<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Religious Traditions](https://indike.org/pramana/in.sampradaya) › [Other cults, manuals and hymns](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general) › [Later Śākta tantras of eastern India](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta) › [Devimimamsa](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa) › 2

# Devimimamsa 2

Devīmīmāṃsā 2

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [2.54](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.54) — 1 part

### [2.1](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.1)

iti śrīmaharṣi aṅgirākṛta daivīmīmāṃsā darśana ke  
\[bhā\]ga ke ṭīkopama bhāṣānuvāda kā rasapādanāmaka  
prathama pāda samāpta  
brahmaśakti abhinna hai

### [2.1-2](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.1-2)

brahmaśaktyorabhedo'haṃ mametivat

### [2.3](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.3)

unakā ādhyātmikarūpa nirguṇa māyātīta parabrahma, ādhidaivikarūpa saguṇamaya parameśvara evaṃ ādhibhautikarūpa anādi ananta virāṭ puruṣa hai | bhagavān ke sthūla śarīra  
anubhava karake udvelita hogā isameṃ sandeha nahīṃ | jagat  
ke jīvoṃ kā prāṇadātā savitā kitane saikar̤oṃ gṛha upagṛha  
brahmāṇḍavartula ke kendrarūpa se kisa mahāsūryya ke cāroṃ  
sūryya isa prakāra ke saikar̤oṃ brahmāṇḍoṃ ko lekara kisa mahāora parivyāpta anādi ananta ākāśa samudra meṃ kitane  
karor̤oṃ brahmāṇḍa jala-budbuda ke samāna śobhāyamāna haiṃ,  
ina sabakā anta kahāṃ hai ? ananta gagana ke ananta udyāna  
ke cāroṃ ora isī prakāra ke ananta koṭi brahmāṇḍa prajvalita haiṃ| caturmukha, pañcamukha, ṣaṇmukha ityādi sahasramukha  
paryyanta asaṃkhya brahmā nārāyaṇa ke aṃśa se sṛṣṭikarttārūpa se,  
isī prakārahī asaṃkhya viṣṇu nārāyaṇake aṃśase sthitikarttārūpase evaṃ asaṃkhya rudra nārāyaṇake aṃśa se pralayakarttārūpa  
asya brahmāṇḍasya samantataḥ sthitānyetādṛśānyanantakoṭibrahmāṇḍāni sāvaraṇāni jvalanti | caturmukhapañcamukhaṣaṇmukhasaptamukhā'ṣṭamukhādisaṃkhyākrameṇa sahasrāvadhimukhāntairnārāyaṇāṃśaiḥ rajoguṇapradhānairekaikasṛṣṭikartṛbhiradhiṣṭhitāni viṣṇumaheśvarākhyairnārāyaṇāṃśaiḥ sattvatamoguṇapradhānairekaikasthitisaṃhārakārakairadhiṣṭhitāni mahājalaughamatsyabudbudānantasaṃghavadbhramanti  
tejasā ṣoḍaśāṃśo'yaṃ kṛṣṇasya paramātmanaḥ  
ādhāraḥ sarvvaviśvānaṃ mahāviṣṇuśca prākṛtaḥ  
pratyekaṃ lomakūpeṣu viśvāni nikhilāni ca  
adyā'pi teṣāṃ saṃkhyāñca kṛṣṇo vaktuṃ na hi kṣamaḥ  
saṃkhyācedrajasāmasti viśvānaṃ na kadācana  
brahmāviṣṇuśivādīnāṃ tathā saṃkhyā na vidyate  
prativiśveṣu santyevaṃ brahmaviṣṇuśivādayaḥ  
pātālabrahmalokāntaṃ brahmāṇḍaṃ parikīrtitam  
nityau golokavaikuṇṭhau proktau śaśvadakṛtrimau  
pratyekaṃ lomakūpeṣu brahmāṇḍaṃ pariniścitam  
eṣāṃ saṃkhyāṃ na jānāti kṛṣṇo'nyasyā'pi kā kathā  
pratyekaṃ pratibrahmāṇḍaṃ brahmāviṣṇuśivādayaḥ  
“koṭikoṭyayutānīśe ! cā'ṇḍāni kathitāni tu  
tatra tatra caturvaktrā brahmāṇo harayo bhavāḥ  
asaṃkhyātāśca rudrākhyā asaṃkhyātāḥ pitāmahāḥ  
harayaśca hyasaṃkhyātā eka eva maheśvaraḥ”  
“brahmāṇḍā bhānti durjñeye vyomni keśoṇḍuko yathā”  
prakṛtestathātvam

### [2.4](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.4)

ādhidaivika evaṃ ādhibhautika sṛṣṭi sādi  
ādhidaivikā''dhibhautikasṛṣṭiḥ sā''diḥ sāntā

### [2.7](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.7)

sādhana karate rahate haiṃ| parantu jisa prakāra eka manuṣya  
prakāra ananta koṭi brahmāṇḍoṃ se pariśobhita virāṭ puruṣa  
ke deha se eka brahmāṇḍa ke kāla-prabhāva ke kāraṇa kucha  
hai ki bhagavān kalpāntameṃ akhila brahmāṇḍako apane jaṭhara  
likhāhai ki prakṛtimātā sadasat svarūpa akhila brahmāṇḍa  
huī kalpānta meṃ mahāpralaya ke samaya sabakā nāśa karake  
hai | yathā :- jīvanmukta mahāpuruṣa kā antaḥkaraṇa | unake  
antaḥkaraṇa meṃ cetanasattā pūrṇa vikāsa ko prāpta hokara  
prakṛti kā avaccheda parityāga karatī huī vyāpaka cetana meṃ  
jaḍadeha mṛtyu ke paścāt dehārambhaka cetanaśakti ke abhāva se  
kramaśaḥ naṣṭa ho jātā hai| jisa prāṇaśakti dvārā dehāntargata paramāṇu samūha ne ekatrita hokara mūlaśarīra kā  
paramāṇu samūha meṃ ākarṣaṇātmikā śakti naṣṭa hokara vikasāra dehagata paramāṇusamūha paraspara vicchinna ho par̤ate haiṃ evaṃ  
ullikhita cetana pravāha kramonnata hokara sattvarājya ko  
kintu jaḍa pravāha niyata pariṇāminī prakṛti ke sadaiva  
cāhiye jaḍa prakṛti kī antima sīmā prastarādi sthāvara  
jānanā cāhiye | jisa prakāra samudra ke taraṅga ghāta pratinimnagāmī pravāha kramaśaḥ nimnatā prāpta hote hote tamosūryyadeva ke sarvvatra kiraṇacchaṭā kā vistāra karane para bhī  
jāya usī samaya usameṃ vyāpaka sūryya kā pratibimba par̤atā  
sarvvatra samatā hone para bhī tāmasika pravāha ke mālinya  
jaba parivarttanadhārā ke niyama ke anusāra prākṛtika pravāha  
tadbhedādu bhaya muktiḥ

### [2.8](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.8)

mahāmāyā prakṛti mātā, apane aṅka meṃ mātā jaise choṭe  
bālaka ko unnata karatī hai, usī taraha jīvoṃ ko apane  
prākṛtika saṃskāroṃ ke dvārā kramaśaḥ unnata karatī haiṃ| nadī  
meṃ bahatā huā lakar̤ī kā ṭukar̤ā jisa prakāra srota ke  
jāyā jātā hai; usī prakāra manuṣyayoni ke atirikta  
yoniyoṃ ke jīva prakṛti ke urddhagāmī pravāha ko āśraya  
hī usameṃ pañcakoṣoṃ kā vikāśa yatheṣṭa hojāne se ahaṅkāra  
apanī prakṛti para svāmitva lābha karatā huā prakṛti mātā  
manuṣyayoni meṃ karmma karanā apane adhīna hone ke kāraṇa  
manuṣya puruṣārtha dvārā unnata hokara muktipada bhī lābha kara  
sa bījadātā prakṛtiśca kṣetram

### [2.10](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.10)

yathā:-svaśaktisvarūpiṇī guṇamayī ajā prakṛti meṃ  
nitya sanātana bhagavān retaḥ sañcāra karate haiṃ| kālānusāra  
sṛṣṭikā samaya upasthita hone para unake citta meṃ sisṛkṣā  
ko prakṛtimātā ekasau manvantara taka dhāraṇa karatī haiṃ  
paścāt prakṛtimātā viśva ke ādhārasvarūpa suvarṇa ke sahī sakala jīvoṃ kā ādhārasvarūpa brahmāṇḍa hai †| saṃhitā  
sṛṣṭi ke samaya apane deha ko dvidhā vibhakta karake ādhā  
tvaṃ devaśaktyā guṇakarmmayonau  
retastvajāyāṃ kacirādadhe'jaḥ  
tataḥ sa ca pariśrāntastasyā yonau jagatpitā  
cakāra vīryā''dhānañca nityānande śubhakṣaṇe  
atha sā kṛṣṇacicchaktiḥ kṛṣṇagarbha dadhāra ha  
śatamanvantaraṃ yāvajjvalantī brahmatejasā  
śataṃ manvantarānte ca kāle'tīte'pi sundarī  
suṣāva ḍimbaṃ svarṇā''bhaṃ viśvadhārā''layaṃ param  
dvārā sūkṣmabhāva meṃ avasthita kāraṇa-garbha meṃ vilīna viśva  
dhātu se auṇādika ilac pratyaya karate hue “salilaṃ sarvva  
mā idam ” isakā artha śrīmatsāyanācāryya ne isa prakāra  
“ salilaṃ ” arthāt kāraṇa ke sātha saṅgata vā avibhāgāne prathama " ap " kī sṛṣṭi karake usameṃ apanā bīja  
sadṛśa prabhāvaśiṣṭa eka aṇḍarūpa meṃ pariṇata huā | isī  
ākāśa, aṣṭadik aura samudrākhya śāśvata salilasthāna  
mana aura pañcatanmātrā evaṃ indriyādikī sṛṣṭi karake samasta  
svayamevā''tmano dhyānāttadaṇḍamakaroddvidhā  
tābhyāñca śakalābhyāñca divaṃ bhūmiśca nirmame |'  
madhye vyoma diśaścāṣṭāvapāṃ sthānañca śāśvatam  
udbabarhātmanaścaiva manaḥ sadasadātmakam  
manasaścā'pyahaṃkāramabhimantāramīśvaram  
mahāntameva cā''tmānaṃ sarvvāṇi triguṇāni ca  
viṣayāṇāṃ gṛhītṝṇi śanaiḥ pañcendriyāṇi ca  
teṣāṃstvavayavānsūkṣmānyanmātrāpyamitaujasām  
sanniveśyātmamātrāsu sarvvabhūtāni nirmame || -  
prāgviyukteryuktau

### [2.11](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.11)

kimāvarīvaḥ kuhakasya śarmannambhaḥ kimāsīdgahanaṃ gabhīram  
na mṛtyurāsīdamṛtaṃ na tarhi  
na rājyā ahna āsītpraketaḥ  
āsīdavātaṃ svadhayā tadekaṃ  
tasmāddhyānyanna paraḥ kiñcināsa  
kāmastadagre samavarttatā'dhimanasoretaḥ prathamaṃ yadā''sīt  
sato bandhumasati niravindan  
hṛdi pratiṣyā kavayo manīṣā  
nā'nṛtatvaṃ śaktitvāt

### [2.12](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.12)

bhava ke kāraṇa pārthakya huā karatā hai

### [2.13](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.13)

asaṅgaṃ brahma māyāvī sṛjatyeṣa maheśvaraḥ  
satyaṃ jñānamanantañcetyupakramyopasaṃhṛtaḥ  
yato vāco nivarttante ityasaṅgatvanirṇayaḥ  
māyī sṛjati viśvaṃ sanniruddhastatra māyayā  
anya ityaparā brūte śrutisteneśvaraḥ sṛjet  
ānandamaya īśo'yaṃ bahusyāmityavaikṣata  
hiraṇyagarbharūpo'bhūt suptiḥ svapno yathā bhavet  
pādaka mantra klībaliṅga haiṃ evaṃ īśvarabhāva ke sātha māyā  
ki brahma śuddha evaṃ akāya arthāt sūkṣmaśarīrarahita haiṃ, brahma  
prakāra samaṣṭibhāva se prakṛti ke tīnoṃ śarīroṃ ke sātha brahma  
kā sambandha na rahane se māyāsambandha śūnya brahmabhāva ke  
pratipādaka śuddha, akāya, avraṇa, asnāvira ādi saba  
viśeṣaṇa hī klībaliṅga kahe gaye haiṃ| dūsarī ora isī mantra  
svayambhū ādi viśeṣaṇoṃ ke īśvarabhāvadyotaka hone se ina  
parantu īśvarabhāva ke varṇana ke samaya śruti ne māyā kā  
sambandha diyā hai | yathāḥ-prakṛti māyā hai evaṃ īśvara  
māyī haiṃ, carācara bhūtamaya jagat unake hī avayavasvarūpa  
prakṛtimātā śaktimatī hokara carācara viśva kī sṛṣṭi  
unameṃ hī sakala bhūtoṃ kā vilaya huā karatā hai | una  
śravaṇa karasakte haiṃ, ve sarvvajña haiṃ parantu unakā jñātā koī  
aja, divya, ajara, dhruva, avyaya, apratyakṣa evaṃ avijñeya  
saṃyuktā hokara ananta koṭi brahmāṇḍarūpa virāṭ kā āvivibhūti hone ke kāraṇa pitā, kāla evaṃ mahākāla  
sevanīya haiṃ

### [2.14](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.14)

kālo hi kurute bhāvānsarvvaloke śubhāśubhān  
kālaḥ saṃkṣipate sarvvāḥ prajā visṛjate punaḥ  
kālaḥ supteṣu jāgartti kālo hi duratikramaḥ  
kālaḥ sarveṣu bhūteṣu caratyavikṛtaḥ samaḥ  
asminmahāmohamaye kaṭāhe  
sūryā'gninā rātridivendhanena  
māsartudarvvīparighaṭṭanena  
bhūtāni kālaḥ pacatīti vārttā  
bahūnīndrasahasrāṇi daityendraniyutāni ca  
vinaṣṭānīha kālena manujeṣvatha kā kathā  
rājarṣayaśca bahavaḥ sarvve samuditā guṇaiḥ  
devā brahmarṣayaścaiva kālena nidhanaṃ gatāḥ  
ye samarthā jagatyasmin sṛṣṭisaṃhārakāriṇaḥ  
te'pi kālena līyante kālo hi balavattaraḥ  
evaṃ mātā deha aura janmabhūmi

### [2.15](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.15)

tathātvātpuṇyaśaktimuktayaḥ

### [2.16](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.16)

sṛṣṭirmanasā layo buddhayā

### [2.17](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.17)

nāyaṃ mano me sukhaduḥkhaheturna devatātmā grahakarmmakālāḥ  
manaḥparaṃ kāraṇamāmananti  
saṃsāracakraṃ parivarttayedyaḥ  
mano guṇānvai sṛjate valīyastataśca karmmāṇi vilakṣaṇāni  
śuklāni kṛṣṇānyatha lohitāni  
tebhyaḥ savarṇāḥ mṛtayo bhavanti  
anīha ātmā manasā samīhatā  
hiraṇmayo matsakha uddicaṣṭe  
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhyakāmān  
juṣan nivaddho guṇasaṅgato'sau  
dānaṃ svadharmmo niyamo yamaśca  
śrutañca karmmāṇi ca sadvratāni  
sarve manoniyrhalakṣaṇāntāḥ  
paro hi yogo manasaḥ samādhiḥ  
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntaṃ  
dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam  
asaṃyataṃ yasya mano vinaśyadvānādibhiścedaparaṃ kimebhiḥ  
dehaṃ manomātramidaṃ gṛhītvā  
mamā'hamityandhadhiyo manuṣyāḥ  
eṣo'hamanyo'yamiti bhrameṇa  
durantapāre tamasi bhramanti  
satya honeke kāraṇa śruti smṛti ādi meṃ candramā ko mana  
sthāna sthāna para sṛṣṭikarttā brahmā ke sātha candramā aura  
amūrtta donoṃ prakāra ke prākṛtika padārthoṃ ko hī “rayi” vā  
“anna” kahakara candramā kohī “rayi” kahā hai| ‡ smṛti  
gati ke sātha candraloka kā sambandha varṇita huā hai| ×  
kā mūlakāraṇa hai| parantu buddhiniścayātmikā hone ke  
buddhivṛtti ke avalambana se jīva satyāsatya kā niścaya  
buddhi kramaśaḥ sāttvikabhāva avalambana karatī huī jaba  
śāstra meṃ sūryya ke sātha buddhi kā adhidaivasambandha kahā  
isī kāraṇa vicāraparāyaṇa sādhaka ihā'mutra phalabhoga ke  
prati vicāradvārā vairāgya avalambana karate hue jñāna aura  
tapasyā ke kāraṇa devayānagati prāpta hokara sūryyadvāra se  
jyotirdevatā, aharlokadevatā, ādidevatāgaṇa ke lokoṃ  
ko atikrama karake pariśeṣa meṃ brahmaloka meṃ pahum̐cāyājātā  
yatrā'mṛtaḥ sa puruṣo hyayamātmā  
agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam  
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ  
baijī evaṃ mānasī hai

### [2.18](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.18)

adhīna hai

### [2.18-2](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.18-2)

ādyā prakṛtyadhīnā'nyā'dhīnā cā'parā

### [2.16-2](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.16-2)

svatantrā manuṣyāḥ paratantrāstvanye

### [2.20](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.20)

mānuṣeṣu mahārāja ! dharmmā'dharmmau pravarttitau  
na tathā'nyeṣu bhūteṣu manuṣyarahiteṣviha  
upabhogairapi tyaktaṃ nā''tmānaṃ sādayennaraḥ  
cāṇḍālatve'pi mānuṣyaṃ sarvvathā tāta ! śobhanam  
iyaṃ hi yoniḥ prathamā yāṃ prāpya jagatīpate !  
ātmā vai śakyate trātuṃ karmmabhiḥ śubhalakṣaṇaiḥ  
kathaṃ na vipraṇaśyeya yonito'syā iti prabho !  
kurvvanti dharmmaṃ manujāḥ śrutiprāmāṇyadarśanāt  
yo durlabhataraṃ prāpya mānuṣyaṃ dviṣate naraḥ  
dharmmā'vamantā kāmātmā bhavetsa khalu vañcyate  
buddhikārya ke viṣaya meṃ prāptonnati puruṣa hī  
sādhaka hai

### [2.21](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.21)

sṛṣṭikriyā'pravarttakaṃ layonmukhatāsampādakaṃ sādhanam

### [2.22](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.22)

ajñānacāñcalyābhyāṃ sṛṣṭirjñānadhairyābhyāṃ layaḥ

### [2.23](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.23)

aura māyāmaya saṃsāra ko vāstavika mūlādhāra dhāraṇā karate  
dvārā parimohita hokara śarīra dhāraṇā karatāhuā strakajñānajanita dehātmabuddhi citta meṃ cāñcalya utpanna karake  
ke sātha cañcalasvabhāva mana kā isa prakāra sambandha hone  
karatī hai

### [2.23-2](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.23-2)

pravṛttinivṛttyupapatteḥ

### [2.24](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.24)

gauṇī mukhyā'parā tu

### [2.25](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.25)

pādāvadhyātmamityāhurbrāhmaṇāstattvadarśinaḥ  
gantavyamadhibhūtaṃ ca viṣṇustatrā'dhidaivatam  
cakṣuradhyātmamityāhuryathā śrutinidarśinaḥ  
rūpamatrādhibhūtantu vahnistatrā'dhidaivatam  
hastāvadhyātmamityāhuryathā saṃkhyānadarśinaḥ  
karttavyamadhibhūtaṃntu indrastatrā'dhidaivatam  
vāgadhyātmamiti prāhuryathā śrutinidarśinaḥ  
vaktavyamadhibhūtantu vahnistatrā'dhidaivatam  
mano'dhyātmamiti prāhuryathā śāstraviśāradāḥ  
mantavyamadhibhūtantu candramāścā'dhidaivatam  
buddhiradhyātmamityāhuryathāvadabhimarśinaḥ  
boddhavyamadhibhūtantu kṣetrajñaścā'dhidaivatam  
nivṛttau svādhyāyopāsanākarmmayogaistrividhaśuddhiḥ

### [2.26](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.26)

anya mārga meṃ adhyātmacintana, śaktipajana evaṃ  
adhyātmacintanaśaktipūjanabhāvaśuddhibhiritaratra

### [2.27](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.27)

śakti devadevī rūpa se jagatītalama bahudhā phaladāyinī  
kā bhāva-śuddhi ke dvārā sadupayoga karane para bhāvaśuddhi  
nimagna karatī hai isī kāraṇa vāsanāśīla jīva bhoga ke  
kāraṇa sukauśalapūrṇa sādhanā kā avalambana kiye vinā  
jātī hai | dṛṣṭānta diyā jātā hai ki yadi bhāgyavaśāt  
kisī upādeya bhojya vastu kī prāpti ho to usako lobhajāya athavā atithi ko pradāna karake yajñāvaśeṣarūpa  
etayā tallābhaḥ

### [2.28](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.28)

pravṛtti naisargikī aura nivṛtti paramaphaladāyinī  
hai

### [2.26-2](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.26-2)

svapna meṃ apane hī māyākalpita loka meṃ jāgraddaśāgata vastukāla meṃ jāgraddaśāgata vastusamūha kā vilaya hojāne  
antarnihita sukhecchā hī jīva ko karmmamaya jīvaloka meṃ  
vāsanā ko ghṛtāhuta vahni kī taraha varddhita hī karatā rahatā  
sarpadaṣṭa hone para adhikatara yantraṇā pātā hai usī prakāra  
bhoga ke dvārā vāsanā nivṛtta karane ko jākara jīva  
adhikatara duḥkhabhāgī hī huā karatā hai | isī kāraṇa  
śamatā kā avalambana karanāhī śreyaskara hai| † mahābhārata  
karmmāsakta ajña puruṣoṃ kā buddhibheda ahitakara  
hai

### [2.30](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.30)

tadupayukta upadeśa kalyāṇakara huā karatā hai

### [2.31](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.31)

saktī hai kyoṃki lakṣyaikya hai

### [2.34](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.34)

paramapuruṣa meṃ viśeṣatā hone ke kāraṇa aiśvaryyataccaturvidham

### [2.35](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.35)

lakṣitalakṣyeṣu kimiti cenna prakṛtibhedāt

### [2.36](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.36)

samarpaṇa ke dvārā mukti huā karatī hai

### [2.36-2](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.36-2)

muktiḥ samarpaṇāt

### [2.36-3](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.36-3)

vilīna karake niḥśreyasapadavī meṃ paramānandapada ko lābha  
kevala usī karuṇāmaya bhagavān ko jāno, usake atikaho, amṛtatva lābha kā yahī ekamātra upāya hai  
ko mere meṃ hī samarpaṇa karake matparāyaṇa hokara merī upāsanā ananyamana hokara karate haiṃ maiṃ unako śīghrahī saṃsāramadbhakta aura madyājī ho, mujhako hī namaskāra karo | aisā  
honese hī maiṃ pratijñā karake kahatā hūm̐ ki tuma mujhako hī  
prāpta hoge | samasta dharma parityāga karake kevala merehī  
śaraṇāpanna ho, maiṃ tumako saba pāpoṃ se uddhāra karūm̐gā | †  
usane manako kṛṣṇapadāravinda meṃ, vacana ko unake guṇa  
varṇana meṃ, hāthoṃ ko unake mandira mārjanādi meṃ, kānoṃ  
ko unakī puṇyamayī kathā ke śravaṇa karane meṃ, netroṃ ko  
unakī madhuramūrtti ke darśana meṃ, śarīra ko unake bhṛtyoṃ ke  
sugandha ke āghrāṇa meṃ, rasanā ko unake priya tulasīdala  
ke āsvādana meṃ, pāvoṃ ko unake kṣetroṃ (tīrthoṃ) meṃ jāne  
meṃ, mastaka ko unake caraṇavandana meṃ evaṃ sakala kāmanā  
pūjana ke prasaṅga meṃ samarpita vastu ke prati avalambanīya  
bhāva kā viṣaya batāyā jātā hai:prasāda ke dvārā niṣkalmaṣatva aura śāntilābha  
huā karatā hai

### [2.39](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.39)

prasādena niṣkalmaṣatvaṃśāntitvam

### [2.40](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.40)

rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran  
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati  
prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate  
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate  
† cittaprasādena yatirjahātīha śubhāśubham  
prasannā''tmā''tmani sthitvā sukhamatyantamaśnute  
lakṣaṇantu prasādasya yathā svapne sukhaṃ svapet  
nivāte vā yathā dīpo dīpyamāno na kampate  
‡ atha māṃ sarvabhūteṣu bhūtātmānaṃ kṛtālayam  
arhayeddānamānābhyāṃ maitryā'bhinnena cakṣuṣā  
bhāva-mukhyatā ke kāraṇa sarvvatra hī phalaikya hai

### [2.40-2](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.40-2)

sarvvatra phalaikyaṃ bhāvamukhyatvāt

### [2.41](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.41)

nimitta, saṃga, guṇa evaṃ anapekṣākṛta ye cāra  
prakāra ke aparādha haiṃ

### [2.41-2](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.41-2)

nimittasaṅgaguṇānapekṣākṛtāścatvāro'parādhāḥ

### [2.42](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.42)

kā nāma guṇakṛtāparādha hai | svabhāva itanā balavān hai  
ki sakala guṇoṃ ko atikrama karake apane svarūpa ko  
jīvagaṇa prakṛti ke guṇoṃ se mugdha hokara karmmamaya saṃsāra  
kyā phala hogā | isa prakāra svabhāva ke vaśa hokara jīva  
anukūla vastu meṃ rāga evaṃ pratikūla vastu ke prati dveṣa  
aparādha utpanna hote haiṃ ve guṇakṛtāparādha haiṃ | pramādajanya  
aparādhahī anapekṣāparādha kahājātā hai kyoṃki pramāda  
bhoga bhāva dvārā patana huā karatā hai

### [2.42-2](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.42-2)

vigrahaguruprasādeṣu bhautikalaukikabhogabhāvādavapatanam

### [2.44](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.44)

nāśa, bhaktiśraddhāhīnatā kā doṣa aura ādhyātmikapatana  
kyoṃki " guru " isa viṣaya kā tattva nirṇaya karane para  
spaṣṭa hī pratīta hogā ki yathārtha guru paramātmā hī huā  
karate haiṃ; kintu paramātmā ke nirākāra evaṃ mana vāṇī ke  
sahasā nirākāra paramātmā ko gururūpa se grahaṇa karanā  
paramātmākā bhāva aura jñāna prakaṭahokara śiṣyakā kalyāṇasādhana karatā hai vahī gurupadavācya hai | paramātmā hī guruajñānati mirāndha netra ko jñānāloka se udbhāsita karate  
puruṣa unako kabhī bhī udvigna na kare | brahmā, viṣṇu, rudra,  
pārvatī, parameśvarī, indrādi devatā, yakṣādi, pitṛdevatā,  
gaṅgādi nadī, gandharvādi aura sthāvara jaṅgama samasta jagat  
divya bhāvoṃ kā vikāśa unnati kā nirdeśaka hai

### [2.45](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.45)

pūjādiṣu ratiriti pārāśaryyaḥ

### [2.46](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.46)

kathādiṣviti gargaḥ

### [2.48](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.48)

anargala ātmarati hī aisī unnati kā lakṣaṇa hai  
tabahī jānanā hogā ki sādhaka unnatirājya meṃ agrasara  
puṇya ina donoṃ ora hī pravāhita huā karatā hai| citta  
kī eka hī śakti ko sattvaguṇa kī ora pravāhita karake  
pravāhita karake manuṣya viṣayaparāyaṇa aura pāpātmā ho  
ke prati āsakta hokara sarovara ke paṅkārṇava meṃ magna vanya  
hastī ke samāna duḥkha pāte rahate haiṃ | † bhaktaśiromaṇi  
he bhagavan ! jisa prakāra viṣayī puruṣoṃ kā citta viṣayoṃ meṃ  
atyanta āsakta hokara unameṃ hī ekarati ko prāpta huā  
caturtha mata kahājātā hai:bhagavān kī mahimā varṇana karanā hī aisī unnati  
mahimākhyāna iti bharadvājaḥ

### [2.49](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.49)

nivṛttatarṣairupagīyamānādbhavauṣadhācchrotramano'bhirāmāt  
ka uttamaślokaguṇānuvādāt  
pumān virajyeta vinā paśughnāt  
śṛṇvan subhadrāṇi rathāṅgapāṇerjanmāni karmāṇi ca yāni loke  
gītāni nāmāni tadarthakāni  
gāyan vilajjo vicaredasaṅgaḥ  
jagatsevāpravṛttāviti vasiṣṭhaḥ

### [2.51](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.51)

aneka janmoṃ ke paścāt parābhakti ke dvārā jñāna prāpta  
karatā huā samasta jagat ko bhagavadrūpa dekhakara kṛtārtha  
paryyanta samasta saṃsāra meṃ śrībhagavān kā svarūpa nirīkṣaṇa  
eva jagat ko brahmarūpa jāna kara bhagavatsevārūpa se jagat  
śrīmān maharṣi vasiṣṭhakathita jagatsevāpravṛttirūpa sādhaka  
yathāḥ-sakala prāṇīmātrameṃ bhagavadbhāvanā karatehue niṣkāmaprati pūjā, stuti aura vandanādi dvārā viśeṣabhakti pradarśana  
prati anukampā dvārā aura samapratiṣṭhāpanna manuṣyoṃ ke prati  
yamaniyamaśīla, hiṃsābhāvarahita, svadharma্মানurakta bhakta śīghra  
hī pariśuddhāntaḥkaraṇa hokara paramapuruṣa ko prāpta hosaktā  
rastha bhagavān se dveṣa karatā huā ātmaparabhāva se yukta  
hokara rāgadveṣa dvārā prāṇiyoṃ ke prati vairabhāvagrasta hotā  
yaṇa manuṣya ke bāhyaka parama mūlyavān upacāroṃ ke dvārā  
jagajjīvanivāsaśīla śrībhagavān kī pūjā ke artha samaniṣevitā'nimittena svadharmeṇa mahīyasā  
kriyāyogena śastena nā'tihiṃseṇa nityaśaḥ  
maddhiṣṇyadarśanasparśapūjāstutyabhivandanaiḥ  
bhūteṣu madbhāvanayā sattvenā'saṅgamena ca  
mahatāṃ bahumānena dīnānāmanukampayā  
maitryā caivā''tmatulyeṣu yamena niyamena ca  
maddharmaṇo guṇairetaiḥ parisaṃśuddhaāśayaḥ  
puruṣasyā'ñjasā'bhyeti śrutamātraguṇaṃ hi mām  
ahaṃ sarvveṣu bhūteṣu bhūtātmā'vasthitaḥ sadā  
tamavajñāya māṃ martyaḥ kurute'rcāviḍambanam  
yo māṃ sarvveṣu bhūteṣu santamātmānamīśvaram  
hitvā'rccāṃ bhajate mauḍhyādbhasmanyeva juhoti saḥ  
dviṣataḥ parakāye māṃ mānino bhinnadarśinaḥ  
bhūteṣu baddhavairasya na manaḥ śāntimṛcchati  
ahamuccāvacairdravyaiḥ kriyayotpannayā'naghe  
naiva tuṣye'rcito'rcāyāṃ bhūtagrāmā'vamāninaḥ  
ātmanaśca parasyā'pi yaḥ karotyantarāntaram  
tasya bhinnadṛśo mṛtyurvidadhe bhayamulvaṇam  
atha māṃ sarvvabhūteṣu bhūtātmānaṃ kṛtālayam  
arhayeddānamānābhyāṃ maitryā'bhinnena cakṣuṣā  
unako saba karmma samarpaṇa karanā hī aisī unnati  
kāra tyāga karatā huā prakṛtibandhana se nirmukta hosakegā  
saba karmma samarpaṇa karalene se sādhaka ke citta se karttṛprakāra vyaṣṭisattā ke sātha kā ahaṅkāra vidūrita hone para  
sādhaka śīghrahī samaṣṭisattā ke sātha apane ātmā ko  
śrīmān maharṣi kaśyapakathita tadarpitā'khilācaraṇa sādhaka  
he arjuna ! tuma jo koī kāryya karo, bhojana karo, homa  
karo, dāna karo vā tapasyāhī karo, vaha sabahī mere samarpaṇa  
karmmabandhana se muktilābha kara sakoge evaṃ saṃnyāsayogasamasta karmma mujhe samarpaṇa karake matparāyaṇa hotā huā  
citta bhakta ko śīghrahī mṛtyumaya saṃsārasamudra se uddhāra  
unako vismaraṇa hone para vyākulatā prāpti honā  
mata hai

### [2.52](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.52)

para athavā premapātra ke ām̐kha se alaga hotehī premāsakta  
tabahī jānanā hogā ki yaha prema viśeṣa unnatadaśā ko  
ke samāna śrībhagavān ke prati jaba bhakta ke hṛdaya kā premasake, usakā hṛdayasindhu udvelita hokara aśrudhārā se  
vakṣaḥsthala plāvita hojāve, virahakī tuṣāgni rātadina hṛdayakānana ko dagdha karatī rahe, tabhī jānanā hogā ki bhaktane  
śrībhagavān patañjali ne yogadarśana meṃ “citta ke tīvra saṃvega  
upasthita hone para bhagavatkṛpā śīghrahī lābha hotī hai”  
isa prakāra kaha kara maharṣi nārada ke mata kāhī anumodana  
karake kahā hai ki “unake prati gopiyoṃ kā viśeṣa prema  
prati gopiyoṃ ko mokṣaprada pūrṇa prema prāpta ho kyoṃki gopiyām̐  
nā'hantu sakhyo bhajato'pi jantūn  
bhajāmyamīṣāmanuvṛttivṛttaye  
yathā'dhano labdhadhane vinaṣṭe  
taccintayā'nyaṃ nibhṛto na veda  
evaṃ madarthojjhitalokavedasvānāṃ hi vo mayyanuvṛttaye'balāḥ  
mayā parokṣaṃ bhajatā tirohitaṃ  
māsūyituṃ mārhatha tatpriyaṃ priyāḥ  
† antarhite bhagavati sahasaiva vrajāṅganāḥ  
atapyaṃstamacakṣāṇāḥ kariṇya iva yūthapam  
gāyantya uccairamumeva saṃhatā  
vicikyurunmattakavadvanādvanam  
papracchurākāśavadantaraṃ bahirbhūteṣu santaṃ puruṣaṃ vanaspatīn  
hā nātha ! ramaṇa ! preṣṭha ! kvā'si kvā'si mahābhuja !  
dāsyāste kṛpaṇāyā me sakhe darśaya sannidhim  
māhātmyajñāna apekṣita huā karatā hai

### [2.52-2](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.52-2)

māhātmyajñānamapekṣyam

### [2.53](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.53)

māhātmyajñāna unako thā isakā samyak paricaya pāyā  
bhagavān śrīkṛṣṇacandra abhī tumhāre aṅga ko sparśa  
bodha rāsavilāsinī gopiyoṃko thā isase hī ve śrībhagavān  
ānandamaya divyaloka prāptakarane meṃ samartha huīṃ thīṃ| vaiṣṇava  
ho, sauryya ho, śākta ho, gāṇapatya ho athavā śivopāsaka  
ho jaba taka vaha taṭastha jñāna dvārā apane iṣṭakā māhātmyatadbhāve jāravat

### [2.54](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.54)

antargṛhagatāḥ kāścidgopyo'labdhavinirgamāḥ  
kṛṣṇaṃ tadbhāvanāvuktā dadhyumīlitalocanāḥ  
dussahapreṣṭhavirahatīvratāpadhutā'śubhāḥ  
dhyānaprāptā'cyutā''śleṣanirvṛtyā kṣīṇamaṅgalāḥ  
tameva paramātmānaṃ jārabuddhyā'pi saṅgatāḥ  
jahurguṇamayaṃ dehaṃ sadyaḥ prakṣīṇabandhanāḥ  
ke mukhase “jārabuddhyā'pi” arthāt “jārabuddhi ke dvārā  
bhī” yaha bāta sunakara parīkṣitane saṃdigdhacitta hokara  
jānatīthīṃ, kevala paramarūpavān priya kānta puruṣa jānakara  
hī āsakta huī thīṃ taubhī unakī mukti kisa prakāra  
ki jisa prakāra amṛta ko na jānakara yadi koī amṛta  
hojātāhai ṭhīka usī prakāra avyaya, aprameya, sarvvaśaktimān parameśvara ke prati jñānapūrvaka ho athavā ajñānapūrvaka  
ho, kāma krodha bhaya sneha aikya sauhṛda ādi jisa kisī  
bhāva ke dvārā yadi jīva ākṛṣṭa ho to śrībhagavān kī  
asādhāraṇa śakti ke bala se yogya saṃskārayukta jīva usase  
tanmayatā prāpta hokara manake vilaya hone para manaḥprasūta kāma  
krodha moha ādi vṛttiyoṃ se rahita ho mukta huā karatā  
tatsattve'navapatanam

### [2.54.p1](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2.54.p1)

iti śrīmaharṣi aṅgirākṛta daivīmīmāṃsādarśana ke bhāṣya  
ke ṭīkopama bhāṣānuvāda kā utpattipādanāmake  
dvitīya pāda samāpta  
śrīmahāmaṇḍalahindīgranthamālākī niyamāvalī  
āve aura āvaśyakatā ā par̤ane para punaḥ lauṭā denekī śarta para binā  
( 2 ) mahāmaṇḍala ke vibhinna bhāṣābhāṣī vidvān sahāyaka navīna grantha  
( 3 ) mahāmaṇḍala se sambandha rakhanevālī jitanī sabhā sosāiṭiyām̐  
pracārakoṃ ko sahāyatā kareṃ  
( 4 ) yadyapi kucha pracāraka vaitanika bhī rakkhe jāyam̐ge, tathāpi  
kāryālayoṃ ko hī adhika udyoga karanā cāhiye  
se kama 2000 sthāyī grāhaka hone cāhiye | unheṃ saba pustakeṃ kucha  
svalpa mūlya meṃ dī jāyam̐gī | yadi hara eka śākhā sabhā ādi apane  
ho sakatā hai  
( 6 ) avaitanika pracārakoṃ ko ucita kamīśana diyā jāyagā | au  
śramakī hī āvaśyakatā hai  
( 7 ) jo sabhā yā jo pracāraka sarvottama kārya kareṃge, arthāt grantha  
pracāra kārya meṃ adhika saphalatā prāpta kareṃge; unheṃ śrīmahamaṇḍala ke  
vārṣikotsava para viśeṣa pāritoṣikadvārā, meḍala ādi dvārā aura anya prakā

## Linked texts (1)

- [Muktāphala](https://indike.org/pramana/in.purana.bhagavata.muktaphala.4.1) — Vopadeva, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.devimimamsa.2) · Pramāṇa
