Pramāṇa · Search · About · API

Pranatoshini 2.7

Prāṇatoṣiṇī 2.7

Language
Sanskrit

2.7.1

* * * *
ityākare samudbhūte śabde saṃśayarūpataḥ vivādabilamutpannaṃ parasparajigīṣayeti |

2.7.2

atha śabdā nityā anityāḥ prasiddhāśceti matatrayam |

2.7.3

tatra pūrvamate śabdabrahmeti muṣṭhūktam |

2.7.4

anityavādino'pi bahavasteṣāṃ madhye āntarasphoṭavādino
jātivyaktisphoṭātmakavāhyasphoṭavādinaścaivaṃ vivadante yathā atha kathamarthaḥ
śabdena pratipādyate pratipādayitumakṣamatvāt |

2.7.5

tathā hi niyatavarṇāḥ pradārthaṃ gamayanti te kiṃ krameṇa yugapadvā |

2.7.6

nādyaḥ |

2.7.7

gaurityādau gādivarṇaiḥ pratyekamarthapratipādane kṛte aparavarṇavaiyarthyaṃ syāt |

2.7.8

atha varṇairekaśaḥ kiyānarthāvayavaḥ pratipādyata iti cettadapyayuktam |

2.7.9

na hi gavādyavayave gādivarṇānāṃ saṅketo'sti |

2.7.10

na dvitīyaḥ |

2.7.11

bhinnakālopalabdhānāṃ yaugapadyābhāvāt |

2.7.12

uccaritapradhvaṃsino hi varṇāstāvatkālamavatiṣṭhante |

2.7.13

na ca pūrvapūrvavarṇajñānaṃ tasyottarottaravarṇajñānānuvṛttau nityatve prasaṅgāt ata
evedaṃ nirastam |

2.7.14

yāvanto yādṛśā ye ca tadarthapratipādane |

2.7.15

varṇāḥ prajñātasāmarthyāḥ te tathaivārthabodhakā iti |

2.7.16

tasmādanutpannotpannanaṣṭayorasattve viśeṣābhāvāt varṇebhyo'rthapratyayo na
sambhavatīti varṇāvyatirekeṇa varṇābhivyaṅgaḥ sphoṭaḥ parikalpyate |

2.7.17

sphuṭatyartho yasmāditi sphoṭo'pādāne'l |

2.7.18

varṇoccāraṇantu sphoṭārthameva |

2.7.19

pādavarṇā hi sphoṭavyañjakā iti kramayaugapadyābhyāṃ vyañjakāsambhava iti
cedbhavati tāvadarthapratipattiḥ tadanupapattyā varṇeṣvapi sphoṭaḥ kalpyate |

2.7.20

tasmāt varṇasphoṭāt padasphoṭastasmādarthapratipattiritthañca kramayaugapadyābhyāṃ
padebhyo vākyārthānupapattyā padasphoṭavyañjitāt vākyasphotāt vākyārthapratītiḥ |

2.7.21

p. 18) nanu gaurityuccāraṇānantaraṃ varṇavyatiriktaṃ paraṃ kiñcinnopalabhāmahe |

2.7.22

kevalaṃ varṇā eva pratipādyante |

2.7.23

tasmādanupalabhyamānatvāt sphoṭarūpaṃ nāma nāstyeva śaśaviṣāṇādivaditi
sphoṭavādinamākṣipanti |

2.7.24

śapathairapi nādeyaṃ vaco vaḥ sphoṭavādinām |

2.7.25

nabhaḥkusumamastīti ko'bhidadhyāt sacetana iti |

2.7.26

tatra sphoṭavādibhirucyate |

2.7.27

pratyakṣeṇa na gṛhyate sphoṭaḥ |

2.7.28

tathā hi gaurityatra gakāraukāravisargeti varṇatrayasya krameṇānubhavānantaraṃ padamiti
abhinnākārā buddhirupajāyate |

2.7.29

na ca tasyāṃ varṇatrayānarthakyaṃ prayujyate abhinnatvāt buddheḥ |

2.7.30

yathā paṭabuddhirabhinnā tantubhirevopajāyamānā tantuvyatiriktaṃ paṭamavalambate |

2.7.31

tathā ihāpi varṇatrayavyatiriktaṃ vastvantaramavalambate sa ca sphoṭa iti |

2.7.32

nanu varṇavyatiriktamanyadvastu na dṛśyata eva paṭo'pi tarhi tantuvyatirikto na dṛśyate
kathamaṅgīkarttavyaḥ paṭabuddhau paṭaḥ prakāśate sphoṭo'pi tarhi tathā |

2.7.33

atha sphoṭaḥ kiṃsvarūpa idaṃ taditi śṛṅgagrāhitayā pratipādyatām |

2.7.34

athocyate |

2.7.35

yo hi yadbuddhigrāhyaḥ sa tadbuddhibodhya eva na buddhyantarebhya iti paṭo'pi tarhi
taṭabuddhyaiva pratipādyate |

2.7.36

na tu buddhyantareṇa tasmāt |

2.7.37

yathā tantvanubhavānantaramavayavī pratyakṣasiddhaḥ paṭastadvat
sakalavarṇānubhavānantaramanubhūyamāno varṇābhivyaṅgyaḥ |

2.7.38

pratyakṣasiddhasphoṭa iti gopīnāthatarkācāryāḥ |

2.7.39

tanmatadvayaṃ dūṣayitumupakramante śāradātilake prathamapaṭale ācāryāḥ |

2.7.40

śabdabrahmeti śabdārthaṃ śabdamityaṃpare viduḥ |

2.7.41

eke ācāryāḥ |

2.7.42

śabdārtham āntarasphoṭaṃ śabdabrahmetyāhuḥ |

2.7.43

yathāha |

2.7.44

niraṃśa eva abhinnonityabodhasvabhāvaḥ śabdārtha āntarasphoṭa iti |

2.7.45

apare vaiyākaraṇāḥ pūrvapūrvavarṇoccāraṇābhivyaktatattatpada-
saṃskārasahāyacaramapadagrahaṇodbuddhaṃ vākyasphoṭalakṣaṇa-
makhaṇḍaikārthaprakāśakaṃ śabdaṃ śabdabrahmeti vadanti |

2.7.46

yathāha |

2.7.47

eka eva nityo'bhivyaṅgyebhyo'khaṇḍo vyaktisphoṭo jātisphoṭo vā vahīrūpa iti |

2.7.48

p. 19) na tu anityaḥśabdaścettadā nānāmunibhirmahādevena devyarcanānānāśāstreṣu
ekameva vacanaṃ kvacit kvacit kathamuktaṃ tadagre vyaktībhaviṣyati |

2.7.49

nityapakṣe tu naiṣa doṣo vacanasyāpi nityatvāt iti cet na |

2.7.50

anityapakṣe'pi nānāvaktrādekasvarūpā bhāratī vacanarūpeṇa nirgatetyanena
kasyāparādhastasyāḥ śakteḥ vaicitryāt |

2.7.51

yattu yoginītantre prathamakhaṇḍe daśamapaṭale |

2.7.52

tanmadhye tu mayā dṛṣṭaṃ varṇapuñjaṃ mahojjvalam |

2.7.53

sūryakoṭisamābhāsaṃ candrakoṭisuśītalam |

2.7.54

vahnikoṭimahojjvālaṃ paraṃ brahmamayaṃ dhruvamiti vacanaṃ
tadbrahmāṇḍādivadādyāśarīrasthatvena avadhātavyamanyathā taccharīravarttināṃ
brahmāṇḍādīnāmapi nityaṃ syāt |

2.7.55

taccharīre brahmāṇḍantu |

2.7.56

atīva vṛhadākārabrahmāṇḍakoṭikoṭayaḥ |

2.7.57

caranti sarvadā devi ! kaḥ saṃkhyātuṃ kṣamo bhavet |

2.7.58

iti tadanantaraśivavacanājjñeyam |

2.7.59

atha bhavanmate mantravedagāyatryādīnāmanityatvāpattiriṣṭāpattiriti cet |

2.7.60

omityekākṣaraṃ brahma vyāharan māmanusmaran |

2.7.61

iti gītoktam |

2.7.62

guruvaktve sthitaṃ brahma labhyate tatprasādata ! |

2.7.63

iti gurugītoktam |

2.7.64

guruṇā yasya yat proktaṃ tattasya brahmasaṃjñitam |

2.7.65

iti guptasādhanatantre ṣaṣṭhapaṭaloktaṃ |

2.7.66

gāyatrī brahmarūpiṇīti tatkavacoktamāpauruṣeyāṇi vedavākyānīti durgasiṃhoktañca |

2.7.67

uktañca doṣāḥ santi na santīti pauruṣeyeṣu vidyate |

2.7.68

vede kartturabhāvāttu doṣāśaṅkaiva nāsti naḥ |

2.7.69

iti tatra tatra lakṣaṇayā brahmapratipādakamiti vyākhyātavyamiti cenneyaṃ lakṣaṇā
rūḍhiprayojanābhyāṃ vañcitatvāditi |

2.7.70

uktañca kāvyaḥprakāśe |

2.7.71

mukhyārthabādhe taduyoge rūḍhito'rthaprayojanāt |

2.7.72

anyārtho lakṣyate yat sā lakṣaṇāropitā kriyā |

2.7.73

iti śabdaśravaṇamātrāvagamyo'rthaḥ mukhyārthaḥ |

2.7.74

yathoktaṃ gopīnāthatarkācāryeṇa |

2.7.75

śrutimātreṇa yātrāsya tādarthya mavasīyate |

2.7.76

p. 20) taṃ mukhyamarthaṃ manvante gauṇaṃ yatnopapāditamiti |

2.7.77

bādhastu anvayānupapattiḥ |

2.7.78

yayetyarthe yadityavyayam |

2.7.79

kriyāvyāpāraḥ |

2.7.80

āropitā abhidheyapratyayāntaritapratyayeti |

2.7.81

prasiddhavādinastu nāmī varṇā nityāstallakṣaṇāyogāt |

2.7.82

tathā hi sadakāraṇavannityamiti nityalakṣaṇam |

2.7.83

sat sattvāśāli akāraṇavat |

2.7.84

kāraṇarahitaṃ yat tannityamityarthaḥ |

2.7.85

kevalaṃ saditykte ghaṭapaṭāderdhvaṃsasyāpi nityatvaprasaṅgaḥ syāt |

2.7.86

kevalamakāraṇavadityukte'pi prāgabhāvasyāpi nityatvaprasaṅgaḥ |

2.7.87

ato viśeṣaṇadvayamiti |

2.7.88

varṇāstu kaṇṭhatālvādikaraṇakramānuvidhāyijanmānaḥ nityā bhavitumarhanti |

2.7.89

nāpyanityāḥ sa evāyaṃ śabdo yaḥ pūrvamupālabdha iti pratyabhijñāntāt |

2.7.90

atha tatpratirūpako'yamiti cettathāpi saṅketāntaraprasaktiḥ syāt |

2.7.91

saṅketastu |

2.7.92

asmācchabdādayamartho boddhavya ityuddeśanarūpaḥ |

2.7.93

varṇādiṣu uccaritapradhvasteṣu saṅketo'pi dhvasta iti |

2.7.94

tasmānna amī varṇā nityā nāpyanityāḥ |

2.7.95

kintu anavacchinnasantānāḥ prasiddhā iti |

2.7.96

nanu varṇā nityāścettadā kathamuktaṃ varṇātmanāvirbhavatīti |

2.7.97

naivamabhiprāyāparijñānāddoṣamāśaṅkase tathā hi |

2.7.98

śabdo dvividho dhvanirvarṇaśca |

2.7.99

ṣaḍjarṣabhagāndhāramadhyapañcamadhaivataniṣādeṣu saptasu svareṣu varṇaṃ vinā
dhvaniḥ svātantryeṇa pratibhāti |

2.7.100

amarasiṃhenāpi tantrīkaṇṭhotthitāḥ svarā ityuktam |

2.7.101

tathā ca ṣaḍjaṃ rauti mayūrastu gāvo nardanti carṣabham |

2.7.102

ajo rauti tu gāndhāraṃ krauñcaṃ kvaṇati madhyamam |

2.7.103

puṣpasādhāraṇe kāle kākilo rauti pañcamam |

2.7.104

dhaivataṃ kuñjaro rauti niṣādaṃ heṣate haya iti rāyamukuṭaprabhṛtidhṛtasaṅgītavacanamiti
|

2.7.105

mālavādayo rāgā api mūrcchitasvarabhedena dhvanireva bhavati |

2.7.106

tathā ca mālavo'yaṃ vasantaścāyamityādi gītiśravaṇasamaye dhvanibhedena
sāmājikānāṃ pratītiḥ syāt |

2.7.107

dhvanibhedajñānantu svarabhedena bhavati |

2.7.108

p. 21) na tu vastuta iti |

2.7.109

dhvanimantareṇa varṇo na prāśate |

2.7.110

arthāvabodhāya dhvanirvarṇātmanā āvirbhavati prakāśata iti tasya tātparyam |

2.7.111

nanvarthāvabodhāya parā paśyantī madhyamā vaikharītvarūpāvasthaḥ san dhvanirapi
prakāśate |

2.7.112

tathā ca gavādīnāṃ vatsaprabhṛtyāvāhanādyarthaṃ nādaḥ pravarttate ||

2.7.113

ata evoktaṃ svaraśāstre ||

2.7.114

śiśurvetti paśurvetti vetti gītirasaṃ phaṇī |

2.7.115

harirveti haro vetti nāradovetti vā na vā ||

2.7.116

iti cet satyam |

2.7.117

gavādīnāṃ svaramātrapratītisamavāyināṃ kiyadviṣayakajñānamasti na tu
dhīmedhāvijñānāni tāni tu varṇajñānādṛte na sambhavanti |

2.7.118

tathā hi īśvaraviṣayakajñānamapīśvaraśabdaṃ vinā na bhavati |

2.7.119

evamanirdeśyaṃ nirguṇaṃ brahmāpi andhakārāvasthitavastuprakāśakapradīpeneva
tatprakāśakamātreṇa nirguṇaśabdenaiva vyajyate |

2.7.120

ata eva dhvaniṃ tṛṇāya matvā śiśurvetti paśurvetti vetti gītirasaṃ phaṇī |

2.7.121

ekantu kavitātattvamīśvaro vetti nāpara ityanena kāvyavidbhirupahastitam |

2.7.122

kavitātu arthavyaṅgyā ato varṇātmakaśabde naiva kavitā syāditi tu na śabdavācyatvaṃ
nirguṇasya ||

2.7.123

sanirguṇaḥ guṇaśceti śivo jñeyaḥ sanātanaḥ ||

2.7.124

nirguṇaḥ prakṛteranyaḥ saguṇaḥ sakalaḥ smṛta iti śāradoktervaṇānāṃ
prakṛtiprabhavatvena tatra vṛttyābhāvāt prakṛteranyaḥ prakṛtyā asambaddha ityarthaḥ ||

2.7.125

kubjikātantre prathamapaṭale tu śeṣārddhanyathoktaṃ yathā |

2.7.126

nirguṇaḥ saguṇacceti śivo jñeyaḥ sanātanaḥ |

2.7.127

nirguṇāścaiva sañjātā vindavastraya eva ca |

2.7.128

brahmabindurviṣṇubindūrudrabindurmaheśvarīti ||

2.7.129

anyathā prakṛtīśvarabhedopalabdhyanantaraṃ militatvapratītiviṣayeṇa saguṇena nirguṇasya
bhedapratītirna syādata eva śrutyadhyāye brahmaṇā brahmaṇyanirdeśye nirguṇe
guṇavṛttayaḥ |

2.7.130

kathaṃ caranti śrutayaḥ sākṣāt sadasataḥ pare ||

2.7.131

iti parīkṣitaḥ praśno'pi saṅgacchate |

2.7.132

āstāṃ vistaraḥ prastutamabhidhāsye |

2.7.133

tanmatadvayaṃ dūṣayati śāradātilakaṃ matadvayena śabdaśabdārthayoḥ
brahmatvamuktvā na hi teṣāṃ tayoḥ sidvirjaḍatvādubhayorapīti teṣāṃ vādināṃ mate
tayoḥ śabdaśabdārthayoḥ śabdabrahmatvasiddhirna |

2.7.134

p. 22) hetumāha ubhayorjaḍatvāditi |

2.7.135

ayamāśayaḥ |

2.7.136

śabdaṃ vinārtho jaḍaḥ pratipattumaśakyaḥ kastaṃ pratipādayiṣyatītyevamarthaṃ vinā
śabdo'pi ḍaḥ pratipādayitumaśaktaḥ kaṃ sa bodhayiṣyatīti tena śabdārtharūpaviśiṣṭasya
śabdabrahmatvamavadhāritam |

2.7.137

taduktam adhyāyātmaviveke |

2.7.138

anādinidhanaṃ brahma śabdatattvaṃ yadakṣaraṃ |

2.7.139

vivartate'rthabhāvena prakriyā jagato mateti |

2.7.140

anyatrāpi śabdagrameti śabdāvagamyamarthaṃ vidurbudhāḥ |

2.7.141

svato'rthānāvarodhatvāt prokto'pyetādṛśo vara iti |

2.7.142

sa tu sarvatra saṃsyūte jāte bhūtākāre punaḥ |

2.7.143

āvirbhavati deheṣu prāṇināmarthavistṛta iti ||

2.7.144

ata eva kalpasūtraṭīkāyāṃ śaṅkarācāryāḥ ||

2.7.145

ṣaṭtriṃśattattvāni viśvaṃ śarīraṃ kañcukitaḥ śivo jīvaḥ |

2.7.146

niṣkañcukaḥ paramaśiva iti ṣaṭtriṃśattattvāni śuddhamiśrāśuddhabhedāni yathā |

2.7.147

śivaśaktisadāśiveśvaraśuddhavidyeti śuddhāni |

2.7.148

mitrāṇi śuddhāśuddhāni |

2.7.149

śuddhāni yathā māyākalā vidyāvāgahaṅkārakālaniyatipuruṣaprakṛtibuddhimanāṃsi |

2.7.150

aśudhāni yathā |

2.7.151

śrotratvakcakṣūrasanāghrāṇavākpāṇipādapāyūpasthaśabdasparśarūparasagandhākāśav
āyutejojala pṛthivyātmakāni |

2.7.152

taduktaṃ mṛtyuñjayasaṃhitāyām ||

2.7.153

kalāvidyāvākkālamāyāniyatipañcakaiḥ kañcukitaḥ śivo jīvo bhavati |

2.7.154

evañca śivajīvayorupādhimātrabhedeḥ tattvānāṃ śiveṣastu dīkṣāparicchede vakṣyate ||

2.7.155

kañcukalakṣaṇaṃ yathā parāparimalollāse ||

2.7.156

asyaiva sarvakartturyat kiñcitkartṛvibhramaḥ |

2.7.157

tasya hetuḥ kalānāma tattvaṃ tattvavido viduḥ |

2.7.158

sarvajñasya tvavidyā syāt kiñcit jñātṛtvavibhramaḥ |

2.7.159

pūrṇasya rāgo viṣayeṣvabhiṣvaṅga itīritaḥ |

2.7.160

kālo hi nāma bhāvānāṃ bhīṣaṇābhīṣaṇātmakaḥ |

2.7.161

kramāvacchedakaḥ so'yaṃ lavādipralayāvadhiḥ |

2.7.162

p. 23) idaṃ mamaiva karttavyamakarttavyamidaṃ mama |

2.7.163

itthaṃ niyamanasyāsya heturniyatirucyate |

2.7.164

tattvapañcakametasya svarūpāvarakaṃ yataḥ |

2.7.165

tasmāt kañcukamityetaducyate tattvapañcakamityāhuḥ ||

2.7.166

kulārṇave pañcamakhaṇḍe'pi |

2.7.167

ghṛṇā lajjā bhayaṃ śoko jugupsā ceti pañcamī |

2.7.168

kulaṃ śīlaṃ tathā jātiraṣṭau pāśāḥ prakīrtitāḥ |

2.7.169

pāśabaddho bhavejjīvaḥ pāśamuktaḥ sadāśivaḥ ||

2.7.170

iti śivajīvayoraikyamuktam |

2.7.171

rāghavabhaṭṭastu yadi śabdaḥ śabdārtho vā brahmetyucyate tadā brahmapadavācyatvaṃ
nopapadyate |

2.7.172

yataḥ saccidānandarūpo brahmapadārthaḥ |

2.7.173

uktañca śrutyā |

2.7.174

nityaṃ vijñānamānandaṃ brahmetyāha |

2.7.175

etanna samīcīnam |

2.7.176

tenaiva likhitakuṇḍalīsvarūpaṃ praṇavākāramityasaṅgateḥ viśvasārādyuktavacanajātācca
||

2.7.177

tathā ca viśvasāre ||

2.7.178

śabdabrahmeti taṃ prāha sākṣāddevaḥ sadāśivaḥ |

2.7.179

anāhateṣu cakreṣu sa śabdaḥ parikīrtyate |

2.7.180

anāhataṃ mahācakraṃ hṛdaye sarvajantuṣu |

2.7.181

tatra oṃkāra ityukto guṇatrayasamanvitaḥ |

2.7.182

śivo brahmā tathā viṣṇuroṅkāre ca pratiṣṭhitaḥ |

2.7.183

akāraśca bhavedbrahmā ukāraḥ saccidātmakaḥ |

2.7.184

makāro rudra ityukta iti tasyārthakalpanā |

Linked texts (1)