvirbhavanti, evam ātmānaḥ svakarmaśaktisahitaviṣṇuśaktirūpasāmagrīmāsādya devādirūpeṇāvirbhavantīti || 37-39 || evaṃ viṣṇorjagatkāraṇatvamuktam | sa eva paraṃ brahmetyāha-sa ceti |
29.40
atra yadvṛttairviṣṇuḥ parāmṛśyate | kāraṇavākyeṣu sadbrahmādiśabdavācyamapi sa evetyāha-tadbrahmeti || paraṃ padaṃ-paramaprāpyam, etaccarācaraṃ jagadviśeṣeṇaṃ yasya-yadīyamityarthaḥ |
29.41
sa eveti || jagacca sa ityananyatvopapādanaṃ sa eva mūlaprakṛtiriti |
29.42
tatprāptyupayo yāgādistatsādhanaṃ ca sa evetyāha--kartā kriyāṇāmiti || tatkarma-tasyānuṣṭhānam | tasya-kratoḥ |
29.43
bījeti || yathā nāpacayastaroḥ-anekabījavṛkṣakāraṇabhāve'pi yathā vṛkṣasya na vināśaḥ kenāpyavayavena, evaṃ devādisarvasarge'pi pañcabhūtānāṃ na kṣayaḥ |
iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne śrīviṣṇucittīye dvitīye'ṃśe saptamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit