Pramāṇa · Search · About · API

Vishnupurana 29: atha saptamo'dhyāyaḥ

Viṣṇucittīya 29

Language
Sanskrit

atha saptamo'dhyāyaḥ

29.3

yāvaditi || yāvatpramāṇā abhitaḥ kaṭāhadvayaspṛk, vistāraparimaṇḍalāt-vyāsādvṛttaparidhimānācca nabhaḥ-bhuvarlokākhyam | vyāpamaṇḍalataḥ-tāvadvistārātpañcāśatkoṭivṛttaparidheḥ| sārddhaśatakoṭikaṃ kharlokāvadheḥ, sūryasya lakṣocchritatvoktyā bhuvarloko lakṣotsedha ityapyarthāduktam || 4-9 || ṛṣibhya iti || meḍhiḥ-khalamadhyanikhātastambhaḥ |

29.6

atha saptamo'dhyāyaḥ kathitamiti || kathitamityādi bhuvanaśeṣasya jyotiścakrasya ca praśnaḥ || 1, 2 || ravīti || tāvatī bhūlokākhyā |

29.10

vidyāvidye ceti || vidyāvidye-jñānakarmaṇī | mokṣasādhanabhūtaṃ jñānaṃ vidyā, anabhisaṃhitaphalaṃ karmāvidyā| te ca jñānameva-manovṛttirūpajñānasādhye ityarthaḥ || 51-53 || iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne viṣṇucittīye dvitīye'śe ṣaṣṭho'dhyāyaḥ |

29.11

dhruvāditi || kalpavāsinaḥ-kalpāvadhikāyuṣaḥ ; manvantarādyadhikāriṇaḥ indrādyāḥ svādhikāranivṛttau kālapratīkṣayā maharloke tiṣṭhanti, vivṛttādhikārāstu maharlokanivāsinaḥ, iti śaivokteḥ, kalpādhikāriṇaścātra saṃsthitā dvijapuṅgavāḥ, iti kūrmokteśca | punastānanūdya tallokocchrāyo'bhidhīyate-eketi || 12, 13 || caturguṇottara iti || caturguṇottara iti koṭidvayaṃ prakṛtaloktvājjanalokādaṣṭakoṭyuttare vyomni tapaḥ | ṣaḍguṇenetyatrāpi tapaso dvādaśakoṭyucchrāye satyam | itthaṃ trayoviṃśatiḥ koṭayo dhruvādūrdhvaṃ satyamārabhyāṇḍakaṭāhāntaṃ kiṃcidūnaṃ koṭidvayaṃ jñeyam | brahmaloka eva bhagavataḥ puraṃ rudrādīnāṃ ca | tadupari tamastato'ṇḍakaṭāhaśca | yattu janalokāttapolokaścatasraḥ koṭayaḥ smṛtāḥ | prājāpatyāt brahmalokaḥ koṭiṣaṭkaṃ tu sṛjyate || iti purāṇāntaravacanaṃ tattu tattallokāntarālaviṣayam | idaṃ tu caturguṇottare ṣaḍguṇenetyādivacanaṃ tattallokāntarālasya lokocchrāyaghanasya ca saṃhatya mānoktiparamityavirodhaḥ |

29.14

ṣaḍguṇeneti || apunarmārakāḥ | satyalokaṃ prāptā hi na punaḥ saṃsaranti, brahmalokamabhisaṃpannā na punari maṃ mānavamāvartamāvartante iti śruteḥ | brahmaṇā saha te sarve saṃprāpte pratisañcare | parasyānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padam || iti smṛteśca | ābrahmabhuvanādityādismṛtyuktamāvartanaṃ caturmukhopāsanena tattallokaprāptiviṣayaṃ kalpyam teṣāmeṣāṃ kecana brahmalokā rudrasyānye santi tatraiva lokāḥ | viṣṇoranye santi lokā viśālāstāṃstāṃllokāṃstānūpāsya vrajanti || iti purāṇāntaravacanāt | [teṣāmapi nātyantikī saṃsāramaṇḍalāprāptilakṣaṇā nivṛttiḥ, kiṃtu brahmalokatye ye mṛtāḥ punastasminsṛṣṭe tatraiva jāyante] || 15-19 || kṛtakākṛtayoriti || śūnyaḥ-nirjanaḥ || 20-22 ||

29.22

trailokyamiti || ijyāphalasya-tyāgaphalasya, bhūḥ-bhogabhūmiḥ, eṣā-idaṃ trailokyam | ijyā cātra bhāratavarṣe kartavyā || upāsanā yogādikriyā tatphalaṃ ca sarvalokeṣvapi syāt yogīśvarāṇāṃ gatimāhurantarbahistrilokyā iti vacanāt |

29.23

vahniśceti || pradhānasyānyāhaśottaratvamapyastīti śate paścāśanmrāyāddaśottarāṇi saptetyupapannam | yadvā kaṭāhādīni mahadantāni saptāvaraṇāni; tatra kaṭāhasya daśottaratvavacanaṃ chatrinyāyāt |

29.24

mahāntamiti || anantasyeti | yatastasya-anantasya, antaḥ-kālato nāśaḥ, saṃkhyānaṃ-yojaneyattādiśca nāsti |

29.25

taditi || ato'nantamasaṃkhyātapramāṇam tat pradhānamityanvayaḥ |

29.26

aṇḍānāṃ ceti || tatra-pradhāne, santīti śeṣaḥ |

29.27

dārūṇīti|| cetanātmā-jñātṛsvarūpaḥ, ātmavedanaḥ-svayaṃprakāśaḥ| dārūṇītyādinā durvicecatvamuktam |

29.28

pradhānamiti || sarvabhūtātmabhūtayā-sarvabhūtavyāpinyā, viṣṇuśaktyā-viṣṇusaṃkalpena, saṃśrayadharmiṇauanyonyasaṃśliṣṭau, vṛtau-dhṛtau |

29.29

tayoriti || saiva-śaktiḥ, pṛthagbhāvaḥ-mokṣaḥ, saṃśrayaḥ-bandhaḥ, tayoḥ kāraṇaṃ-puruṣasya bandhamokṣaheturityarthaḥ | kṣobhakāraṇabhūtā-guṇavaiṣamyonmukhyahetuḥ |

29.30

yatheti || yathā vāyurjale sthitaṃ kaṇikāśatam, asaktaṃ-nirlepaṃ yathā bibharti, tathā viṣṇoḥ sā śaktiḥ pradhānapuruṣātmakaṃ sarvaṃ tadgatadoṣairaspṛṣṭaṃ bibharti | anena ślokena dhāraṇādāvakleśo'pi darśitaḥ |

29.31

yathā ceti || kāryabhūtā vṛkṣā yallakṣaṇāstallakṣaṇena taddharmakeṇa pārthivatvavṛkṣatvacūtatvādikarmavatā dravyeṇa upādānakāraṇabhūtena yathā anugatāḥ, evaṃ sattvādiguṇamayā mahadādyāścādṛśādevāvyaktājjāyante || 32-34||

29.34

daśottareṇeti || asau-ambuparito'ṇḍaḥ |

29.35

jagadupādānakāraṇatve'pi bhagavataḥ svaśarīrabhūtapradhānānaṃśaniṣṭhatayā vikārāṇāṃ kālādivatsvarūpeṇa pariṇāmitvaṃ nāstītyāha-sannidhānāditi |

29.36

ātmanāṃ devādibhedenotpattirapi tattatkarmānurūpabhagavatsaṅkalpāyattetyāha-vrīhītyādi || vrīhibīje mūlanālādayaḥ kāraṇabhūtavrīhidravyarūpeṇa sthitāḥ pariṇāmaśaktimantaḥ kṣetrakarṣaṇoptijalasekādiprarohahetusāmagrīmāsādya mūlanālādyavasthayā yathā āvirbhavanti, evam ātmānaḥ svakarmaśaktisahitaviṣṇuśaktirūpasāmagrīmāsādya devādirūpeṇāvirbhavantīti || 37-39 || evaṃ viṣṇorjagatkāraṇatvamuktam | sa eva paraṃ brahmetyāha-sa ceti |

29.40

atra yadvṛttairviṣṇuḥ parāmṛśyate | kāraṇavākyeṣu sadbrahmādiśabdavācyamapi sa evetyāha-tadbrahmeti || paraṃ padaṃ-paramaprāpyam, etaccarācaraṃ jagadviśeṣeṇaṃ yasya-yadīyamityarthaḥ |

29.41

sa eveti || jagacca sa ityananyatvopapādanaṃ sa eva mūlaprakṛtiriti |

29.42

tatprāptyupayo yāgādistatsādhanaṃ ca sa evetyāha--kartā kriyāṇāmiti || tatkarma-tasyānuṣṭhānam | tasya-kratoḥ |

29.43

bījeti || yathā nāpacayastaroḥ-anekabījavṛkṣakāraṇabhāve'pi yathā vṛkṣasya na vināśaḥ kenāpyavayavena, evaṃ devādisarvasarge'pi pañcabhūtānāṃ na kṣayaḥ |
iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne śrīviṣṇucittīye dvitīye'ṃśe saptamo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)