Pramāṇa · Search · About · API

Pranatoshini 2.6

Prāṇatoṣiṇī 2.6

Language
Sanskrit

2.6.1

śabdajñānaṃ vinā sarvo jāḍyena paribhūmyate |

2.6.2

prādurbhūtimatastvagre śabdānāṃ vaktumārabhe |

2.6.3

sāradātilake prathamapaṭale ||

2.6.4

saccidānandavibhavāt sakalāt parameśvarāt |

2.6.5

āsīcchaktistato nādo nādādbindusamudbhavaḥ ||

2.6.6

saccidānandavibhavādityanena avidyopahitatve'pīśvarasya svarūpahāniriti rāghavabhaṭṭaḥ |

2.6.7

sakalāt saprakṛtikādīśvarāt śaktirāsīditi yojanā |

2.6.8

tathā ca tatraiva |

2.6.9

nirguṇaḥ saguṇaśceti śivo jñeyaḥ sanātanaḥ |

2.6.10

nirguṇaḥ prakṛteranyaḥ saguṇaḥ sakalaḥ smṛtaḥ ||

2.6.11

iti kalā prakṛtistayā saha varttamānāditi dadvyākhyānañca |

2.6.12

nanu śaktisahitādeva punaḥ śaktiḥ kathamāsīditi cet satyaṃ yā anādirūpā
caitanyādhyāsena mahāpralaye sūkṣmatayā sthitā tasyā guṇavaiṣamyāttu saguṇatayā
sāttvikarājasatāmasasraṣṭavyaprapañcasādhane tadguṇāvasthāne vopacārādutpattiriti
sāṃkhyamatamāśritya granthakārasyoktiriyamiti jñeyam |

2.6.13

tathā ca mārkaṇḍeyapurāṇam |

2.6.14

devānāṃ kāryasiddhyarthamāvirbhavati sā yadā |

2.6.15

utpanneti tadā loke sā nityāpyabhidhīyate |

2.6.16

rāghavabhaṭṭadhṛtaprayogasāraśca |

2.6.17

tasmādvinirgatā nityā sarvagā viśvasambhavā |

2.6.18

viśveṣāṃ sambhavo yasyā iti |

2.6.19

taddhṛtavāyavīsaṃhitāpi |

2.6.20

śivecchayā parā śaktiḥ śivatattvaikatāṃ gatā |

2.6.21

tataḥ parisphuratyādau sarge tailaṃ tilādiveti |

2.6.22

kubjikā tantre prathamapaṭale tu |

2.6.23

p. 13) āsīdbindustato nādo nādācchaktiḥ samudbhavā |

2.6.24

nādarūpā maheśāni ! cidrūpā paramā kalā |

2.6.25

nādāccaiva samutpannā arddhabindurmaheśvari ! |

2.6.26

sārddhatritayabindubhyo bhujaṅgī kulakuṇḍalī |

2.6.27

viguṇā saguṇā devi ! brahmarūpā sanātanī |

2.6.28

caitanyarūpiṇī devī sarvabhūtaprākāśinī |

2.6.29

ānandarūpiṇī devī brahmānandaprakāśinī |

2.6.30

iti vindorādau utpattiryoktā sā āmnāyabhedena aviruddheti |

2.6.31

sa cāmnāyabhedo'gre sphuṭībhaviṣyati |

2.6.32

iti saguṇaśivācchaktyutpattiḥ |

2.6.33

tasyāḥ śaktestu nādabindusṛṣṭyu payogyavasthārūpau |

2.6.34

taduktaṃ prayogasāre |

2.6.35

nādātmanā prabuddhā sā nirāmayapadonmukhī |

2.6.36

śivonmukhī yadā śaktiḥ puṃrūpā sā tadā smṛtā |

2.6.37

iti śaktyavasthābhedaḥ |

2.6.38

icchāsattvādirūpatayā bindurapi trividha uktaḥ sāradātilake kānyakubjavāsinā
jagadguruṇā lakṣmaṇācāryeṇa |

2.6.39

śivaśaktimayaḥ sākṣāttridhāsau bhidyate punaḥ |

2.6.40

asau binduḥ śivamayaḥ śaktimaya ubhayamayaśceti trividhaḥ |

2.6.41

trividhasya svarūpamuktaṃ tatraiva |

2.6.42

bindurnādo bījamiti tasya bhedāḥ samīritāḥ |

2.6.43

binduḥ śivātmako bījaṃ śaktirnādastayormithaḥ |

2.6.44

samavyayaḥ samākhyātaḥ sarvāgamaviśāradaiḥ |

2.6.45

kriyāsāre'pi |

2.6.46

binduḥ śivātmakastatra bījaṃ śaktyātmakaṃ smṛtam |

2.6.47

tayoryoge bhavennādastābhyo jātāstriśaktayaḥ |

2.6.48

iti tribindukathanam |

2.6.49

śaktitrayamuktaṃ tatraiva |

2.6.50

raudrīvindostato nādāt jyeṣṭhā bījādajāyata |

2.6.51

vāmā tābhyaḥ samutpannā rudrabrahmaramādhipāḥ |

2.6.52

te jñānecchākriyātmāno vahnīndvarkasvarūpiṇaḥ |

2.6.53

etat sarddhavacanaṃ śāradāyāmapi |

2.6.54

te rudrabrahmaramādhipāḥ śivabrahmanārāyaṇā yathākramaṃ
jñānaśaktīcchāśaktikriyāśaktisvarūpā ityarthaḥ |

2.6.55

ataevaite vahnīndvarkasvarūpiṇaḥ śabdasya sṛṣṭyantargatā nibodhakā
arddhendubindurūpāḥ śakterevāvasthāviśeṣā jñeyāḥ |

2.6.56

etena śaktereva sṛṣṭyādikarttṛtvamiti dhvanitam |

2.6.57

nanu śabdārthabhāvi bhuvanaṃ sṛjatīndurūpā yāvadvibharti punararkatanuḥ svaśaktyā |

2.6.58

p. 14) vahnyātmikā harati tat sakalaṃ yugānte tāṃ śāradāṃ manasi jātu na
vismarāmīti |

2.6.59

gorakṣasaṃhitāyāmapi |

2.6.60

icchākriyā tathā jñānaṃ gaurī brāhmī tu vaiṣṇavī |

2.6.61

tridhā śaktiḥ sthitā yatra tatparaṃ jyotiromiti |

2.6.62

yathāsambhavamunneyam atra jñānaṃ gaurīśaktiricchā brāhmīśaktiḥ kriyā
vaiṣṇavīśaktiriti tridhā triprakārā sā |

2.6.63

vakṣyamāṇāyāmapi tasyāṃ sūryendupāvakān |

2.6.64

praṇavasya tribhirvarṇairityādipraṇavāṃśāḥ |

2.6.65

akārokāramakārā brahmaviṣṇurudrātmakā akārādbrahmaṇotpannamityādi
brahmaviṣṇvīśvarāstattanmaṇḍaleṣu vyavasthitā iti |

2.6.66

tena tatra tatra sūryarūpo'kāro brahmā atra tu sūryarūpo viṣṇuriti
pūrvāparalikhanānusāreṇa virodha iti cedarthasṛṣṭyanusāreṇa kramo'nusandheyo na tu
likhanānusāreṇeti sthitam |

2.6.67

yoginītantre pūrvakhaṇḍe daśamapaṭale tu |

2.6.68

ityuktvā sā mahākālī dadāvasmāsu śāmbhavi ! |

2.6.69

icchākriyājñānaśaktiḥ sarvakāryārthasādhanā |

2.6.70

icchā tu viṣṇave dattā kriyā śaktistu brahmaṇe |

2.6.71

mahyaṃ dattā jñānaśaktiḥ sarvaśaktisvarūpiṇī |

2.6.72

ityanena viṣṇoricchāśaktiriti yaduktaṃ tadāmnāyabhedenā-viruddham |

2.6.73

evaṃ vakṣyamāṇapañcāmnāyaṣaḍāmnāyatattadāmnyāya-
rūpādinirūpakaprabhṛtiparasparaviruddhavacanāni sāttvikādibhedenāmnāyabhedena vā
vyavastheyānīti nibodhikādisṛṣṭikathanam |

2.6.74

nirvāṇatantre prathamapaṭale tu |

2.6.75

satyaloke nirākārā mahājyotiḥsvarūpiṇī |

2.6.76

māyāvalkalamutsṛjya dvidhā bhinnā jaganmayī |

2.6.77

śivaśaktivibhāgena jāyate sṛṣṭikalpanā |

2.6.78

prathame jāyate putro brahmasaṃjño hi pārvati ! |

2.6.79

kālikovāca |

2.6.80

śṛṇu putra ! māhāvīra ! vivāhaṃ kuru yatnataḥ |

2.6.81

etat śrutvā tato brahmā uvāca sādaraṃ vacaḥ |

2.6.82

tvāṃ vinā jananī nāsti śaktiṃ me dehi sundari ! |

2.6.83

tat śrutvā jagatāṃ mātā svadehāt mohinīṃ dadau |

2.6.84

p. 15) dvitīyā sā mahāvidyā sāvitrī paramā kalā |

2.6.85

asyāḥ saṅgaṃ samāsādya vedavistāraṇaṃ kuru |

2.6.86

anāyāse sṛṣṭikartā bhava tvaṃ mahimaṇḍale |

2.6.87

dvitīye jāyate putro viṣṇuḥ sattvaguṇāśrayaḥ |

2.6.88

kālikovāca |

2.6.89

śṛṇuputra ! mahāvīra ! vivāhaṃ kuru yatnataḥ |

2.6.90

viṣṇuruvāca |

2.6.91

tava darśanamātreṇa niṣkāmī jāyate pumān |

2.6.92

kāthaṃ karomi he māta ! mohinīṃ dehi me śive |

2.6.93

dehācchaktiṃ viniṣkṛṣya dadau |

2.6.94

tasmai ca kālikā |

2.6.95

vaiṣṇavīṃ tāṃ mahāvidyāṃ śrīvidyāṃ parameśvari ! |

2.6.96

tāmāśritya mahāviṣṇuḥ pālayatyakhilaṃ jagat |

2.6.97

tṛtīye jāyate putro mahāyogī sadāśivaḥ |

2.6.98

taṃ dṛṣṭvā sā mahākālī ṛtuyuktābhavanmudā |

2.6.99

śṛṇu putra ! mahāyogin ! madvākyaṃ hṛdayaṃ kuru |

2.6.100

tvāṃ vinā puruṣaḥ ko vā māṃ vinā kāpi mohinī |

2.6.101

atastvaṃ paramānando vivāhaṃ kuru me śiva ! |

2.6.102

sadāśiva uvāca |

2.6.103

yaduktaṃ karma he mātastvāṃ vinā nāsti mohinī |

2.6.104

satyametat jaganmāta ! rmāṃ vinā puruṣo na ca |

2.6.105

asmin dehe saṃsthite ca na karomi vivāhakam |

2.6.106

kuru dehāntaraṃ mātaḥ karuṇā yadi varttate |

2.6.107

tatkṣaṇe sā mahākālī dadau bhuvanasundarīmiti |

2.6.108

kubjikātantre prathamapaṭale |

2.6.109

brahmāṇī kurute sṛṣṭiṃ na tu brahmā kadācana |

2.6.110

ata eva maheśāni ! brahmā preto na saṃśayaḥ |

2.6.111

vaiṣṇavī kurute rakṣāṃ na tu viṣṇuḥ kadācana |

2.6.112

ata eva maheśāni ! viṣṇuḥ preto na saṃśayaḥ |

2.6.113

rudrāṇī kurute grāsaṃ na tu rudraḥ kadācana |

2.6.114

ata eva maheśāni ! rudraḥ preto na saṃśayaḥ |

2.6.115

brahmaviṣṇumaheśādyā jaḍāścaiva prakīrtitāḥ |

2.6.116

prakṛtiñca vinā devi ! sarvakāryākṣamā dhruvamityuktam |

2.6.117

iti śaktyā sṛṣṭyādikathanam |

2.6.118

śabdabrahmaṇa utpattimāha |

2.6.119

śāradāyāṃ prathamapaṭale |

2.6.120

bhidyamānāt parādvindoravyaktātmā varo'bhavat |

2.6.121

śabdabrahmeti taṃ prāhuḥ sarvāgamaviśāradā iti |

2.6.122

parādvindorityanena śaktyavasthārūpoḥ yaḥ prathamo
bindustasmādbhidyamānādavyaktātmā varṇādiviśeṣarahito'khaṇḍo
nādamātramutpannamityarthaḥ |

2.6.123

p. 16) uktañcadurgeṇa yatra dhvanāvakārādayo varṇā viśeṣarūpeṇa na vyajyante sa
dhvaniravyakta iti |

2.6.124

sṛṣṭyunmukhaparamaśivaprathamollāsamātramakhaṇḍo'vyakto nādabindumaya eva vyāpako
brahmātmakaḥ śabdaḥ |

2.6.125

śabdabrahmeti hṛdayaṃ tathā ca rāghavabhaṭṭadhṛtaṃ vacanam |

2.6.126

kriyāśaktipradhānāyāḥ śabdaśabdārthakāraṇam |

2.6.127

prakṛterbindurūpiṇyāḥ śabdabrahmābhavatparamiti |

2.6.128

prayogasāre'pi |

2.6.129

so'ntarātmā tadā devi ! nādātmā nadate svayam |

2.6.130

yathā saṃsthānabhedena sambhūya varṇatāṃ gataḥ |

2.6.131

vāyunā preryamāṇāsau piṇḍādvyaktiṃ prayāsyatīti |

2.6.132

śāradātilake |

2.6.133

caitanyaṃ sarvabhūtānāṃ śabdabrahmeti me matam |

2.6.134

tat prāpya kuṇḍalīrūpaṃ prāṇināṃ dehamadhyagam |

2.6.135

varṇātmanāvirbhavati gadyapadyādibhedataḥ |

2.6.136

tadbhidyamāna bindurūpaṃ caitanyaṃ kuṇḍalīsvarūpaṃ praṇavākāraṃ prāṇināṃ
dehamadhyagaṃ sat varṇātmanā āvirbhavati prakāśata ityanvayaḥ |

2.6.137

kiṃ kṛtvā prāpya kaṇṭhādikaraṇānīti śeṣaḥ |

2.6.138

tathā ca mūlādhārāt prathamamudito yastu tāraḥ parākhya ityādi prapañcasāre
āścaryo vakṣyati |

2.6.139

ata eva vakṣyamāṇā sṛṣṭiḥ kuṇḍalīta iti jñeyam |

2.6.140

śabdabrahmaparamabrahmabhedena brahmaṇo dvaividhyamuktaṃ kulārṇave pañcamakhaṇḍe
prathamollāse |

2.6.141

āgamotthaṃ vivekotthaṃ dvidhā jñānaṃ pracakṣate |

2.6.142

śabdabrahmāgamanayaṃ paraṃ brahmavivekajam |

2.6.143

śrībhāgavate ṣaṣṭhaskandhe ṣoḍaśādhyāye'pi |

2.6.144

ahaṃ sarvāṇi bhūtāni bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ |

2.6.145

śabdabrahma paraṃ brahma mamobhe śāśvatī tanuriti |

2.6.146

śabdabrahma paraṇavarūpaṃ tathā ca bhagavadgītā |

2.6.147

omityekākṣaraṃ brahma vyāharan māmanusmaran |

2.6.148

yaḥ prayāti tyajan dehaṃ sa yāti paramāṃ gatimiti |

2.6.149

omiti dhvanimātropalakṣaṇamato vakṣyamāṇaguruvaktre sthitaṃ brahma labhyate |

2.6.150

tatprasādata ityādivacanaiḥ saha na virodhaḥ |

2.6.151

sarvatraiva dhavanervidyamānatvāt |

2.6.152

p. 17) praṇavārtho vā vācyantu paramaṃ brahmapraṇavo vācakaḥ smṛta ityādivacanāt |

2.6.153

iti śrīprāṇatoṣiṇyāṃ prathamakāṇḍe bījasvarūpaśabdaprādurbhāvarūpākarakathanaṃ
nāma prathamaḥ paricchedaḥ |

Linked texts (6)