Vishnupurana 80: atha caturviṃśo'dhyāyaḥ
Viṣṇucittīya 80
- Language
- Sanskrit
atha caturviṃśo'dhyāyaḥ
80.13
iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne śrīviṣṇucittīye caturthāṃśe trayoviṃśo'dhyāyaḥ |
80.22
atha trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 1-12 || itīti || teṣāṃ varṣasaṃkhyā tu kalau svalpāyuṣyasūcanena viraktyarthā |
atha caturviṃśo'dhyāyaḥ || 1-25 || tataśceti || kauṭilyaḥ-vātsyāyanaviṣṇumitraguptādiparyāyaścāṇakyaḥ| samuddhariṣyatiunmūlayiṣyati || 26, 27 ||
80.55
kauṭilya iti || caṃdraguptaṃ-nandasyaiva śūdrāyāṃ murāyāṃ jātaṃ mauryāṇāṃ prathamam || 28-49 || evamiti || evamete triṃśat, āndhrā iti śeṣaḥ || 50-52 || tataśceti || ete ābhīrādyā aṣṭaṣaṣṭirnṛpāḥ pṛthivīṃ navatyadhikāni trayodaśavarṣaśatāni bhokṣyanti | 53, 54 || teṣviti || bhūpatayaḥ-amūrddhābhiṣiktāḥ |
80.71
taiśceti || rājāśrayaśuṣmiṇaḥ—rājāśrayeṇaiva śuṣmiṇaḥ—balinaḥ, na tu dharmeṇa |
80.72
tataśceti || alpālpetyādi | dharmārthayoralpālpahāsasvarūpeṇa kṣayājjagato yugapannāśaḥ || 73-78 ||
80.78
teṣāmiti || teṣāṃ vaṃśe vindhyaśaktiḥ || 56-58 || tataśceti || kosalāvām-ayodhyāyām || 59, 60 || māgadhāyāmiti || māgadhāyāṃ puryāṃ viśvasphāṭikaḥ kṣatramunmūlya kaivartādīn rājye sthāpayiṣyati || 61-68 || sindhviti || dārviko devikātaṭabhavo deśaḥ || 69, 70 || alpaprasādā iti || uditāstamitaprāyāḥ—kṣaṇikakalpāḥ |
80.102
unnatāṃbuteti || unnatāṃbutā-unnatasthale sulabhasubhagajalavatvaṃ, pṛthvīhetuḥ-pṛthvīsvīkāre hetuḥ na tu puṇyabhūmitvam | unnatāmṛtetipāṭhe prabhūtacūtādidrumavattvam || 71-87 ||
dānameveti || dānameva dharmahetuḥ, na tu yāgādiḥ || 88-97 ||
śrautasmārta ceti || aṣṭaguṇāḥ-aṇimādyāḥ | aṇimā laghimā prāptiḥ prākāmyeśitvavaśyatāḥ | yatrakāmāvasāyitvaṃ mahimeti guṇāṣṭakam || 98-101 ||
yadā candraśceti || candrādigrahaṇaṃ sarvagrahopalakṣaṇārtham | caturyugānte sarveṣāṃ grahāṇāṃ mīnāntasthiteḥ | sarvagrahayoge hi yugam | yadvā eṣāṃ grahāṇāṃ caturṇāmeva yoge kṛtaṃ-tadarthaṃ khalu prahabāhulyamityarthaḥ; candrākeṃtīvajñasitāḥ kujārkī ca yathākramam | sattvaṃ rajastamopi iti gocārokteḥ | tathā tiṣye bṛhaspatiriti pāṭhe 'pyamevārthaḥ | pratidvādaśābdaṃ gurau karkaṭasthe karkaṭakramāse amāvāsyāyāṃ bahuvāraṃ yogasyāsya saṃbhavāt, tathā'pyekarāśau sameṣyantīti sahapraveśokternātiprasaṅgadoṣaḥ |
80.113
rājavaṃśaṃ nigamayati atītā iti |
yāvaditi || paṃcaśatottaraṃ varṣasahasram | pāṭhāntare parīkṣisamakālaṃ māgadhaṃ somamārabhya ripuṃjayāntaṃ māgadhānāṃ sahasrābdatvasyoktatvāt anantaraṃ pradyotaśiśunāgānāṃ paṃcaśatābdatvasyoktatvāt sārddhasāhasrasyoktasya vyākhyātaṃ vāyuke'pi parīkṣinnandāntaraṃ sārdhasahasramevetyuktam | ata eva prayāsyanti yadetyādiślokasyāyamarthaḥnandādyaprabhṛtyeva prasarati kalau kāle, yadaite pūrvāṣāḍhāṃ prayāsyanti tadā kaleḥ-adharmasya vṛddhiḥ pūrvoktakṛtaśabdasya dharmaparatvavat lakṣaṇayā nandāntaṃ kṣatriyakulamiti vacanāt, ihāpi śūdrādvādhipatyokteśca | ataḥ pāpasyaiva vṛddhiḥ na tu niyatamānasya kaleḥ | ataḥ kanau nandottarakālīneṣu pūrvāṣāḍhāparyāyeṣu sthitā maharṣayaḥ pāpavṛddhyai jagata iti nakṣatraṛṣicāraphaloktireṣā, na tu kālāvacchedoktiḥ |
saptarṣīṇāṃ sviti || śakaṭākāratārārāsaptakaṃ munimaṇḍalaṃ prāgagre tatra maṇḍale īṣāsthānīyaḥ prācyāṃ marīciḥ, tataḥ paścānnagrayugaṃdharākāro vasiṣṭhaḥ sabhāryaḥ, tataḥ paścādīṣadunnata īṣāmūlasthanīyo'ṅgirāḥ, tadāsanna paścimacatuṣkasya aiśānye atriḥ, atreryāmyaḥ pulastyaḥ, pulastyātpaścimaḥ pulahaḥ, tadudīcyaścatuṣkavāyavye kratuḥ, vasiṣṭhāṣāmyā sūkṣmattārā aruṃdhatī tatra maṇḍale; uktaṃ ca pūrvabhāge marīcirbhagavān aparabhāge sthito vasiṣṭho'smātparato'ṅgirāḥ tato'tristatttyāsannaḥ pulastyaḥ pulahaḥ kraturbhagavānāsannānukrameṇa pūrvādyāstārā vasiṣṭhamunivaramupāśritā aruṃdhatī sādhvī sthiteti | evaṃ sthite yau pūrvī-udaye prathamaṃ dṛśyau pulastyakratusaṃjñau munī śakaṭasya pāścātyau tathā'pi pūrvamuditau dṛśyete, madhye-gaganamadhye, tayoḥ-tābhyāṃ samaṃ-samadakṣiṇottararekhāyāṃ, yadaśvinyādyanyatamaṃ nakṣatramārjavenāvatiṣṭhate, tena-nakṣatreṇa te yuktāḥ śatābdaṃ tiṣṭhanti | teṣāṃ pratyakṣaṃ śatābdasthityuktiḥ kaligatābdajñānoddeśārthā || 105-112 ||
yasmin kṛṣṇa iti || yasmin śrīkṛṣṇaḥ divaṃ jagāma, tasminnahati-tatkṣaṇa eva kaliyugaṃ pratipannam |
80.131
bhagavadvayānakālatvena kaleḥ prastāvāt tatsaṃkhyā prathamāṃśāektā'pīhānūdyate trīṇi lakṣāṇīti || atra pādavivarjitā kalisaṃkhyoktā parīkṣitkāle kalisaṃdhyāditvāt| śatāni tānītyatra tu divyadvādaśābdaśatamiti pādasahitā saṃkhyoktā || 114-116 || bahutvāditi || pratikulaṃ nānāmānantyapaunaruktyābhyāṃ parisaṃkhyā - paritaḥ saṃkhyā noktā || 117-119 || eteneti || kṛtatretādvāparāṇi iti yugatrayaṃ bhuktivacanaṃ kaleralapakṣatraṃvāt || 120-130 || rājyamuttayorindriyajayasādhyatve kiṃ muktiṃ hitvā alpena rājyenetyāha-samudreti |
80.134
dṛṣṭvetyādi || tasyānu yaḥ paraḥ māṃ tyaktvā mṛtaṃ dṛṣṭvā yastataḥ paro nṛpasyāt tasya hṛdi matprabhavaṃbhūviṣayaṃ mamatvaṃ kathamāspadaṃ karoti |
80.135
pṛthvīti || ityevaṃ mamatvakāriṣu mamātihāso bhavati, dayā cābhyupaiti ; māmiti śeṣaḥ | dayāmupaimīti vā pāṭhaḥ || 136-140 || ikṣvākiriti || niṣṭhāṃm--nāśam || 141-145 ||
80.145
utsṛjyeti || yāṃ bhuvam utsṛjya-nādāyaiva, pitāmahādyā yātāḥ pitā ca gataḥ || 132,133 || pṛthvīti || pṛthvī mameyamiti bhinnavaktṛvākyabhaṅgyaḥ | tatra bhūreṣā mametyekaḥ | iyaṃ mametyanyaḥ | aparo mameyaṃ śāśvatīti vadanneva yoyo rājā mṛto lokāntare jātaḥ, tasya tasyāpi iha prāgbharaṇādiyaṃ bhūryameti buddhirāsīt | mṛte'nyatreti pāṭhe, anyatra-prācīne rājñi mṛte athānyo yo babhūva rājā tasyāpyevaṃ durbuddhirāsīt |
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit