Vishnupurana 93: atha trayodaśo'dhyāyaḥ
Viṣṇucittīya 93
- Language
- Sanskrit
atha trayodaśo'dhyāyaḥ
93.5
prītiriti || ekasmin sarveṣāṃ prītiścāmānuṣatvaśaṅkāhetuḥ |
93.6
bālatvamiti || ativīryatvamiti bālatvaviśeṣaṇam | aśobhanamiti janmaviśeṣaṇam |
93.7
sa tvamiti || so'haṃ tvāmupendratve | upa-upari satyalokoparibhāgasthagolokeśvaratve abhiṣekṣyāmi | yathoktaṃ harivaṃśe mamopari yathendrastvaṃ sthāpito gobhirīśvaraḥ | upendra iti loke tvāṃ gāsyanti divi devatāḥ || ti | ato gavāmindro govindo bhaviṣyasi || 12–26 || iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne śrīviṣṇucittīye paṃcameṃśe dvādaśo'dhyāyaḥ |
12 ||
atha trayodaśo'dhyāyaḥ || 1, 2 || bālakrīḍeti || bālakīḍā—pūtanāvadhādi | karma—adridhāraṇādi || 3, 4 || satyaṃsatyamiti || pādau—pādābhyām |
93.21
devo veti || sarvathā devādidhvanyatama evāsmākaṃ bāndhavo'si, na gopālamātram | kiṃ vicāreṇa ? nātra saṃśayaḥ || 8-11 || nāhamiti || ahaṃ vo bāndhavaḥ-kevalaṃ gopaḥ || 12-15 || vineti || kalapadam-avyaktamadhurākṣaraṃ geyam | tāramandrakṛtakramam | tāramandrau uccopāṃśudhvanidharmau | nānāmātrakṛtakramamiti pāṭhe drutamadhyavilaṃbitākhyātrimātravyaṅgyatārakramam | nānātantrīkṛtakramamiti pāṭhe vīṇāṅgadhvaniniyamitanibaddhasvarakramam || 16, 17 || śanaiśśanairiti || tasya layānugaṃ -- drutamadhyavilaṃbitākhyatrilayātmakatālaviśrāntikālānuguṇam | tālāntarālavartī yaḥ kālo'sau layanālayaḥ iti vacanāt | dattāvadhānā-kṛtāvadhānā || 18, 19 || kāciditi || kācidāvasathasyetyanena gopyāḥ kāmadvārā bhagavati laya ucyate | tanmayatvena-ātmanastattādātmyena |
20 || tacciteti || taccittena-tadgatena cittena jātavimalāhlādena kṣīṇapuṇyacayā | vaimanasyaṃ duḥkhasaṃbhedaḥ | anena pūrvasaṃcitaprārabdhaniśśeṣakarmakṣayo bhogāduktaḥ |
93.22
gopīparivṛta iti || rāsāraṃbheti | rāso nāma anyonyavyatiṣaktahastaṃ gāyatāṃ strīpuṃsāṃ maṇḍalībhūya |nṛttaṃ rāsaḥ | uktaṃ ca - anenanartakīyojyaṃ citratālalayānvitam | ācatuṣṣaṣṭhiyugalādrāsakaṃ masṛṇoddhatam || |
93.23
gopyaśceti | anyadeśaṃ gata iti vipralaṃbhaśṛṃgāroktiḥ saṃbhogapoṣārthā | kṛṣṇaceṣṭāsvāyattabhūtayaḥ iti taiktiḥ | yadāha bharataḥ- priyānukaraṇaṃ līlā madhurāṅgaviceṣṭitaiḥ iti || 24, 25 || kṛṣṇo'hamiti || lalitaṃ vrajāmīti | sukumāro'ṅgavinyāso masṛṇo lalitaṃ bhavet iti ||26-29|| evamiti || vyagrāḥ-utsukāḥ || 30, 31 || dhvajavajreti || dhvajavajrāṅkuśābjarūparekhāvanti | āli-he sakhyaḥ | ārṣo vacanavyatyayaḥ |
93.32
kāpīti || ghanāni-madamaṃtharatvādalpāntarāṇi, alpatanūni-strītvānta hrasvānyapṛthūni ca |
93.33
puṣpāpacayamiti || agrākrāntamātrāṇi-prapadamātrākrāntāni |
93.34
ciṃtayantīti || parabrahmasvarūpiṇī-svarūpi parabrahmaṇi | parabrahmasvarūpiṇamiti pāṭhe parabrahmabhūtamiti | śvāsatayā-priyānubhavarūpadhyānādantarmagne manasi tadvinābhūtaprāṇāderapyantargatatvānnirucchvāsatvam | daśamyāvapriyamiti kāmaśāstre vallabhasāyujyamuktam | dveṣāccaidyāderiva kāmādgopīnāṃ sāyujyamupapannam |
atreti || muditasthalanipatitapuṣpādiliṅgadarśanena anumānam |
93.36
anuyāteti || purato yāti-gacchati kṛṣṇe, te prāpte drutaṃ gantavye sati nimnapādāgramasthitiryā anuyātā iyamanvetyanvayaḥ || 37, 38 || hastasaṃsparśeti || eṣā-anyā, hastasaṃsparśamātreṇa-matkāntarahitena vimānitā | atra hetuḥ nairāśyādityādi |
93.39
nūnamiti || tvarāmi-ratocitaṃ sthānamanveṣṭuṃ tvare, anviṣya punaste'ntikameṣyāmīti nūnaṃ kṛṣṇena kāciduktā | atra liṅgaṃ-yenetyādi || 40, 41 || nivṛttā iti || jaguḥ | tadgānaṃ hi tadaparokṣadaṃ sarveṣām || 42-48 || rāseti || ekasthānasthirātmanā-kṛṣṇapārśva ekaikasmin sthāne sthiracittena, ata eva kṛṣṇapārśvamanujjhatā gopījanena rāsārthamaṇḍalībhāvena bandho'pi nābhūt | rāsamaṇḍalabaddho'pi kṛṣṇa iti pāṭhe svayamamito maṇḍalībhūya sthitena gopījanena kṛṣṇo naikasthāno'bhūt | gopīmaṇḍalāntaḥ śīghrasañcārāttattatpārśvastha ivābhavadityarthaḥ |
93.49
hasteneti || hariraikāṃ hastena gṛhṇāti; sā tasya karasparśasukhanimīlitākṣī bhavati | tāmanyasyāḥ svakarasparśaparavaśāyāḥ hastena hastaṃ yojayati | evaṃ cāparasyāḥ tādṛśyā hasteneti | harihastasparśasukhavaśātkṛṣṇena gṛhītahastā'hameveti sarvāsām buddhimūtpādyanaikabhūtireva hariragṛhītahasta eva rāsamaṇḍale cakāra | harerevametābhiḥ rāsamaṇḍalaṃ babandheti rāsavilāṃsaṃpradāyaḥ | anye tu dvayordvayormadhye hariraikaikamūrtirātasthauvityāhuḥ |
93.50
puṣpabandhaneti || māno garvaḥ |
93.62
tata iti || anuyāteti | śaradvarṇanādirūpaṃ kavikṛtaṃ geyaṃ yat tasya yā gītiḥ sā anuyātā yena rāsena || 51-54 ||
gopīti || gopīkapolapuṣṭakodgamasasyāya svedāmbumaddharibhujadvayaṃ ghanatāṃ yayau | anenetaretarānurāga uktaḥ || 55, 56 ||
gata iti || valane-āvṛttau | pratilomānulomābhyāṃ-gatipravṛttinivṛttibhyām || 57-59 ||
sa iti || kaiśorakaṃ-kaumārakam | mānayan-saṃbhāvayan |
atha kṛṣṇasya sarvavyāpanādīśvaratvenāpahatapāpmatvāt gopīsaṃbhogo'pi jīvavanna lepa ityāha-tadbhartṛṣvitidvayena | ātmasvarūparūpaḥ - jīvasvarūpaśarīraḥ | atra pūrvaślokenāsya sarvacetanaśarīratvamuktam | uttareṇa sarvācetanaśarīratvam || 61-62 ||
iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne śrīviṣṇucittīye paṃcamaṃśe trayodaśo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit