Pranatoshini 6.2
Prāṇatoṣiṇī 6.2
- Language
- Sanskrit
6.2.1
tatpratiprasavastu tatraiva || svayambhuve ca pīṭhe ca vāṇaliṅge
tathaiva ca | ṛṣibhiścāsurairdevaistattvavidbhiḥ pratiṣṭhite | liṅge
jīrṇādiduṣṭe'pi noddhāraṃ tatra kārayet |
svayambhuvādiliṅgānāṃ liṅgapīṭhe parityajet |
uktairdoṣādibhirduṣṭaṃ mānuṣeṣu parityajet | caurādyaiścālitaṃ
liṅgaṃ sthāpayennirvraṇaṃ punaḥ | yadi punastalliṅgaṃ nirvraṇaṃ
bhavet tadā tadeva punaḥ sthāpayet || tathā | bāhupādaśirohīnāṃ
karṇanāsāsyahīnakām | tādṛśīṃ parivārāṇāṃ pratimāṃ
parivarjayet | yaddravyaṃ parimāṇañca liṅgaṃ vā pratimāpi vā |
tyaktaṃ tattena mānena taddravyaṇa prakalpayet | kārayennānyamānena
nānyadravyeṇa tadbudhaḥ | nānyākārañca nāmantraṃ sthāpayet
6.2.2
p. 695) punaruttamām | srotasāpahṛte liṅge prāsāde vā tadanyataḥ |
tatsamīpagate deśe sthāpayedbādhavarjite | prākāre patite harmye
gopure maṇḍapādike | tadākārañca taddravyaṃ tanmānaṃ tatra
kārayet | kathaṃ yogyaśilā grāhyā aduṣṭāśca tathāvidhāḥ |
hīnadravyakṛtaṃ harmyaṃ śreṣṭhairdravyaiḥ samācaret | hīnaṃ
vyāpyadhikaṃ mānamākāraṃ vā na kārayet | evamuktena mārgeṇa
doṣairuktairvicārayet | liṅgapīṭhādikaṃ jīrṇaṃ taduddhāraṃ
tadācaret | tithinakṣatravārādīṃstadarthaṃ na vicārayet | jīrṇaṃ
coddhārayejjīrṇamajīrṇaṃ rakṣayed budhaḥ || agnipurāṇe || susthitaṃ
duḥsthitaṃ vāpi śivaliṅgaṃ na cālayet | śatena sthāpanaṃ kuryāt
sahasreṇa tu vāṇajam | susthitaduḥsthitalakṣaṇamapi tatraiva |
pūjitādibhiśca saṃyuktaṃ jīrṇādyamāṃpa susthitam | pūjayā
rahitaṃ yattadaduṣṭamapi duḥsthitam ||
6.2.3
atha śālagrāmapūjā || oṃ sahasraśīrṣā puruṣaḥ
sahasrākṣaḥ sahasrapāt | sa bhūmiṃ sarvato vṛtya
atyatiṣṭhaddaśāṅgulam || ityādinā puruṣasūktamantrairekena
dvābhyāṃ tribhirvā śaṅkhajalena jalāntareṇa vā śālagrāmaṃ
snāpayitvā navavastreṇa karābhyāṃ vā jalamapanīya
sacandanatulasīpatropari nidhāya tasyopari sacandanatulasīpatraṃ dattvā
tāmrādipātre saṃsthāpya sāmānyārghyaṃ saṃsthāpya
gaṇeśādityādinavagrahendrādidaśadik-pālān sampūjya punararghya
sthāpanaṃ kṛtvā | nāṃ hṛdayāya nama ityādinā aṅganyāsaṃ
karanyāsañca vidhāya śālagrāmasya pūrvādyaiśānyantaṃ kartre
hartre dhātre vidhātre sāmavedāya yajurvedāya ṛgvedāya
atharvavedāya praṇavādinamo'ntena pūjayet | tataḥ puṣpaṃ gṛhītvā
dhyāyedyathā | oṃ dhyeyaḥ sadā savitṛmaṇḍalamadhyavarttī
nārāyaṇaḥ sarasijāsanasanniviṣṭaḥ | keyaravān kanakakuṇḍalavāna
kirīṭī hārī hiraṇmayavapurdhṛtaśaṅkhacakraḥ || ityanena dhyātvā
6.2.4
p. 696) svaśirasi puṣpaṃ dattvā mānasopacāreṇa sampūjya
punardhyātvā etatpādyaṃ oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ | eṣo'rgha
iti yajurvedī | ṛgvedī tu eṣo'rghyaḥ | sāmagaścedidamarghyaṃ iti vadet
| arghyaḥ pumān yajuḥṣveva niryakāro vidhīyate | chandogānāṃ
klīvaliṅgaṃ piṇḍe liṅgaviparyayaḥ || iti vacanāt | tata
etadācamanīyam | eṣa gandhaḥ | etat puṣpam | etat tulasīpatram | eṣa
dhūpaḥ | eṣa dīpaḥ | etannaivedyam | etatpānārthajalam | etat
punarācamanīyam | etattāmbūlam | ityādi yathāśakti
sampūjyākṣarapūjāṃ kuryād yathā | oṃ oṃ namaḥ | oṃ na namaḥ
| oṃ mo namaḥ | oṃ nā namaḥ | oṃ rā namaḥ | oṃ ya namaḥ | oṃ
ṇā namaḥ | oṃ ya namaḥ tataścakraṃ pūjayet |
cakrapūjāpramāṇamagre vakṣyate | pūjākramo yathā | oṃ ācakrāya
namaḥ | evaṃ vicakrāya | sucakrāya trailokyarakṣaṇacakrāya |
sudarśanacakrāya | daityāntakacakrāya | asurāntakacakrāya |
jagaccakrāya | paramacakrāya |
śālagrāmaśilādhiṣṭhātṛvāsudevāya | praṇavādinamo'ntena
pūjayitvā yathāśakti japtvā guhyādinā japaṃ samarpya | oṃ
avinayamapanaya viṣṇo ! damaya manaḥ śamaya viṣayarasatṛṇām |
bhūtadayāṃ vistāraya tāraya saṃsārasāgarataḥ || 1 ||
divyadhunīmakarandaparimalaparibhogasaccidānande |
śrīpatipadāravinde bhavakhedacchide'ravinde || 2 ||
satyapi bhedāpagame nātha ! tavāhaṃ na māmakīnastvam | sāmudro hi
taraṅgaḥ kvacana samudro na tāraṅgaḥ || 3 ||
uddhṛtanaganagabhidanujakulāmitraśaśi-dṛṣṭe | dṛṣṭe prabhavati na
bhavati bhavatiraskāraḥ || 4 || matsyādibhiravatārairavatāraya tāṃ
sudhām | parameśvara ! paripālyo bhavatāpabhīto'ham || 5 ||
dāmodara ! guṇamandira ! sundaravadanāravinda ! govinda |
bhavajaladhimathanamandara ! paramaṃ daramapanayatvaṃ me |
nārāyaṇa ! karuṇāmaya ! śaraṇaṃ karavāṇi tāvakrau
6.2.5
p. 697) caraṇau | iti ṣaṭpadī madīye vadanasaroje sadā vasatu || 6 ||
iti yamenoktā ṣaṭpadī samāptā || ityanenārghya pātraṃ gṛhītvā
pradakṣiṇatrayaṃ kuryāt | tataḥ śaṅkhaṃ śirasi bhrāmayitvā
tribhiraṣṭāṅgaṃ pañcāṅgaṃ vā praṇamet || yathā | dhyeyaṃ sadā
paribhavaghnamabhīṣṭadohaṃ tīrthāspadaṃ śivaviriñcinutaṃ
śaraṇyam | bhṛtyārttihaṃ praṇatapālabhavābdhipotaṃ vande
mahāpuruṣa ! te caraṇāravindam || 1 || tyaktvā
sudustyajasurepsitarājalakṣmīṃ dharmiṣṭha āryavacasā
yadagādaraṇyam | māyāmṛgaṃ dayitayepsitamanvadhāvadvande
mahāpuruṣa ! te caraṇāravindam || 2 ||
oṃ namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca | jagaddhitāya
kṛṣṇāya govindāya namo namaḥ || iti praṇamya prārthayedyathā |
nātha ! yonisahasreṣu yeṣu yeṣu vrajāmyaham | teṣu teṣvacyutā
bhaktiracyutāstu sadā tvayi || yā prītiratirekāṇāṃ
viṣayeṣvanapāyinī | tvāmanusmarataḥ sā me hṛdayānnāpasarpatu ||
yuvatīnāṃ yathā yūni yūnāñca yuvatī yathā | mano'bhiramate
tadvanmano me ramatāṃ tvayi || tataḥ kṛtārtho'smītyuktvā tathā
vibhāvya ca nṛtyagītādikaṃ kṛtvā | oṃ kṛṣṇa ! kṛṣṇa ! mahābāho
! bhaktānāmārttināśana ! || sarvapāpapraśamanaṃ pādodakaṃ
prayaccha me | ityanena caraṇāmṛtaṃ pītvā taccheṣam | oṃ
akālamṛtyuharaṇaṃ sarvavyādhivināśanam | viṣṇupādodakaṃ
puṇyaṃ śirasā dhārayāmyaham | ityanena śirasi dhārayet | śirasi
dhāraṇaphalantu || akālamṛtyuharaṇaṃ sarvavyādhivināśanam |
śālagrāmaśilātoyaṃ yo'bhiṣekaṃ samācaret | sa snātaḥ
sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ | pītvā śīrṣe dhārayedyo
viṣṇulokaṃ sa gacchati || vīramitrodayadhṛtavṛhannāradīye || hṛdi
rūpaṃ mukhe nāma naivedyamudare hareḥ | pādodakañca nirmālyaṃ
mastake yasya so'cyutaḥ | mṛtyukāle tu yasyāsye dīyate pādayorjalam |
api pāpasamācāraḥ sa gacchedviṣṇumavyayam iti mṛtyu kāle
6.2.6
p. 698) viṣṇupādodakabhakṣaṇaphalam || toyañca tulasīñcaiva
candanaṃ dvijamabjakam | ghaṇṭā ṛcā śilā tāmraṃ
navabhiścaraṇodakam | ṛcā puruṣasuktamantra iti caraṇodakalakṣaṇam |
vaśiṣṭhasaṃhitāyām | śālagrāmaśilātoyamapītvā yastu mastake |
prakṣepaṇaṃ prakurvīta brahmahā sa nigadyate | viṣṇoḥ pādodakaṃ
pītaṃ koṭijanmāghanāśanam | tadaivāṣṭaguṇaṃ pāpaṃ bhūmau
vindunipātanāt | viṣṇupādodakātpūrvaṃ viprapādodakaṃ vibet |
viruddhamācaranmohādātmahā sa nigadyate | pṛthivyāṃ yāni
tīrthāni tānitīrthāni sāgare | sāgare yāni tīrthāni pade viprasya
dakṣiṇe | iti viṣṇupādodakamāhātmyagarbhapāna-mantraḥ | vatsa !
tubhyaṃ mayā dattaṃ piba śeṣaṃ jarāmṛtam | sarvadā sukhadaṃ
deva ! jayaṃ dehi ripuṃ daha || iti pādodakadānamantra iti
prasaṅgāllikhitam || naivedyabhakṣaṇamantraḥ | oṃ ucchiṣṭabhojanaṃ
tasya vayamucchiṣṭakāṅchiṇaḥ | yena nīlavarāheṇa hiraṇyākṣo
nipātitaḥ dadhivāmanādemantraviśeṣādayastu
tantrasāre'nusandheyāḥ || iti prācīnapaddhatidhṛtaśālagrāmapūjā ||
6.2.7
atha viṣṇupūjā || sanatkumāratantre dvitīyapaṭale || brāhme
muhūrtte utthāya śucirbhūtvā samāhitaḥ | āsane upaviśyātha
guruṃ natvā puṭāñjaliḥ | ātmānaṃ brahmaṇo rūpaṃ cintayecca
muhurmuhuḥ | japtvā mantrañca sarveṣāṃ vādināṃ vijayī bhavet |
tataḥ snātvā śucirbhūtvā sandhyādīn vaidikāṃstathā | kuryād
gurūpadeśena laukikānapi deśikaḥ | śrīkṛṣṇaṃ tarpayāmīti
mūlamuccārya tarpayet | pūjādvāre copaviśya pādaprakṣālanaṃ
sudhīḥ | śikhāyā bandhanañcaiva cāstramantreṇa mantravit | ācamya
dvāradevāṃstu pūjayet sādhakottamaḥ | dvāradevatāpūjā tu
pūrvamuktā | vighnānuccāṭayitvā tu hastabhūmyorviśodhanam |
guruṃ natvā gaṇeśañca vāstupūjāṃ samācaret |
6.2.8
p. 699) brahmāṇaṃ pūjayitvā tu ātmāsanamataḥ parat |
bhūtaśuddhiṃ vidhāyātha devo'haṃ cintayedbudhaḥ | ṛṣyādīn
nyasya sarvatra mātṛkārṇān tataḥ param | prāṇāyāmatrayaṃ
kuryādaṅganyāsañca mantravit | ācakrañca vicakrañca sucakrañca
dvijottamaḥ | trailokyarakṣaṇaṃ cakramasurāntakameva ca sudarśanaṃ
jagaccakraṃ daityāntaṃ paramaṃ mahat | ekaikaṃ pūrvataḥ kṛtvā
cakraśabdaṃ niyojayet | caturthyantañca saṃmādhya
svāhāśabdamanantaram | tathā cāṅgaṃ samuccārya pratyekaikaṃ
niyojayet | namaḥ svāhā vaṣaṭ kavacāya huṃ mantrakam | hṛdi
mūrdhni śikhādeśe tanau dikṣu yathākramam | saśaktibhiḥ
kuśavādyairnyāsaṃ kuryād vicakṣaṇaḥ | vibhūtipañjaraṃ nyasya
nyasettu mūrttipañjaram | tattvanyāsaṃ prakurvīta karanyāsaṃ tathā
budhaḥ | mantranyāsaṃ prakurvīta vyāpañca tridhā nyaset |
vibhūtipañjaranyāsaṃ yatra yatra daśākṣaram | evaṃ kalpoktakān
nyāsān krameṇa parikalpayet || nyāsastu tantrasārakāreṇaiva dhṛta iti ||
tathā | śaṅkhasthāpanakañcāpi kuryād gurūpadeśataḥ |
arghyañcāpi tathā kṛtvā dravyamabhyukṣya yatnataḥ | pīṭhaṃ
prakalpya deheṣu dharmādīn pūjayettataḥ | hṛdi caiva anantādīn
pūjayacca yathāvidhi | vāhyaṃ mukhaṃ gṛhasthasya varṇino'nte
prapūjanam | bhāskarañca gaṇeśañca śivaṃ durgāṃ prapūjayet |
yantraṃ nirmāya tāmre tu anantādīn prapūjayet | asya koṇeṣu
dharmādīn tatpārśve'dharmapūrvakān | madhye'pi
pūjayennityamanantādīn caturdaśa | keśareṣu ca pūjyā vai
vimalādyāśca devatāḥ | ātmānaṃ devatāṃ bhāvya
svanāsāpuṭakena tu | niḥsārya pūjayeddevaṃ sadāvāhya prayatnataḥ
| anantādyaiśca vījaiśca prāṇasthāpanamācaret | padgādīṃścaiva
yatnena pūjayedāvṛtīgaṇān | dhūpadīpau samāsādya naivedyañca
nivedayet | japtvā mantrañca tantroktaṃ pūjayeddevavat svayam |
6.2.9
p. 700) śrīkṛṣṇaṃ tarpayāmīti mūlamuccārya yatnataḥ |
vāratrayārghyatoyena tarpayenmantramastake | prāṇāyāmatrayaṃ
kṛtvā vyāpakañca trayaṃ nyaset | svatantroktena vidhinā prayogaṃ
kurute sudhīḥ || iti viṣṇupūjā sūtram ||
6.2.10
atha viṣṇorupacāramantraḥ || yoginīpaṭale || mīnarūpo
varāhaśca narasiṃho'tha vāmanaḥ | āyātu devo varado mama
nārāyaṇo'grataḥ || ityāvāhanam | sureśasya pādapīṭhe
padmakalpitamāsanam | sarvatattvahitārthāya tiṣṭhasva madhusūdana ! |
ityāsanam | pādyañca pādayorddeva ! pādmanābha ! sanātana ! |
viṣṇo ! kamalapatrākṣa ! gṛhāṇa madhusūdana ! || iti pādyam |
trailokyapatīnāṃ pataye devadevāya eva ca | āryāya hṛṣīkeśāya
tasmai śrīviṣṇave namaḥ | ityarghyam | mandākinyāstute vāri jaya
pāpaṃ harāśubham | gṛhāṇācamanīyaṃ tvaṃ mayā bhaktyā
niveditam || ityācamanīyam || tvamāpaḥ pṛthivī caiva jyotistvaṃ
vahnireva ca | lokasaṃvittimātreṇa vāriṇā snāpayāmyaham || iti
snānam | deva ! vastraṃ samāyuktaṃ yajñavarṇavibhūṣitam |
svarṇavarṇaprabhedena vāsasī tava keśava ! || iti vastram | śarīraṃ te
lepayāmi ceṣṭā saiva ca keśava ! | mayā nivedito gandhaḥ pratigṛhya
vilipyatām || iti gandhaḥ | ṛgvedādiṣu mantreṇa śodhitaṃ
padmayoninā | sāvitrīgranthisaṃyuktamupavītamathākṣa-yam ||
ityupavītam | divyavarṇasamāyuktā vahnibhānusamanvitāḥ gātrāṇi
śobhayantyete alaṅkārāstu mānavāḥ | ityalaṅkāraḥ | vanaspatiraso
divyo gandhāḍhyaḥ surabhiśca bhoḥ ! | mayā nivedito bhaktyā
dhūpo'yaṃ pratigṛhyatām || iti dhūpaḥ | sūryaścandraśca vidyucca
tvamevāgnistathaiva ca | tvameva jyotiṣāṃ deva ! dīpo'yaṃ
pratigṛhyatām || iti dīpaḥ | annaṃ pañcavidhaṃ deva ! rasaiḥ ṣaḍbhiḥ
samanvitam | mayā niveditaṃ bhaktyā naivedyaṃ tava keśava ! ||
matsyasūkte uparibhāge aṣṭacatvāriṃśatpaṭale viśeṣaḥ | sumeroḥ
6.2.11
p. 701) pādapīṭhānte padmakalpitamāsanam | sarvasattvahitārthāya
gṛhāṇa madhusūdana ! || ityāsanam | supādyaṃ pādayordeva !
padmanābha ! sanātana ! | viṣṇo ! kamalapatrākṣa ! gṛhāṇa
madhusūdana ! || iti pādyam || 2 || trailokyapatīnāṃ pate ! devadeva !
janārdana ! | gṛhāṇārghyaṃ jagannātha ! nānāmalayajaṃ prabho ! ||
ityarghyam || 3 || mandākinyāstu yadvāri sarvapāpaharaṃ śubham |
gṛhāṇācamanīyaṃ tvaṃ mayā bhaktyā niveditam || ityācamanīyam ||
4 || madhuparkaṃ mahādeva ! brahmādyaiḥ parikalpitam ! mayā
niveditaṃ bhaktyā gṛhāṇa madhusūdana ! || iti madhupakam || 5 ||
divyavastrasamāyukte bahutantuvinirmite | suvarṇaprabhave deva !
vāsasī tava keśava ! || iti vastram | 6 |
ṛgyajuḥsāmamantreṇa nirmitaṃ padmayoninā |
sāvitrīgranthisaṃyuktamupavītaṃ tavācyuta ! || ityupavītam | 7 |
vanaspatirasotpanno gandhāḍhyaḥ surasammataḥ | āghreyaḥ
sarvadevānāṃ dhūpo'yaṃ pratigṛhyatām || iti dhūpaḥ | 8 |
sūryācandramasorjyotirvidyudagnyostathaiva ca | tvameva rjyotiṣāṃ
jyotirdīpo'yaṃ pratigṛhyatām || iti dīpaḥ | 9 |
annaṃ caturvidhañcaiva rasaiḥ ṣaḍbhiḥ samanvitam | mayā niveditaṃ
bhaktyā naivedyaṃ tava keśava ! | iti naivedyam | 10 |
divyatantusamāyuktā vahnibhānusamanvitāḥ | gātrāṇi tava
śobhantāmalaṅkārāḥ śubhā ime | ityavaṅkārāḥ || 11 ||
nāradapañcarātre tṛtīyarātre pañcadaśādhyāye ||
6.2.12
vyāsa uvāca ||
6.2.13
vakṣye'kṣayadhanāvāptyai pratipattiṃ śriyaḥ pateḥ | suguptāṃ
dhananāthādyairyaddevaiḥ śrīyate sadā | dvārāvatyāṃ
sahasrārkabhāsvarairbhavanottamaiḥ | analpaiḥ kalpadṛkṣaiśca vāte tu
maṇḍape tathā | galadratnamayastambhadvāratoraṇakuḍyake |
phullasragullasaccitravitānālambimauktike |
padmarāgasthanīrājadatranadyośca madhyataḥ |
6.2.14
p. 702) anāvṛtagaladratnamaṇikalpataroradhaḥ | ratnapradīpāvalibhiḥ
pradīpitadigantare | udyadādityasaṅkāśamānasiṃhāsanāmbuje |
samāsīno'cyuto dhyeyo drutahāṭakasannibhaḥ |
samānoditacandrārkataḍitkoṭisamadyutiḥ | sarvāṅgasundaraḥ saumyaḥ
sarvābharaṇabhūṣitaḥ | pītavāsāścakraśaṅkhagadāpadmojjvalad-
bhujaḥ | anāvṛtojjvaladratnadhāro mukulasaṃspṛśan | vāmapādāmbu
jāgreṇa acyutāṃ pallavacchavim | rukmiṇī satyabhāmāsya mūrddhni
ratnaugha dhārayā | siñcantyo dakṣavāmasthe svadoḥsthakalasotthayā |
lagne jyotiḥsunandā vā śāntyodakalasau tayoḥ | tābhyāñca
dakṣavāmasthe mitravṛndāsulakṣaṇe | ratnanadyāḥ samuddhṛtya
rasapūrṇau ghaṭau tayoḥ | jāmbūvatī suśīlā ca diśantyau daśa
