Vishnupurana 9: atha navamo'dhyāyaḥ
Viṣṇucittīya 9
- Language
- Sanskrit
atha navamo'dhyāyaḥ
9.1
śaśāṃka iti|| vāyuḥ-jagatprāṇaḥ, dhṛtiḥ-dhāraṇaṃ, jagacceṣṭā ca pravāhādiprāṇādirūpavāyukṛtyam||25,26|| yama iti || yamasya patnī dhūmorṇā | ṛddhiḥ kuberasya |
27 || gaurīti || gaurī-varuṇasya patnī | devasenā-skandabhāryā |
28 || avaṣṭambha iti || avaṣṭaṃbhaḥ-ādhāro balaṃ vā |
29 || jyotsneti || jyotsnā-prabhā || 30-32 || tṛṣṇeti || deyasyāditsā niṣiddhalipsā ca lobhaḥ | labdhe'paryāptadhīstṛṣṇā | ratiḥ--priyasaṃgamajā tatkālaprītiḥ ; tatprakarṣo rāgaḥ || 33, 34 || deveti || anayoḥ-ābhyāṃ parama-anyata | sarvasyobhayātmakatve'pi tatratatrāmumukhyātiśayaviśeṣāt arthavāṇyādīnāṃ tadātmakatvamuktam |
35 || iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne viṣṇucittīye prathameṃśe'ṣṭamo'dhyāyaḥ |
8 ||
atha navamo'dhyāyaḥ idamiti || marīciḥ-kāśyapapitā |
9.12
prasāda iti || te=tvayā || 13-15 || maddatteti || pranaṣṭalakṣmīkaṃ-tirohitalakṣmīkam | atra pranaṣṭaśabdasya tirohitatvamarthaḥ || 16, 17 || mahendra iti || akalmaṣaṃ-sāparādhaśāpe doṣābhāvāt || 18, 19 ||
9.19
durvāsā iti || śaṃkarasyāṃśa iti vakṣyamāṇākṣāntyādihetunirdeśaḥ || 2, 3 || unmatteti || unmattavratadhṛk | yogino hi jaḍonmattapiśācavadvarttante | athavā sanatkumāraśāpādunmattavratadhṛk || 4-9 || madāndheti || gandhākṛṣṭeneti pāṭhāntaram | kariṇāṃ karasya gaṃdhākṛṣṭatvaṃ tasyaiva nāsātvāt ||10, 12|| aiśvaryeti || stabdhaḥ—avinayoddhataḥ | atra hetuḥ śriyeti | śriyo dhāmeti vā pāṭhaḥ |
9.20
gautamādibhiriti || gautamo hi ahalyādharṣakaṃ tvāṃ sarvāṅgabhago bhaveti śaptvā punastvatprasāditaḥ sarvāṅganetraṃ cakre | akṣāntisārasarvasvam-naivaṃ kāruṇiko'hamiti bhāvaḥ || 21-23 || nāhamiti || viḍambanā-avamānaḥ || 24, 25 || tata iti || niśśrīkatvaṃ-bhogyavastubhāva eva | evam oṣadhyādibhogyābhāvaṃ tatsādhanayajñasatvādyabhāvaṃ cāha-saṃkṣīṇetyādinā || 26-28 || yata iti || sattvaṃ-dhairyam, sattvaguṇo vā | bhūtirlakṣmīḥ | sattvabhūtyoritaretarahetutvam | guṇāḥsatyaśaucaśīlādyāḥ || 29, 30 || bhavatīti || prathitaḥ-prasiddhaḥ pumān laṃghitaḥ-avajñātaḥ pumān apadhvastamatirbhavati || 31-33 || vijitā iti || niśśrīkatvādidoṣasāmye'pi guṇitvaprakṛtiprayuktā devā nirguṇatvaprakṛtisthitairdaityairnirjitāḥ || 34, 35 ||
9.35
nāhamiti || anye te munayaḥ, ye kṣamāvantaḥ |
9.36
pradhāneti || ajayorapi kāryatvaṃ vikāryatvāt svarūpasvabhāvānyathābhāvena ca |
9.37
evamiti || uttaraṃ tīram-uttaraṃ kūlaṃ śākadvīpāśritam || 38, 39 || namāmīti || avyayam-apakṣayādivikārarahitam | abhedine-medānarham |
9.40
nārāyaṇamiti || aṇīyasām-ātmanām || 41, 42 || para iti || parasmāt-muktāt |
9.43
sattvādaya iti | ataḥ sarvabhūtebhyaḥ śuddhaḥ |
9.44
kaleti || śaktiḥ-lakṣmīḥ | vigrahapari janaparicchadādirvibhūtiḥ | kalāmuhūrtādimayaśca kālo na dvibhūteḥ pariṇāmahetuḥ ityādeḥ |
9.45
procyata iti || upacārataḥ | śuddhaḥ-muktaḥ, pūrvamavidyāntargatatvena śuddhayabhāvāt yaḥ śuddho'pyu cārata ityanvayaḥ | atra hetuḥ ātmā yassarvadehināmiti |
9.46
ya iti || kāraṇamiti || kāraṇaṃ-prakṛtiḥ mahataḥ kāraṇatvāt, kārya-mahān | kāraṇasya-prakṛterapi kāraṇaṃ brahma | kāryasya-mahataḥ kāryamahaṃkāraḥ |
9.47
kāryakāryasyeti || kāryakāryāsya-kāryabhūtamahatkāryasya ahaṃkārasya kāryaṃ tanmātrāpañcakaṃ, tasyāpi kāryaṃ bhūtapañcakaṃ, tatkāryasyāṇḍasya kāryaṃ caturmukhaḥ, tataśca kāryamityanuṣaṅgaḥ ; tatkāryaṃ jagat ; tatsarvaṃ yaḥ svayameva, taṃ praṇatāsmetyanvayaḥ |
9.48
utpattīti || ahetuṃ-svayaṃ heturahitam na cāsya kaścijjanitā ityādiśruteḥ | hetuṃ sarvasyotpattyādeḥ |
9.49
bhoktāramiti || bhojyaṃ-bhogyaṃ śabdādi, sṛjyaṃ-ghaṭādi, kārya-yāgādi gatyādi ca | paraṃ padaṃparamaṃ prāpyasthānam || 50-52 || yasyeti || ayutāṃśo yaḥ, tasyāyutāṃśo yaḥ, tasyāṃśe sthitā merorivāṇuḥ; pādo'syetyādiḥ viśvaśaktiḥ jaganmayī |
9.53
yaditi || akṣayamiti padacchedaḥ || 54, 55 || [56-66 || abhūtapūrvasya-na bhūtaṃ pūrvaṃ yasmāt tasya; sa hi sarvasmātpūrvaḥ | bhūtapūrvasyeti pāṭhe bhūtānāṃ pūrva iti ||
9.66
kāraṇamiti || kāraṇasya-jagatkāraṇasya caturmukhasya, kāraṇamaṇḍaṃ, tasya kāraṇaṃ bhūtapaṃcakaṃ, tatkāraṇaṃ tanmātrāpañcakaṃ, tatkāraṇānām-ahaṃkāramahatprakṛtīnāṃ hetuṃ-kāraṇam | kāraṇatvañcaṃ kāryatvaṃ ca sarvaṃ (sva) tvameve tyarthaḥ |
9.67
praṇamyeti || praṇamya praṇatāḥ-pūrvaṃ praṇatā api bhaktyā punaḥ praṇamya |
9.68
namonama iti || aviśeṣaḥ-sarvasamaḥ || 69—76 || ānīyeti || oṣadhīnāṃ vicitraśaktikatvāddicitravastūtpattyarthamānayanam |
9.77
mathyatāmiti || amṛtaṃ mathyatāṃ-mathanenāmṛtamutpādyatām || 78-85 ||
9.85
tamiti || apūrvarūpasaṃsthānaṃ-samastalokavilakṣaṇavarṇāṅgasanniveśam |
9.86
tenaiveti || vahninā'staṃ balāhakairiti pāṭhe, pucche vahninā astaṃ-saṃkṣīṇamityarthaḥ| balāhakaiḥ-bhagavatā sṛṣṭaiḥ || 87-91 || mathyamāna iti || havirddhāma-haviṣa āśramaḥ || 92-96 || tata iti || ādau bhagavanmanaso jātasya caṃdrasya dvau dehau| tatraiko'bdhijaḥ śivaśirobhūṣaṇam; anyastvatrinetrajo lokayātrāniyuktaḥ| nāgāśceti caśabdānmaheśvaro'pi viṣaṃ jagrāha |
9.97
tata iti || amṛtasya pūrṇamiti tṛtīyārthe ṣaṣṭhī || 98, 99 ||
9.105
ta iti || amitaujasastasyetyanvayaḥ |
9.127
tata iti || dravarūpamekaṃ dravyamamṛtaṃ jātam; anyat somātmakam || 100—112 || tata iti || svena vartmanā—ayanādivyatyāsaṃ vinā | yathāmārga-vakrāticāravarjam || 113—119 || yajñeti || yajñavidyā-dharmamīmāṃsā, mahāvidyā-iṃdrajālādikuhakajñānam| guhyavidyā-mantrāśāstraviśeṣaḥ |
9.147
ānvīkṣikīti || ānvīkṣikī tarkaśāstra m | daṇḍanītiḥ-arthaśāstram || 121-141 ||
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit