Pranatoshini 2.7
Prāṇatoṣiṇī 2.7
- Language
- Sanskrit
2.7.1
* * * *
ityākare samudbhūte śabde saṃśayarūpataḥ vivādabilamutpannaṃ parasparajigīṣayeti |
2.7.2
atha śabdā nityā anityāḥ prasiddhāśceti matatrayam |
2.7.3
tatra pūrvamate śabdabrahmeti muṣṭhūktam |
2.7.4
anityavādino'pi bahavasteṣāṃ madhye āntarasphoṭavādino
jātivyaktisphoṭātmakavāhyasphoṭavādinaścaivaṃ vivadante yathā atha kathamarthaḥ
śabdena pratipādyate pratipādayitumakṣamatvāt |
2.7.5
tathā hi niyatavarṇāḥ pradārthaṃ gamayanti te kiṃ krameṇa yugapadvā |
2.7.6
nādyaḥ |
2.7.7
gaurityādau gādivarṇaiḥ pratyekamarthapratipādane kṛte aparavarṇavaiyarthyaṃ syāt |
2.7.8
atha varṇairekaśaḥ kiyānarthāvayavaḥ pratipādyata iti cettadapyayuktam |
2.7.9
na hi gavādyavayave gādivarṇānāṃ saṅketo'sti |
2.7.10
na dvitīyaḥ |
2.7.11
bhinnakālopalabdhānāṃ yaugapadyābhāvāt |
2.7.12
uccaritapradhvaṃsino hi varṇāstāvatkālamavatiṣṭhante |
2.7.13
na ca pūrvapūrvavarṇajñānaṃ tasyottarottaravarṇajñānānuvṛttau nityatve prasaṅgāt ata
evedaṃ nirastam |
2.7.14
yāvanto yādṛśā ye ca tadarthapratipādane |
2.7.15
varṇāḥ prajñātasāmarthyāḥ te tathaivārthabodhakā iti |
2.7.16
tasmādanutpannotpannanaṣṭayorasattve viśeṣābhāvāt varṇebhyo'rthapratyayo na
sambhavatīti varṇāvyatirekeṇa varṇābhivyaṅgaḥ sphoṭaḥ parikalpyate |
2.7.17
sphuṭatyartho yasmāditi sphoṭo'pādāne'l |
2.7.18
varṇoccāraṇantu sphoṭārthameva |
2.7.19
pādavarṇā hi sphoṭavyañjakā iti kramayaugapadyābhyāṃ vyañjakāsambhava iti
cedbhavati tāvadarthapratipattiḥ tadanupapattyā varṇeṣvapi sphoṭaḥ kalpyate |
2.7.20
tasmāt varṇasphoṭāt padasphoṭastasmādarthapratipattiritthañca kramayaugapadyābhyāṃ
padebhyo vākyārthānupapattyā padasphoṭavyañjitāt vākyasphotāt vākyārthapratītiḥ |
2.7.21
p. 18) nanu gaurityuccāraṇānantaraṃ varṇavyatiriktaṃ paraṃ kiñcinnopalabhāmahe |
2.7.22
kevalaṃ varṇā eva pratipādyante |
2.7.23
tasmādanupalabhyamānatvāt sphoṭarūpaṃ nāma nāstyeva śaśaviṣāṇādivaditi
sphoṭavādinamākṣipanti |
2.7.24
śapathairapi nādeyaṃ vaco vaḥ sphoṭavādinām |
2.7.25
nabhaḥkusumamastīti ko'bhidadhyāt sacetana iti |
2.7.26
tatra sphoṭavādibhirucyate |
2.7.27
pratyakṣeṇa na gṛhyate sphoṭaḥ |
2.7.28
tathā hi gaurityatra gakāraukāravisargeti varṇatrayasya krameṇānubhavānantaraṃ padamiti
abhinnākārā buddhirupajāyate |
2.7.29
na ca tasyāṃ varṇatrayānarthakyaṃ prayujyate abhinnatvāt buddheḥ |
2.7.30
yathā paṭabuddhirabhinnā tantubhirevopajāyamānā tantuvyatiriktaṃ paṭamavalambate |
2.7.31
tathā ihāpi varṇatrayavyatiriktaṃ vastvantaramavalambate sa ca sphoṭa iti |
2.7.32
nanu varṇavyatiriktamanyadvastu na dṛśyata eva paṭo'pi tarhi tantuvyatirikto na dṛśyate
kathamaṅgīkarttavyaḥ paṭabuddhau paṭaḥ prakāśate sphoṭo'pi tarhi tathā |
2.7.33
atha sphoṭaḥ kiṃsvarūpa idaṃ taditi śṛṅgagrāhitayā pratipādyatām |
2.7.34
athocyate |
2.7.35
yo hi yadbuddhigrāhyaḥ sa tadbuddhibodhya eva na buddhyantarebhya iti paṭo'pi tarhi
taṭabuddhyaiva pratipādyate |
2.7.36
na tu buddhyantareṇa tasmāt |
2.7.37
yathā tantvanubhavānantaramavayavī pratyakṣasiddhaḥ paṭastadvat
sakalavarṇānubhavānantaramanubhūyamāno varṇābhivyaṅgyaḥ |
2.7.38
pratyakṣasiddhasphoṭa iti gopīnāthatarkācāryāḥ |
2.7.39
tanmatadvayaṃ dūṣayitumupakramante śāradātilake prathamapaṭale ācāryāḥ |
2.7.40
śabdabrahmeti śabdārthaṃ śabdamityaṃpare viduḥ |
2.7.41
eke ācāryāḥ |
2.7.42
śabdārtham āntarasphoṭaṃ śabdabrahmetyāhuḥ |
2.7.43
yathāha |
2.7.44
niraṃśa eva abhinnonityabodhasvabhāvaḥ śabdārtha āntarasphoṭa iti |
2.7.45
apare vaiyākaraṇāḥ pūrvapūrvavarṇoccāraṇābhivyaktatattatpada-
saṃskārasahāyacaramapadagrahaṇodbuddhaṃ vākyasphoṭalakṣaṇa-
makhaṇḍaikārthaprakāśakaṃ śabdaṃ śabdabrahmeti vadanti |
2.7.46
yathāha |
2.7.47
eka eva nityo'bhivyaṅgyebhyo'khaṇḍo vyaktisphoṭo jātisphoṭo vā vahīrūpa iti |
2.7.48
p. 19) na tu anityaḥśabdaścettadā nānāmunibhirmahādevena devyarcanānānāśāstreṣu
ekameva vacanaṃ kvacit kvacit kathamuktaṃ tadagre vyaktībhaviṣyati |
2.7.49
nityapakṣe tu naiṣa doṣo vacanasyāpi nityatvāt iti cet na |
2.7.50
anityapakṣe'pi nānāvaktrādekasvarūpā bhāratī vacanarūpeṇa nirgatetyanena
kasyāparādhastasyāḥ śakteḥ vaicitryāt |
2.7.51
yattu yoginītantre prathamakhaṇḍe daśamapaṭale |
2.7.52
tanmadhye tu mayā dṛṣṭaṃ varṇapuñjaṃ mahojjvalam |
2.7.53
sūryakoṭisamābhāsaṃ candrakoṭisuśītalam |
2.7.54
vahnikoṭimahojjvālaṃ paraṃ brahmamayaṃ dhruvamiti vacanaṃ
tadbrahmāṇḍādivadādyāśarīrasthatvena avadhātavyamanyathā taccharīravarttināṃ
brahmāṇḍādīnāmapi nityaṃ syāt |
2.7.55
taccharīre brahmāṇḍantu |
2.7.56
atīva vṛhadākārabrahmāṇḍakoṭikoṭayaḥ |
2.7.57
caranti sarvadā devi ! kaḥ saṃkhyātuṃ kṣamo bhavet |
2.7.58
iti tadanantaraśivavacanājjñeyam |
2.7.59
atha bhavanmate mantravedagāyatryādīnāmanityatvāpattiriṣṭāpattiriti cet |
2.7.60
omityekākṣaraṃ brahma vyāharan māmanusmaran |
2.7.61
iti gītoktam |
2.7.62
guruvaktve sthitaṃ brahma labhyate tatprasādata ! |
2.7.63
iti gurugītoktam |
2.7.64
guruṇā yasya yat proktaṃ tattasya brahmasaṃjñitam |
2.7.65
iti guptasādhanatantre ṣaṣṭhapaṭaloktaṃ |
2.7.66
gāyatrī brahmarūpiṇīti tatkavacoktamāpauruṣeyāṇi vedavākyānīti durgasiṃhoktañca |
2.7.67
uktañca doṣāḥ santi na santīti pauruṣeyeṣu vidyate |
2.7.68
vede kartturabhāvāttu doṣāśaṅkaiva nāsti naḥ |
2.7.69
iti tatra tatra lakṣaṇayā brahmapratipādakamiti vyākhyātavyamiti cenneyaṃ lakṣaṇā
rūḍhiprayojanābhyāṃ vañcitatvāditi |
2.7.70
uktañca kāvyaḥprakāśe |
2.7.71
mukhyārthabādhe taduyoge rūḍhito'rthaprayojanāt |
2.7.72
anyārtho lakṣyate yat sā lakṣaṇāropitā kriyā |
2.7.73
iti śabdaśravaṇamātrāvagamyo'rthaḥ mukhyārthaḥ |
2.7.74
yathoktaṃ gopīnāthatarkācāryeṇa |
2.7.75
śrutimātreṇa yātrāsya tādarthya mavasīyate |
2.7.76
p. 20) taṃ mukhyamarthaṃ manvante gauṇaṃ yatnopapāditamiti |
2.7.77
bādhastu anvayānupapattiḥ |
2.7.78
yayetyarthe yadityavyayam |
2.7.79
kriyāvyāpāraḥ |
2.7.80
āropitā abhidheyapratyayāntaritapratyayeti |
2.7.81
prasiddhavādinastu nāmī varṇā nityāstallakṣaṇāyogāt |
2.7.82
tathā hi sadakāraṇavannityamiti nityalakṣaṇam |
2.7.83
sat sattvāśāli akāraṇavat |
2.7.84
kāraṇarahitaṃ yat tannityamityarthaḥ |
2.7.85
kevalaṃ saditykte ghaṭapaṭāderdhvaṃsasyāpi nityatvaprasaṅgaḥ syāt |
2.7.86
kevalamakāraṇavadityukte'pi prāgabhāvasyāpi nityatvaprasaṅgaḥ |
2.7.87
ato viśeṣaṇadvayamiti |
2.7.88
varṇāstu kaṇṭhatālvādikaraṇakramānuvidhāyijanmānaḥ nityā bhavitumarhanti |
2.7.89
nāpyanityāḥ sa evāyaṃ śabdo yaḥ pūrvamupālabdha iti pratyabhijñāntāt |
2.7.90
atha tatpratirūpako'yamiti cettathāpi saṅketāntaraprasaktiḥ syāt |
2.7.91
saṅketastu |
2.7.92
asmācchabdādayamartho boddhavya ityuddeśanarūpaḥ |
2.7.93
varṇādiṣu uccaritapradhvasteṣu saṅketo'pi dhvasta iti |
2.7.94
tasmānna amī varṇā nityā nāpyanityāḥ |
2.7.95
kintu anavacchinnasantānāḥ prasiddhā iti |
2.7.96
nanu varṇā nityāścettadā kathamuktaṃ varṇātmanāvirbhavatīti |
2.7.97
naivamabhiprāyāparijñānāddoṣamāśaṅkase tathā hi |
2.7.98
śabdo dvividho dhvanirvarṇaśca |
2.7.99
ṣaḍjarṣabhagāndhāramadhyapañcamadhaivataniṣādeṣu saptasu svareṣu varṇaṃ vinā
dhvaniḥ svātantryeṇa pratibhāti |
2.7.100
amarasiṃhenāpi tantrīkaṇṭhotthitāḥ svarā ityuktam |
2.7.101
tathā ca ṣaḍjaṃ rauti mayūrastu gāvo nardanti carṣabham |
2.7.102
ajo rauti tu gāndhāraṃ krauñcaṃ kvaṇati madhyamam |
2.7.103
puṣpasādhāraṇe kāle kākilo rauti pañcamam |
2.7.104
dhaivataṃ kuñjaro rauti niṣādaṃ heṣate haya iti rāyamukuṭaprabhṛtidhṛtasaṅgītavacanamiti
|
2.7.105
mālavādayo rāgā api mūrcchitasvarabhedena dhvanireva bhavati |
2.7.106
tathā ca mālavo'yaṃ vasantaścāyamityādi gītiśravaṇasamaye dhvanibhedena
sāmājikānāṃ pratītiḥ syāt |
2.7.107
dhvanibhedajñānantu svarabhedena bhavati |
2.7.108
p. 21) na tu vastuta iti |
2.7.109
dhvanimantareṇa varṇo na prāśate |
2.7.110
arthāvabodhāya dhvanirvarṇātmanā āvirbhavati prakāśata iti tasya tātparyam |
2.7.111
nanvarthāvabodhāya parā paśyantī madhyamā vaikharītvarūpāvasthaḥ san dhvanirapi
prakāśate |
2.7.112
tathā ca gavādīnāṃ vatsaprabhṛtyāvāhanādyarthaṃ nādaḥ pravarttate ||
2.7.113
ata evoktaṃ svaraśāstre ||
2.7.114
śiśurvetti paśurvetti vetti gītirasaṃ phaṇī |
2.7.115
harirveti haro vetti nāradovetti vā na vā ||
2.7.116
iti cet satyam |
2.7.117
gavādīnāṃ svaramātrapratītisamavāyināṃ kiyadviṣayakajñānamasti na tu
dhīmedhāvijñānāni tāni tu varṇajñānādṛte na sambhavanti |
2.7.118
tathā hi īśvaraviṣayakajñānamapīśvaraśabdaṃ vinā na bhavati |
2.7.119
evamanirdeśyaṃ nirguṇaṃ brahmāpi andhakārāvasthitavastuprakāśakapradīpeneva
tatprakāśakamātreṇa nirguṇaśabdenaiva vyajyate |
2.7.120
ata eva dhvaniṃ tṛṇāya matvā śiśurvetti paśurvetti vetti gītirasaṃ phaṇī |
2.7.121
ekantu kavitātattvamīśvaro vetti nāpara ityanena kāvyavidbhirupahastitam |
2.7.122
kavitātu arthavyaṅgyā ato varṇātmakaśabde naiva kavitā syāditi tu na śabdavācyatvaṃ
nirguṇasya ||
2.7.123
sanirguṇaḥ guṇaśceti śivo jñeyaḥ sanātanaḥ ||
2.7.124
nirguṇaḥ prakṛteranyaḥ saguṇaḥ sakalaḥ smṛta iti śāradoktervaṇānāṃ
prakṛtiprabhavatvena tatra vṛttyābhāvāt prakṛteranyaḥ prakṛtyā asambaddha ityarthaḥ ||
2.7.125
kubjikātantre prathamapaṭale tu śeṣārddhanyathoktaṃ yathā |
2.7.126
nirguṇaḥ saguṇacceti śivo jñeyaḥ sanātanaḥ |
2.7.127
nirguṇāścaiva sañjātā vindavastraya eva ca |
2.7.128
brahmabindurviṣṇubindūrudrabindurmaheśvarīti ||
2.7.129
anyathā prakṛtīśvarabhedopalabdhyanantaraṃ militatvapratītiviṣayeṇa saguṇena nirguṇasya
bhedapratītirna syādata eva śrutyadhyāye brahmaṇā brahmaṇyanirdeśye nirguṇe
guṇavṛttayaḥ |
2.7.130
kathaṃ caranti śrutayaḥ sākṣāt sadasataḥ pare ||
2.7.131
iti parīkṣitaḥ praśno'pi saṅgacchate |
2.7.132
āstāṃ vistaraḥ prastutamabhidhāsye |
2.7.133
tanmatadvayaṃ dūṣayati śāradātilakaṃ matadvayena śabdaśabdārthayoḥ
brahmatvamuktvā na hi teṣāṃ tayoḥ sidvirjaḍatvādubhayorapīti teṣāṃ vādināṃ mate
tayoḥ śabdaśabdārthayoḥ śabdabrahmatvasiddhirna |
2.7.134
p. 22) hetumāha ubhayorjaḍatvāditi |
2.7.135
ayamāśayaḥ |
2.7.136
śabdaṃ vinārtho jaḍaḥ pratipattumaśakyaḥ kastaṃ pratipādayiṣyatītyevamarthaṃ vinā
śabdo'pi ḍaḥ pratipādayitumaśaktaḥ kaṃ sa bodhayiṣyatīti tena śabdārtharūpaviśiṣṭasya
śabdabrahmatvamavadhāritam |
2.7.137
taduktam adhyāyātmaviveke |
2.7.138
anādinidhanaṃ brahma śabdatattvaṃ yadakṣaraṃ |
2.7.139
vivartate'rthabhāvena prakriyā jagato mateti |
2.7.140
anyatrāpi śabdagrameti śabdāvagamyamarthaṃ vidurbudhāḥ |
2.7.141
svato'rthānāvarodhatvāt prokto'pyetādṛśo vara iti |
2.7.142
sa tu sarvatra saṃsyūte jāte bhūtākāre punaḥ |
2.7.143
āvirbhavati deheṣu prāṇināmarthavistṛta iti ||
2.7.144
ata eva kalpasūtraṭīkāyāṃ śaṅkarācāryāḥ ||
2.7.145
ṣaṭtriṃśattattvāni viśvaṃ śarīraṃ kañcukitaḥ śivo jīvaḥ |
2.7.146
niṣkañcukaḥ paramaśiva iti ṣaṭtriṃśattattvāni śuddhamiśrāśuddhabhedāni yathā |
2.7.147
śivaśaktisadāśiveśvaraśuddhavidyeti śuddhāni |
2.7.148
mitrāṇi śuddhāśuddhāni |
2.7.149
śuddhāni yathā māyākalā vidyāvāgahaṅkārakālaniyatipuruṣaprakṛtibuddhimanāṃsi |
2.7.150
aśudhāni yathā |
2.7.151
śrotratvakcakṣūrasanāghrāṇavākpāṇipādapāyūpasthaśabdasparśarūparasagandhākāśav
āyutejojala pṛthivyātmakāni |
2.7.152
taduktaṃ mṛtyuñjayasaṃhitāyām ||
2.7.153
kalāvidyāvākkālamāyāniyatipañcakaiḥ kañcukitaḥ śivo jīvo bhavati |
2.7.154
evañca śivajīvayorupādhimātrabhedeḥ tattvānāṃ śiveṣastu dīkṣāparicchede vakṣyate ||
2.7.155
kañcukalakṣaṇaṃ yathā parāparimalollāse ||
2.7.156
asyaiva sarvakartturyat kiñcitkartṛvibhramaḥ |
2.7.157
tasya hetuḥ kalānāma tattvaṃ tattvavido viduḥ |
2.7.158
sarvajñasya tvavidyā syāt kiñcit jñātṛtvavibhramaḥ |
2.7.159
pūrṇasya rāgo viṣayeṣvabhiṣvaṅga itīritaḥ |
2.7.160
kālo hi nāma bhāvānāṃ bhīṣaṇābhīṣaṇātmakaḥ |
2.7.161
kramāvacchedakaḥ so'yaṃ lavādipralayāvadhiḥ |
2.7.162
p. 23) idaṃ mamaiva karttavyamakarttavyamidaṃ mama |
2.7.163
itthaṃ niyamanasyāsya heturniyatirucyate |
2.7.164
tattvapañcakametasya svarūpāvarakaṃ yataḥ |
2.7.165
tasmāt kañcukamityetaducyate tattvapañcakamityāhuḥ ||
2.7.166
kulārṇave pañcamakhaṇḍe'pi |
2.7.167
ghṛṇā lajjā bhayaṃ śoko jugupsā ceti pañcamī |
2.7.168
kulaṃ śīlaṃ tathā jātiraṣṭau pāśāḥ prakīrtitāḥ |
2.7.169
pāśabaddho bhavejjīvaḥ pāśamuktaḥ sadāśivaḥ ||
2.7.170
iti śivajīvayoraikyamuktam |
2.7.171
rāghavabhaṭṭastu yadi śabdaḥ śabdārtho vā brahmetyucyate tadā brahmapadavācyatvaṃ
nopapadyate |
2.7.172
yataḥ saccidānandarūpo brahmapadārthaḥ |
2.7.173
uktañca śrutyā |
2.7.174
nityaṃ vijñānamānandaṃ brahmetyāha |
2.7.175
etanna samīcīnam |
2.7.176
tenaiva likhitakuṇḍalīsvarūpaṃ praṇavākāramityasaṅgateḥ viśvasārādyuktavacanajātācca
||
2.7.177
tathā ca viśvasāre ||
2.7.178
śabdabrahmeti taṃ prāha sākṣāddevaḥ sadāśivaḥ |
2.7.179
anāhateṣu cakreṣu sa śabdaḥ parikīrtyate |
2.7.180
anāhataṃ mahācakraṃ hṛdaye sarvajantuṣu |
2.7.181
tatra oṃkāra ityukto guṇatrayasamanvitaḥ |
2.7.182
śivo brahmā tathā viṣṇuroṅkāre ca pratiṣṭhitaḥ |
2.7.183
akāraśca bhavedbrahmā ukāraḥ saccidātmakaḥ |
2.7.184
makāro rudra ityukta iti tasyārthakalpanā |
Linked texts (1)
- Yoginītantra — Sanskrit