Samvadasukta 11

Saṃvādasūkta 11

Language: Sanskrit

11.9 — 5 parts

11.1

5. kauna the paṇi¹
pari tṛndhi paṇīnāmāryā hṛdayā kave
athaimasmabhyaṃ randhaya|| (ṛg 6.53.5)
vi pūṣantāryā tuda paṇericcha hṛdi priyam
athaimasmabhyaṃ randhaya|| (ṛg 6.53.6)
ā rikha kikirā kṛṇu paṇīnāṃ hṛdayā kave
arthamasmabhyaṃ randhaya|| (ṛg 6.53.7)
na vā u devāḥ kṣudhamiddhadhaṃ dadurutāśitamupa gacchanti mṛtyavaḥ
uto rayiṃ pṛṇato nopa dasyatyutāpṛṇanmarḍitāraṃ na vindate

11.2

ya ādhrāyya cakamānāya pitvo'nnavānsanraphitāyyaupajagmuṣai
sthiraṃ manaḥ kṛṇute sevate puroto citsa marḍitāraṃ na viṃdate

11.3

sa idbhojo yo gṛhave dadātyannakāmāya carate kṛśāya
aramasmai bhavati yāmahūtā utāparīṣu kṛṇute sakhāyam

11.4

na sa sakhā yo na dadāti sakhyai sacābhuve sacamānāya pitvaḥ
apāsmātpreyātra tadokau asti pṛṇaṃtamanyamaraṇaṃ cidicchet

11.5

pṛṇīyādinnādhamānāya tavyān drāghīyāṃsamanu paśyeta paṃthām
o hi vartante rathyeva cakrānyamanyamupa tiṣṭhanta rāyaḥ

11.6

moghamannaṃ vindate apracetāḥ satyaṃ bravīmi vadha itsa tasya
nāryamaṇaṃ puṣyati no sakhāyaṃ kevalāgho bhavati kevalādī

11.7

kṛṣannitphāla āśitaṃ kṛṇoti yannadhvānamapaṃ vṛṃkte caritraiḥ
vadanbrahmāvadato vanīyānpṛṇannāpirapṛṇaṃtamabhi ṣyāt

11.8

ekapādbhūyo dvipado vi cakrame dvipāntripādamabhyaiti paścāt
catuṣpādeti dvipadāmabhisvare saṃpaśyanpaṅktīrupatiṣṭhamānaḥ

11.9

samau ciddhastau na samaṃ viviṣṭaḥ saṃmātarā citra samaṃ duhāte
yamayościtra samā vīryāṇi jñātī citsantau na samaṃ pṛṇītaḥ

11.9.p1

11.9.p2

10) paṇi aura saramā tathā (11) āṃgirasa (bhikṣu

11.9.p3

manīṣiyoṃ—brāhmaṇagranthakāroṃ tathā yāska ādi niruktakāroṃ 2— ke mana meṃ
aura nirukta ke hī ādhāra para anekāneka bhāratīya vicāraka adyāvadhi
ukta nāmoṃ ke pratīkātmaka artha svīkāra karate cale ā rahe haiṃ| aise artha
isa viṣaya para kiṃcit carcā kareṃ
'sākṣātkṛtadharmāṇa ṛṣayo babhūvuste 'varebhyo'sākṣātkṛtadharmebhya upadeśena mantrān saṃprāduḥ| upadeśāya glāyanto'vare bilmagrahaṇāyemaṃ granthaṃ samāmnāsiṣurvedaṃ ca vedāṃgāni ca'| (nirukta 1.20.1)
asamartha the, veda tathā vedāṃgoṃ kā abhyāsa karanā ārambha kara diyā tathā
ve inake pāṭha mātra se hī santuṣṭa rahe|)
isa prakāra vedoṃ ke vāstavika arthoṃ ke surakṣita na rahane ke
yathā – nairukta, vaiyākaraṇa, aitihāsika, parivrājaka, naidāna, pūrvayājñika,
yājñika, ādhyātmika ādhidaivika ādhibhautika paddhati ādi| ājakala
prāyaḥ antima tīna paddhatiyāṃ pracalita haiṃ
ukta sabhī paddhatiyāṃ nirdiṣṭa karatī haiṃ ki vedamantroṃ ke vāstavika
artha kī khoja na ho sakane ke kāraṇa inake vaikalpika arthoṃ athavā
— aba apane viṣaya para āem̐ | saṃvādasūktoṃ meṃ prayukta uparyukta indra,
marut ādi nāmoṃ¹ ko pratīkātmaka siddha karane kelie brāhmaṇagranthakāroṃ
tathā niruktakāroṃ ne inake aneka vyutpattiparaka artha kiye aura inheṃ prāyaḥ
prakṛti ke vibhinna padārthoṃ – megha, vidyut, sūrya, uṣā ādi kā paryāya mānā,
— indra varṣākāraka vāta hai; marut tūfānī andhar̤a hai;² marut indra ke
—indra ko unhoṃne prasaṃgavaśāt kabhī paramātmā, kabhī jīvātmā, kabhī sūrya, kabhī vidyut, kabhī śāsaka, kabhī sabhādhyakṣa, kabhī ācārya, kabhī senāpati, kabhī mahān puruṣa ādi aneka arthoṃ kā vācaka mānā hai
padoṃ ke vaikalpika athavā bahuvidha nirvacana karane kī āvaśyakatā
hai ki —
yahī ākhyāna hī abhīṣṭa rahe hoṃge
– para aneka śatābdiyoṃ apitu kaī sahasrābdiyoṃ paścāt bhāratīya
prajñā ne inheṃ prākṛtika padārthoṃ se jor̤ā tathā inheṃ devatva ke ucca
āsana para āsīna kara diyā
– isake atirikta, yajurveda ke prabhāva se devayajñoṃ kā ( karmakāṇḍa
bhī saṃbandhita kara diyā
kramaśaḥ garajate bādala aura kar̤akatī bijalī kā pratīka bhale hī svīkāra
kara liyā jāe, para isa pūre ākhyāna ko ina donoṃ prākṛtika padārthoṃ ke
sātha, hama kahām̐ taka aura kitanī sīmā taka, khīṃcate cale jā sakate
dūra taka ūhāpoha-samanvita na ho
svāmī dayānanda, unake anuyāyī tathā anya bhī aneka bhāratīya vicāraka,
vedoṃ ko pauruṣeya arthāt mānava-racita nahīṃ mānate | unake anusāra veda
tasmād yajñāt sarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire,
chandāṃsi jajñire tasmād yajustasmādajāyata

11.9.p4

ṛg॰ 10.90.9, yaju॰ 31.7

11.9.p5

thā
ṛtvik yajña karate samaya kisī mantra ke śabda meṃ prayukta liṃga, vacana
ūhaḥ khalvapi na sarvairliṃgairna ca sarvābhirvibhaktibhirvede mantrāḥ nigaditāḥ | te
cāvaśyaṃ yajñagatena puruṣeṇa yathāyathaṃ vipariṇayitavyāḥ
— mahābhāṣya 1.1.1
svīkāra nahīṃ karate ki veda ke pāṭha kā koī aṃśa sadā kelie
parivartita kara diyā jāe
evaṃ prasaṃgoṃ meṃ, pratyeka mānava ke nijī manobhāvoṃ ke anukūla, bhinna-bhinna
arthoṃ kā dyotana karatā hai|¹
kintu mīmāṃsakoṃ ke uparyukta mantavya ko svīkāra karane se pahale
hai|'1
damakatī, apanī chātī ko khola rahī hai|'2
nartakī kā bhī, tathā raṃga-biraṃge vastroṃ kā bhī, ādi
idhara, ina sabhī saṃvāda-sūktoṃ meṃ prayukta vyaktivācaka tathā jātivācaka
'itihāsa' (iti ha āsa) hai | yathā–
– agastya jaise saṃyamī puruṣa the, lopāmudrā jaisī 'yathāsamaya'
kāmukī nāriyāṃ thīṃ
– vipāṭ aura śutudrī sadṛśa nadiyāṃ thīṃ, tathā
para jāyā karate the
bhāī-bahana rahe hoṃ
pracalita ho calī thī | vivāha-maṇḍapa meṃ nava vara-vadhū ke
diyā jātā thā, ādi
– purūravā-urvaśī jaise pati-patniyoṃ ke bīca sambhoga aura vipralambha
– bhikṣāvṛtti para rahane vāle aṃgirasa jaise bhikṣuka hoṃge
– ailūśa kavaṣa jaise dyūtakāra hoṃge, jo socate hoṃge ki kyoṃ na
khetī-bār̤ī jaise arthotpādaka kāma kiye jāeṃ ? to dyūta-krīr̤ā
para vyaṃjita rūpa meṃ | udāharaṇārtha, pūre sūkta meṃ ghaṭanā to purūravā-urvaśī
anusāra abhidhāmūlā athavā lakṣaṇāmūlā śābdī vyaṃjanā kā camatkāra
mānā jātā hai| isī prakāra, varṇana to yama-yamī kā hai, para sātha hī dina
to kyā aise sthaloṃ meṃ vaidika ṛṣiyoṃ ko mūla prasaṃga ke sātha dūsarā
aura vācyārtha ke sātha-sātha yathāsaṃbhava aise vyaṃgyārthoṃ ko nirdiṣṭa karate
kramaśaḥ 'varṣākāraka bādala' aura 'tūphānī andhar̤a' rūpa vyaṃgyārtha svayaṃ
vaidika ṛṣiyoṃ ko vācyārtha ke sātha-sātha abhīṣṭa rahā hogā
veda jaise amara grantha kā artha bhī usake pāṭha ke samāna yathāvat evaṃ
rahā hogā
uparyukta abhāva ko tarka-saṃgata siddha karane kelie nirukta ke
hogā| samaya-samaya para inake jitane artha kiye jāte raheṃge, mūla samasyā
vedoṃ ke prati śraddhātireka ke kāraṇa aneka bhāratīyoṃ kā (tathā udhara
mantroṃ ke vācyārtha ke atirikta inake anya-anya aneka artha bhī sarvatra
atharvaveda-saṃhitā
abhijñānaśākuntala (kālidāsa)
ārṣānukramaṇī (śaunaka)
uṇādikoṣa
ṛksarvānukramaṇī athavā sarvānukramaṇī (kātyāyana)
ṛgveda-bhāṣya (svāmī dayānanda)
ṛgveda-bhāṣābhāṣya (jayadeva vedālaṃkāra)
ṛgvedabhāṣya-bhūmikā (sāyaṇācārya)
ṛgveda-saṃhitā (sāyaṇācārya, uvvaṭa, mahīdhara-bhāṣya)
ṛgvedādibhāṣya-bhūmikā (svāmī dayānanda)
aitareya brāhmaṇa
kalyāṇa (patrikā) : devatā aṃka
kirātārjanīya (bhāravi)
chāndogya upaniṣad
tāṇḍyabrāhmaṇa
dhvanyāloka (ānandavardhana)
nirukta (yāska), durgācārya-ṭīkā
niruktamīmāṃsā (śivanārāyaṇa śāstrī)
nītimaṃjarī (dyā dviveda)
akṣāsa idaṃkuśino 131
akṣairmā dīvyaḥ 138
agastyaḥ khanamānaḥ 60
aghoracakṣurapati 183
acchā sindhuṃ 73
atāriṣurbharatā 83
ato vayamantamebhiḥ 18
anuttamā te maghavan 22
anṛkṣarā ṛjavaḥ saṃtu 164
antarikṣaprāṃ rajaso 244
anyamū ṣu tvaṃ 111
anye jāyāṃ pari 128
amandanmā marutaḥ 25
ayaṃ nidhiḥ sarame 270
ayamindra vṛṣākapiḥ 207
ayamemi vicākaśad 208
araṃ kṛṇvantu vediṃ 42
avīrāmiva māmayaṃ 199
aśrīrā tanūrbhavati 171
asenyā vaḥ paṇayo 268
ā ghā tā gacchānuttarā 106
ācchadvidhānairgupito 146
ā te kāro śṛṇavāmā 80
ā naḥ prajāṃ japayatu 182
ā yaduvasya 28
āśasanaṃ viśasanamatho 175
iti tvā devā ima 245
indrasya dūtīriṣitā 264
indrāṇīmāsu nāriṣu 200
indreṣite prasavaṃ 72
indro asmām̐ aradad 76
imaṃ nu somamantito 59
imā gāvaḥ sarame 268
imāṃ tvamindra mīḍhvaḥ 184
iṣurna śriya 227
iha priyaṃ prajayā te 168
ihaiva tvaṃ mā 181
ukṣṇo hime pancadaśa 203
udīrghātaḥ pativatī 162

Linked texts (6)

Śākala — Sanskrit
Śāstrarahasya — Rājārāma, Sanskrit
Saṃhitāpadapāṭha — Sanskrit
Padapāṭha — Sanskrit
Ṛgvedasaṃhitāpadapāṭha — Sanskrit
Vaidikasūktasaṅgraha — Sanskrit

Samvadasukta 11

Contents

Linked texts (6)