Pranatoshini 2.6
Prāṇatoṣiṇī 2.6
- Language
- Sanskrit
2.6.1
śabdajñānaṃ vinā sarvo jāḍyena paribhūmyate |
2.6.2
prādurbhūtimatastvagre śabdānāṃ vaktumārabhe |
2.6.3
sāradātilake prathamapaṭale ||
2.6.4
saccidānandavibhavāt sakalāt parameśvarāt |
2.6.5
āsīcchaktistato nādo nādādbindusamudbhavaḥ ||
2.6.6
saccidānandavibhavādityanena avidyopahitatve'pīśvarasya svarūpahāniriti rāghavabhaṭṭaḥ |
2.6.7
sakalāt saprakṛtikādīśvarāt śaktirāsīditi yojanā |
2.6.8
tathā ca tatraiva |
2.6.9
nirguṇaḥ saguṇaśceti śivo jñeyaḥ sanātanaḥ |
2.6.10
nirguṇaḥ prakṛteranyaḥ saguṇaḥ sakalaḥ smṛtaḥ ||
2.6.11
iti kalā prakṛtistayā saha varttamānāditi dadvyākhyānañca |
2.6.12
nanu śaktisahitādeva punaḥ śaktiḥ kathamāsīditi cet satyaṃ yā anādirūpā
caitanyādhyāsena mahāpralaye sūkṣmatayā sthitā tasyā guṇavaiṣamyāttu saguṇatayā
sāttvikarājasatāmasasraṣṭavyaprapañcasādhane tadguṇāvasthāne vopacārādutpattiriti
sāṃkhyamatamāśritya granthakārasyoktiriyamiti jñeyam |
2.6.13
tathā ca mārkaṇḍeyapurāṇam |
2.6.14
devānāṃ kāryasiddhyarthamāvirbhavati sā yadā |
2.6.15
utpanneti tadā loke sā nityāpyabhidhīyate |
2.6.16
rāghavabhaṭṭadhṛtaprayogasāraśca |
2.6.17
tasmādvinirgatā nityā sarvagā viśvasambhavā |
2.6.18
viśveṣāṃ sambhavo yasyā iti |
2.6.19
taddhṛtavāyavīsaṃhitāpi |
2.6.20
śivecchayā parā śaktiḥ śivatattvaikatāṃ gatā |
2.6.21
tataḥ parisphuratyādau sarge tailaṃ tilādiveti |
2.6.22
kubjikā tantre prathamapaṭale tu |
2.6.23
p. 13) āsīdbindustato nādo nādācchaktiḥ samudbhavā |
2.6.24
nādarūpā maheśāni ! cidrūpā paramā kalā |
2.6.25
nādāccaiva samutpannā arddhabindurmaheśvari ! |
2.6.26
sārddhatritayabindubhyo bhujaṅgī kulakuṇḍalī |
2.6.27
viguṇā saguṇā devi ! brahmarūpā sanātanī |
2.6.28
caitanyarūpiṇī devī sarvabhūtaprākāśinī |
2.6.29
ānandarūpiṇī devī brahmānandaprakāśinī |
2.6.30
iti vindorādau utpattiryoktā sā āmnāyabhedena aviruddheti |
2.6.31
sa cāmnāyabhedo'gre sphuṭībhaviṣyati |
2.6.32
iti saguṇaśivācchaktyutpattiḥ |
2.6.33
tasyāḥ śaktestu nādabindusṛṣṭyu payogyavasthārūpau |
2.6.34
taduktaṃ prayogasāre |
2.6.35
nādātmanā prabuddhā sā nirāmayapadonmukhī |
2.6.36
śivonmukhī yadā śaktiḥ puṃrūpā sā tadā smṛtā |
2.6.37
iti śaktyavasthābhedaḥ |
2.6.38
icchāsattvādirūpatayā bindurapi trividha uktaḥ sāradātilake kānyakubjavāsinā
jagadguruṇā lakṣmaṇācāryeṇa |
2.6.39
śivaśaktimayaḥ sākṣāttridhāsau bhidyate punaḥ |
2.6.40
asau binduḥ śivamayaḥ śaktimaya ubhayamayaśceti trividhaḥ |
2.6.41
trividhasya svarūpamuktaṃ tatraiva |
2.6.42
bindurnādo bījamiti tasya bhedāḥ samīritāḥ |
2.6.43
binduḥ śivātmako bījaṃ śaktirnādastayormithaḥ |
2.6.44
samavyayaḥ samākhyātaḥ sarvāgamaviśāradaiḥ |
2.6.45
kriyāsāre'pi |
2.6.46
binduḥ śivātmakastatra bījaṃ śaktyātmakaṃ smṛtam |
2.6.47
tayoryoge bhavennādastābhyo jātāstriśaktayaḥ |
2.6.48
iti tribindukathanam |
2.6.49
śaktitrayamuktaṃ tatraiva |
2.6.50
raudrīvindostato nādāt jyeṣṭhā bījādajāyata |
2.6.51
vāmā tābhyaḥ samutpannā rudrabrahmaramādhipāḥ |
2.6.52
te jñānecchākriyātmāno vahnīndvarkasvarūpiṇaḥ |
2.6.53
etat sarddhavacanaṃ śāradāyāmapi |
2.6.54
te rudrabrahmaramādhipāḥ śivabrahmanārāyaṇā yathākramaṃ
jñānaśaktīcchāśaktikriyāśaktisvarūpā ityarthaḥ |
2.6.55
ataevaite vahnīndvarkasvarūpiṇaḥ śabdasya sṛṣṭyantargatā nibodhakā
arddhendubindurūpāḥ śakterevāvasthāviśeṣā jñeyāḥ |
2.6.56
etena śaktereva sṛṣṭyādikarttṛtvamiti dhvanitam |
2.6.57
nanu śabdārthabhāvi bhuvanaṃ sṛjatīndurūpā yāvadvibharti punararkatanuḥ svaśaktyā |
2.6.58
p. 14) vahnyātmikā harati tat sakalaṃ yugānte tāṃ śāradāṃ manasi jātu na
vismarāmīti |
2.6.59
gorakṣasaṃhitāyāmapi |
2.6.60
icchākriyā tathā jñānaṃ gaurī brāhmī tu vaiṣṇavī |
2.6.61
tridhā śaktiḥ sthitā yatra tatparaṃ jyotiromiti |
2.6.62
yathāsambhavamunneyam atra jñānaṃ gaurīśaktiricchā brāhmīśaktiḥ kriyā
vaiṣṇavīśaktiriti tridhā triprakārā sā |
2.6.63
vakṣyamāṇāyāmapi tasyāṃ sūryendupāvakān |
2.6.64
praṇavasya tribhirvarṇairityādipraṇavāṃśāḥ |
2.6.65
akārokāramakārā brahmaviṣṇurudrātmakā akārādbrahmaṇotpannamityādi
brahmaviṣṇvīśvarāstattanmaṇḍaleṣu vyavasthitā iti |
2.6.66
tena tatra tatra sūryarūpo'kāro brahmā atra tu sūryarūpo viṣṇuriti
pūrvāparalikhanānusāreṇa virodha iti cedarthasṛṣṭyanusāreṇa kramo'nusandheyo na tu
likhanānusāreṇeti sthitam |
2.6.67
yoginītantre pūrvakhaṇḍe daśamapaṭale tu |
2.6.68
ityuktvā sā mahākālī dadāvasmāsu śāmbhavi ! |
2.6.69
icchākriyājñānaśaktiḥ sarvakāryārthasādhanā |
2.6.70
icchā tu viṣṇave dattā kriyā śaktistu brahmaṇe |
2.6.71
mahyaṃ dattā jñānaśaktiḥ sarvaśaktisvarūpiṇī |
2.6.72
ityanena viṣṇoricchāśaktiriti yaduktaṃ tadāmnāyabhedenā-viruddham |
2.6.73
evaṃ vakṣyamāṇapañcāmnāyaṣaḍāmnāyatattadāmnyāya-
rūpādinirūpakaprabhṛtiparasparaviruddhavacanāni sāttvikādibhedenāmnāyabhedena vā
vyavastheyānīti nibodhikādisṛṣṭikathanam |
2.6.74
nirvāṇatantre prathamapaṭale tu |
2.6.75
satyaloke nirākārā mahājyotiḥsvarūpiṇī |
2.6.76
māyāvalkalamutsṛjya dvidhā bhinnā jaganmayī |
2.6.77
śivaśaktivibhāgena jāyate sṛṣṭikalpanā |
2.6.78
prathame jāyate putro brahmasaṃjño hi pārvati ! |
2.6.79
kālikovāca |
2.6.80
śṛṇu putra ! māhāvīra ! vivāhaṃ kuru yatnataḥ |
2.6.81
etat śrutvā tato brahmā uvāca sādaraṃ vacaḥ |
2.6.82
tvāṃ vinā jananī nāsti śaktiṃ me dehi sundari ! |
2.6.83
tat śrutvā jagatāṃ mātā svadehāt mohinīṃ dadau |
2.6.84
p. 15) dvitīyā sā mahāvidyā sāvitrī paramā kalā |
2.6.85
asyāḥ saṅgaṃ samāsādya vedavistāraṇaṃ kuru |
2.6.86
anāyāse sṛṣṭikartā bhava tvaṃ mahimaṇḍale |
2.6.87
dvitīye jāyate putro viṣṇuḥ sattvaguṇāśrayaḥ |
2.6.88
kālikovāca |
2.6.89
śṛṇuputra ! mahāvīra ! vivāhaṃ kuru yatnataḥ |
2.6.90
viṣṇuruvāca |
2.6.91
tava darśanamātreṇa niṣkāmī jāyate pumān |
2.6.92
kāthaṃ karomi he māta ! mohinīṃ dehi me śive |
2.6.93
dehācchaktiṃ viniṣkṛṣya dadau |
2.6.94
tasmai ca kālikā |
2.6.95
vaiṣṇavīṃ tāṃ mahāvidyāṃ śrīvidyāṃ parameśvari ! |
2.6.96
tāmāśritya mahāviṣṇuḥ pālayatyakhilaṃ jagat |
2.6.97
tṛtīye jāyate putro mahāyogī sadāśivaḥ |
2.6.98
taṃ dṛṣṭvā sā mahākālī ṛtuyuktābhavanmudā |
2.6.99
śṛṇu putra ! mahāyogin ! madvākyaṃ hṛdayaṃ kuru |
2.6.100
tvāṃ vinā puruṣaḥ ko vā māṃ vinā kāpi mohinī |
2.6.101
atastvaṃ paramānando vivāhaṃ kuru me śiva ! |
2.6.102
sadāśiva uvāca |
2.6.103
yaduktaṃ karma he mātastvāṃ vinā nāsti mohinī |
2.6.104
satyametat jaganmāta ! rmāṃ vinā puruṣo na ca |
2.6.105
asmin dehe saṃsthite ca na karomi vivāhakam |
2.6.106
kuru dehāntaraṃ mātaḥ karuṇā yadi varttate |
2.6.107
tatkṣaṇe sā mahākālī dadau bhuvanasundarīmiti |
2.6.108
kubjikātantre prathamapaṭale |
2.6.109
brahmāṇī kurute sṛṣṭiṃ na tu brahmā kadācana |
2.6.110
ata eva maheśāni ! brahmā preto na saṃśayaḥ |
2.6.111
vaiṣṇavī kurute rakṣāṃ na tu viṣṇuḥ kadācana |
2.6.112
ata eva maheśāni ! viṣṇuḥ preto na saṃśayaḥ |
2.6.113
rudrāṇī kurute grāsaṃ na tu rudraḥ kadācana |
2.6.114
ata eva maheśāni ! rudraḥ preto na saṃśayaḥ |
2.6.115
brahmaviṣṇumaheśādyā jaḍāścaiva prakīrtitāḥ |
2.6.116
prakṛtiñca vinā devi ! sarvakāryākṣamā dhruvamityuktam |
2.6.117
iti śaktyā sṛṣṭyādikathanam |
2.6.118
śabdabrahmaṇa utpattimāha |
2.6.119
śāradāyāṃ prathamapaṭale |
2.6.120
bhidyamānāt parādvindoravyaktātmā varo'bhavat |
2.6.121
śabdabrahmeti taṃ prāhuḥ sarvāgamaviśāradā iti |
2.6.122
parādvindorityanena śaktyavasthārūpoḥ yaḥ prathamo
bindustasmādbhidyamānādavyaktātmā varṇādiviśeṣarahito'khaṇḍo
nādamātramutpannamityarthaḥ |
2.6.123
p. 16) uktañcadurgeṇa yatra dhvanāvakārādayo varṇā viśeṣarūpeṇa na vyajyante sa
dhvaniravyakta iti |
2.6.124
sṛṣṭyunmukhaparamaśivaprathamollāsamātramakhaṇḍo'vyakto nādabindumaya eva vyāpako
brahmātmakaḥ śabdaḥ |
2.6.125
śabdabrahmeti hṛdayaṃ tathā ca rāghavabhaṭṭadhṛtaṃ vacanam |
2.6.126
kriyāśaktipradhānāyāḥ śabdaśabdārthakāraṇam |
2.6.127
prakṛterbindurūpiṇyāḥ śabdabrahmābhavatparamiti |
2.6.128
prayogasāre'pi |
2.6.129
so'ntarātmā tadā devi ! nādātmā nadate svayam |
2.6.130
yathā saṃsthānabhedena sambhūya varṇatāṃ gataḥ |
2.6.131
vāyunā preryamāṇāsau piṇḍādvyaktiṃ prayāsyatīti |
2.6.132
śāradātilake |
2.6.133
caitanyaṃ sarvabhūtānāṃ śabdabrahmeti me matam |
2.6.134
tat prāpya kuṇḍalīrūpaṃ prāṇināṃ dehamadhyagam |
2.6.135
varṇātmanāvirbhavati gadyapadyādibhedataḥ |
2.6.136
tadbhidyamāna bindurūpaṃ caitanyaṃ kuṇḍalīsvarūpaṃ praṇavākāraṃ prāṇināṃ
dehamadhyagaṃ sat varṇātmanā āvirbhavati prakāśata ityanvayaḥ |
2.6.137
kiṃ kṛtvā prāpya kaṇṭhādikaraṇānīti śeṣaḥ |
2.6.138
tathā ca mūlādhārāt prathamamudito yastu tāraḥ parākhya ityādi prapañcasāre
āścaryo vakṣyati |
2.6.139
ata eva vakṣyamāṇā sṛṣṭiḥ kuṇḍalīta iti jñeyam |
2.6.140
śabdabrahmaparamabrahmabhedena brahmaṇo dvaividhyamuktaṃ kulārṇave pañcamakhaṇḍe
prathamollāse |
2.6.141
āgamotthaṃ vivekotthaṃ dvidhā jñānaṃ pracakṣate |
2.6.142
śabdabrahmāgamanayaṃ paraṃ brahmavivekajam |
2.6.143
śrībhāgavate ṣaṣṭhaskandhe ṣoḍaśādhyāye'pi |
2.6.144
ahaṃ sarvāṇi bhūtāni bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ |
2.6.145
śabdabrahma paraṃ brahma mamobhe śāśvatī tanuriti |
2.6.146
śabdabrahma paraṇavarūpaṃ tathā ca bhagavadgītā |
2.6.147
omityekākṣaraṃ brahma vyāharan māmanusmaran |
2.6.148
yaḥ prayāti tyajan dehaṃ sa yāti paramāṃ gatimiti |
2.6.149
omiti dhvanimātropalakṣaṇamato vakṣyamāṇaguruvaktre sthitaṃ brahma labhyate |
2.6.150
tatprasādata ityādivacanaiḥ saha na virodhaḥ |
2.6.151
sarvatraiva dhavanervidyamānatvāt |
2.6.152
p. 17) praṇavārtho vā vācyantu paramaṃ brahmapraṇavo vācakaḥ smṛta ityādivacanāt |
2.6.153
iti śrīprāṇatoṣiṇyāṃ prathamakāṇḍe bījasvarūpaśabdaprādurbhāvarūpākarakathanaṃ
nāma prathamaḥ paricchedaḥ |
Linked texts (6)
- Tattvacintāmaṇi — Sanskrit
- Sarvollāsatantra — Sanskrit
- Kubjikātantra — Sanskrit
- Nirvāṇatantra — Sanskrit
- Māheśvaratantra — Sanskrit
- Tattvacintāmaṇi — Sanskrit