Pranatoshini 2.11
Prāṇatoṣiṇī 2.11
- Language
- Sanskrit
2.11.1
tadapi asyāḥ saṅgaṃ samāsādya vedavistāraṇaṃ kurviti prāguktavacanenaikavākyatayā
vistārakārakatvena avadhāraṇīyam |
2.11.2
anyathā tene brahmahṛdeti bhāgavataprathamaślokasya vedāna yugānte tamasā tiraskṛtān
rasātalādyo nṛturaṅgavigrahaḥ |
2.11.3
pratyādade vai kavaye'bhiyācate tasmai namaste vitathehitāyeti
pañcamaskandhāṣṭādaśādhyāyoktaślokasya vaiyarthyaṃ syāt |
2.11.4
svayaṃ vedajanakasya brahmaṇo'nyasmācchikṣaṇamanyasyāyācñāprāptirna sambhavatīti |
2.11.5
abhiyācyamānabrahmārthaṃ tamasā daityarūpeṇa tiraskṛtānapahṛtān vedān
nṛturaṅgavigraho hayagrīvamūrtiḥ san rasātalāt pratyādade pratyujjahārtyanvayaḥ |
2.11.6
tarhi kathaṃ ṣaṣṭhaskandhe prathamādhyāyai |
2.11.7
vedo nārāyaṇaḥ sākṣāt svayambhūriti śuśrūma |
2.11.8
ityatra śrīdharasvāminā vyākhyātam |
2.11.9
vedo nārāyaṇādudbhūtaḥ sa eva sākṣādupacāra iti svayambhūriti niśvāsamātreṇa
svayameva bhavati tathā ca śrutiḥ |
2.11.10
asya mahatobhūtasya niśvasitametadyadṛgveda iti ||
2.11.11
kāmadhenutantre'pi ||
2.11.12
akārādikṣakārāntā svayaṃ paramakuṇḍalī |
2.11.13
sarvaṃ carācaraṃ viśvaṃ varṇātmā sūyate dhruvam |
2.11.14
nānāśāstraṃ purāṇañca itihāsañca sundari ! |
2.11.15
vedañca smṛtiśāstrañca anyāni yāni kāni ca |
2.11.16
akṣarājjāyate sarvaṃ paraṃ brahmamayaṃ priye ! |
2.11.17
iti vacane kuṇḍalī vedaṃ sūyata iti vakṣyamāṇa dhāmatrayaṃ sā
vedānāmityādiśrutyaṣṭādaśavidyā ityādi ca saṅgacchate |
2.11.18
p. 34) satyaṃ vedāntamatamāśritya tat sarvaṃ samādheyam |
2.11.19
tanmatantu kevalamīśvaraṃ vinā sarveṣāmanityatvam |
2.11.20
apauruṣeyāṇītyādi bhīmāṃsakamatānusāreṇoktamiti |
2.11.21
sarvamanavadyam |
2.11.22
vastutastu sarvavedamayī devī sarvamantramayī tathetyādi
vakṣyamāṇaśāradoktakuṇḍalinyāścaitanyarūpāyāḥ śabdabrahmatvena nirūpitāyāḥ
śabdārthobhayarūpiṇyā vedādimayatvena vedānāṃ mantrāṇāñca nityatvameva
pramāṇam |
2.11.23
tarhi uktaśruteḥ kā gatiriti cet na |
2.11.24
mahato bhūtasya virāḍmūrterīśvarasya niśvasitaṃ veda ityarthe vedasya janyatvaṃ
nāyātam |
2.11.25
yadi ca śrīdharasvāmivyākhyāvalambibhirjanyatvamaṅgīkriyate tadā parameṣṭhino
niśvāsadvāreṇāvirbhūtasya bhagavato varāhamūrteḥ parameṣṭhijanyatvaṃ syāt |
2.11.26
tatpramāṇantu tṛtīyaskandhe trayodaśādhyāye parameṣṭhī tvapāṃ madhye tathā
magnāmavekṣya gāmityupakramya yasyāsmi hṛdayādāsaṃ sa īśo vidadhātu me |
2.11.27
ityabhidhyāyato nāsāvivarāt sahasānagha ! |
2.11.28
varāhato ko niragādaṅguṣṭhaparimāṇakaḥ |
2.11.29
tasyābhipaśyataḥ svasthaḥ kṣaṇena kila bhārata ! |
2.11.30
gajamātraḥ pravavṛdhe tadadbhatamabhūnmahat |
2.11.31
iti maitreyavacanam |
2.11.32
iti nānāśāstrotpattikathanam |
2.11.33
grahādīnāmapi varṇādutpattiruktā ||
2.11.34
prapañcasāre caturthapaṭale ||
2.11.35
tadā svareśaḥ sūryo'yaṃ kavargeśastu lohitaḥ |
2.11.36
cavargaprabhaḥ kāvyaṣṭavargādubudhasambhaḥ |
2.11.37
tavargotthaḥ suraguruḥ pavargotthaḥ śanaiścaraḥ |
2.11.38
yavargajo'yaṃ śītāṃśuriti saptaguṇā tviyam ||
2.11.39
viśvasāratantre antamātṛkāsambhavavargādhiṣṭhātṛdevatātvaṃ grahāṇāmuktam ||
2.11.40
yathā |
2.11.41
saptavargasya deveśi ! devatāḥ kathayāmi te |
2.11.42
raktavarṇo bhūmiputraḥ kavargadevatā matā |
2.11.43
kāvyaṣṭavargasya vibhuścavargasya budhaḥ smṛtaḥ |
2.11.44
tavargasya surācāryaḥ pavargasya śanaiścaraḥ |
2.11.45
yavargasya tathā candraḥ svarāṇāṃ devatā raviriti ||
2.11.46
p. 35) prapañcasāre ||
2.11.47
asyā vikāravarṇebhyo jātā dvādaśa rāśayaḥ |
2.11.48
lavādikālopacitaistaiḥ syāccakragatikriyā |
2.11.49
ṛkṣarāśyādiṣu tathā cakragatyā jagatsthitiḥ |
2.11.50
vakṣyāmi cakrarūpañca prabaddhaṃ rāśibhiryathā |
2.11.51
antarvahirvibhāgena racayendrāśimaṇḍalam |
2.11.52
bhūcakra eva meṣādiḥ pravijñeyo'tha mānuṣaḥ |
2.11.53
ādyairmeṣāhvayo rāśirīkārāntaiḥ pratīyate |
2.11.54
ṛkārāntairḷkārāntarvṛṣo yugmaṃ tatastribhiḥ |
2.11.55
tato meṣarāśyudbhavāt paraṃ ṛkārāntaistribhrivṛṣo jāta evaṃ
ḷkārāntaistribhirmithunamityanvayaḥ ||
2.11.56
edautoḥ karkaṭo rāśirodautoḥ siṃhasambhavaḥ |
2.11.57
amaḥ śavarṇakebhyaśca sañjātā kanyakā matā |
2.11.58
ṣaḍbhyaḥ kacaṭatebhyaśca payābhyāñca prajajñire |
2.11.59
vaṇigādyāstu mīnāntā rāśayaḥ śaktijṛmbhaṇāt |
2.11.60
caturbhiryādibhiḥ sārddhaṃ syāt kṣakārastu mīnagaḥ ||
2.11.61
iti varṇato rāśisṛṣṭikathanam ||
2.11.62
kṣetrādhipo'pi tatriava ||
2.11.63
aṅgārābjakavṛścikau catule śukrasya yukkanyake baudhe karkaṭakāhvayo himarucaḥ
siṃhāstathā gopateḥ |
2.11.64
cāpābjāvapi dhaiṣaṇau makarakumbhākhyau ca mandagrahāḥ proktā rāśyadhipā valau
ca kalase so'yaṃ kramo darśitaḥ |
2.11.65
iti rāśyadhipakathanam ||
2.11.66
tatastadūrddhabhāstho bhuvaścakrasamastathā |
2.11.67
sa tu siṃhādiko yasmin paitṛkī niyatā gatiḥ |
2.11.68
tadūrddhabhāgasaṃsthaśca svaścakraścāpi tādṛśaḥ |
2.11.69
sa tu cāpādiko devacakrastrainābhikastvayam |
2.11.70
iti tribhuvanarāśicakrakathanam ||
2.11.71
tathā ebhya eva tu rāśibhyo nakṣatrāṇāñca sambhavaḥ |
2.11.72
sa cāpyakṣarabhedena saptaviṃśatidhā bhavet |
2.11.73
ābhyāmaśvayujā jātā bharaṇī kṛttikā punaḥ |
2.11.74
lipitrayādrohiṇī ca tatparatvāccatuṣṭayāt |
2.11.75
edaitormṛgaśīrṣārdre tadantābhyāṃ punarvasuḥ |
2.11.76
amasoḥ kevalo yogo revatyarthaṃ pṛthag gataḥ |
2.11.77
katastiṣyastathāśleṣaḥ khagayorghaṅayormaghā |
2.11.78
tataḥ pūrvāttachajayoruttarājjhañayostathā |
2.11.79
hastācitrā ca ṭaṭhayoḥ svātī ḍādyakṣarādabhūt |
2.11.80
p. 36) viśākhātu ḍhaṇodbhūtā tathadebhyo'nurādhikā |
2.11.81
jyeṣṭhādhakārānmūlākhyā napaphebhyo'bhavattathā |
2.11.82
pūrvāṣāḍhā tato'nyā ca sañjātā śravaṇā matā |
2.11.83
śraviṣṭhākhyā ca yavayostathā śatabhiṣā tataḥ |
2.11.84
vaśayoḥ proṣṭhapatsaṃjñā vasahebhyaḥ parāḥ smṛtāḥ |
2.11.85
iti varṇato nakṣatrasṛṣṭikathanam |
2.11.86
tābhyāmamābhyāṃ kṣārṇo'yaṃ yadā vai saha vatsyate |
2.11.87
tadendusūryasaṃyogo'māvasyā hi pratīyate |
2.11.88
kaṣato bhavamasmattaḥ kaṣayoḥ saṅgamobhavaḥ |
2.11.89
tataḥ kṣakāraḥ sañjāto nṛsiṃhastasya devatā |
2.11.90
sa punaḥ ṣasahaiḥ sārddhaṃ parā prauṣṭhapadaṃ gataḥ |
2.11.91
ityamāvāsyotpattikathanam |
2.11.92
anunakṣatravāreṣu svasvamantrajapo'paraḥ |
2.11.93
tasmādeṣāṃ dinānāñca kathyate devatādayaḥ |
2.11.94
iti nakṣatravāre japakathanam ||
2.11.95
kāraskarākhyāmalakoḍumbaro jambusaṃjñakaḥ |
2.11.96
khadiraḥ kṛṣṇavaśau ca pippalo nāgarīhiṇau |
2.11.97
palāśaplakṣakāmboṣṭhadhiyārjunavikaṅkakāḥ |
2.11.98
vakulaḥ sarajāṃ sarjo vañjulaḥ panasākakau |
2.11.99
śamīkadambanimbāmramadhukāntādināṅghripāḥ |
2.11.100
āyuṣkāmaḥ svarkṣavṛkṣaṃ chedayenna kadācana |
2.11.101
ityatra svārthahetūbhayavācakaḥ |
2.11.102
na chindyānna chedayedityapi ||
2.11.103
iti svīyanakṣatravṛkṣacchedananiṣedhaḥ ||
2.11.104
aśviyamānaladhātṛśaśirudrāditi surejyāsarpāśca |
2.11.105
pitraryamabhagadinakṛttvaṣṭāro marutastathendrāgnī |
2.11.106
mitrendrau tathā nir-ṛtijale viśvadevā haristathā vasavaḥ |
2.11.107
varuṇo'japādo'hivradhnaḥ pūṣā ca devatā bhānām ||
2.11.108
iti nakṣatradevatākathanam ||
2.11.109
aśvebhājabhujaṅgasarpasavamāmārjārakājaḥ kulī mūṣā
mūṣikarudrayānamahiṣīvyāghrāyamārohaṇaḥ |
2.11.110
vyāghreṇīhariṇīśvarānarapaśuḥ śākhāmṛgāstrīhayaḥ |
2.11.111
martyo gokariṇī ca sādhukathitā nakṣatrayonyaḥ kramāt ||
2.11.112
iti nakṣatrayonikathanaphalam |
2.11.113
govyāghraṃ gajasiṃhamaśvamahiṣaṃ śvainañca vabhrūragam |
2.11.114
vairaṃ vānarameṣakañca sumahattadvadviḍālonduru |
2.11.115
p. 37) lokānāṃ vyavahārato'nyadapi ca jñātvā prayatnādidam |
2.11.116
dampatyornṛpabhṛtyayorapi sadā varjyaṃ śubhasyārthibhiḥ |
2.11.117
śāśvatikavairitayā dvandve ekatvaṃ napuṃsakatvañca ||
2.11.118
etebhyo'bhāvāsyāntāḥ pratipadādikāstithayaḥ ||
2.11.119
rāśibhyo'tra tithīnāmamadhyarddhadvayantu rāśirekaḥ syāt |
2.11.120
tena triṃśattithayodvādaśa bhedato bhinnāḥ |
2.11.121
tā eva syurdvedhā punarapi pūrvāntyapakṣabhedena ||
2.11.122
pakṣaḥ pañcadaśāhaḥ syāt pūrvaḥ pratipadādikaḥ śuklaḥ |
2.11.123
tadvajjñeyo'pyaparaḥ pakṣaḥ kṛṣṇapratipadādikaḥ proktaḥ |
2.11.124
iti pakṣotpattikathanam |
2.11.125
saṃjñāsāmye satyapi saumyāttu hnāsavṛddhitastithayaḥ |
2.11.126
na samāḥ pakṣadvitaye triṃśadbhedaṃ tathāpi prāptāḥ |
2.11.127
agnyaśvyumāḥ savighnā nāgā guhasavitṛmātaro durgā |
2.11.128
kakubho dhanapativiṣṇuyamaharapaticandrāḥ krameṇa tithyadhipāḥ |
2.11.129
iti śrīprāṇatoṣiṇyāṃ prathame sargakāṇḍe
śabdārthasvarūpabrahmakathanagarbhākṣarajātajagatkathanaṃ nāma dvitīyaḥ paricchedaḥ ||
Linked texts (4)
- Prapañcasāratantra — Śaṅkara, Sanskrit
- Ṣaṭsandarbha — Jīva Gosvāmin 1555, Sanskrit
- Laghusaṅgraha (Giridhara Paṇḍita) — Giridhara Paṇḍita, Sanskrit
- Vāsturatnāvalī — Jīva 1821, Sanskrit