vāmane | hareḥ ṣoḍaśasāhasrasaṃkhyātāḥ paritaḥ priyāḥ |
dhyeyāḥ kanakaratnaughadhārāyukkalasojjvalāḥ |
tadvahiścāṣṭanidhayaḥ pūrayanto dhanairdharām | tadvahirvṛṣ?ṇayaḥ
sarve purovacca surādayaḥ | dhyātvaivaṃ paramātmānaṃ
viṃśatyantaṃ manuṃ japet | caturlakṣaṃ
humedājyairdvāviṃśatisahasrakam | śaktiḥ
śrīpūrvakoṇṭhādaśānno viṃśatirambhakaḥ | mantreṇa na
sadṛkṣo'nyo manurna hi jagattraye | ṛṣirbrahmāsya gāyatrī chandaḥ
kṛṣṇastu devatā | pūrvaproktavadevāsya vījaśaktyādikalpanā |
kalpaḥ sanatkumārokto mantrasyāsyocyate'dhunā |
pīṭhanyāsāntikaṃ kṛtvā pūrvoktakamataḥ sudhīḥ |
karadvandvāṅgulitaleṣvaṅgaṣaṭkaṃ pravinyaset | mantreṇa vyāpakaṃ
kṛtvā mātṛkāṃ manusampuṭām | saṃhārasṛṣṭimārgeṇa daśa
tattvāni vinyaset | punaśca vyāpakaṃ kṛtvā mantravarṇāṃstanau
nyaset | mūrddhni bhāle bhruvormadhye netrayoḥ karṇayornasoḥ | anena
cibuke kaṇṭhe dormūle hṛdi tundake | nābhau li * * tathādhāre
kaṭyāṃ jānvośca jaṅghayoḥ | gulphayoḥ pādayornyasyet sṛ?ṣṭireṣā
pemaritā? | sthitirhṛdādināsāntā saṃhatiścaraṇādikaṃ
vidhāyaivaṃ pañcakṛtvaḥ sthityantaṃ mūrttipañjaram |
6.2.15
p. 703) sṛṣṭisthitī ca vinyasya ṣaḍaṅganyāsamācaret |
guṇāgnivedakaraṇādyakṣarairmadhyamāḥ smṛtāḥ | mudrāṃ
baddhvā kirīṭākhyāṃ digbandhaṃ pūrvavaccaret | evaṃ
dhyātvārccayed gehaṃ mūrttipañjarapūrvakam |
athavābhyarccayedviṣṇuṃ tadarthaṃ mantramucyate |
gomayenopalipyārccāṃ tatra pīṭhaṃ nidhāpayet | vilipya
gandhapaṅkena likhedaṣṭadalāmbujam | karṇikāyāntu ṣaṭkoṇaṃ sa
sādhyastatra tanmukham śiṣṭaistaṃ saptadaśabhirakṣarairveṣṭayet
svayam | prāgakṣarādikoṇeṣu śriyaṃ śiṣṭe susaṃvidam |
ṣaḍakṣaraṃ sandhiṣu ca keśareṣu triśastriśaḥ | vilikhet
smaragāyatrīṃ mālāmantraṃ dalāṣṭake | ṣaṭśaḥ saṃlikhya
tadvāhye veṣṭayenmātṛkākṣaraiḥ | bhūvimbañca likhedvāhye
digvidikṣu samāhitaḥ | etanmantraṃ hāṭakādipātreṣvālikhya
pūrvavat | sādhitaṃ dhārayedyo vai so'rcyate tridaśairapi |
syādgāyatrī kāmadevapuṣpavāṇau ca ṅe'ntakau | vidmahe
dhīmahiyutaistaho'naṅgaḥ pracodayāt | japtvāsya pādau gopālaṃ
manūnāṃ janarañjanam | nṛtyaṃ te kāmadevāya ṅe'ntaṃ
sarvajanapriyam | uktvā mavajanānte tu sammohanapadaṃ tathā |
jvalajvalaprajvaleti procya mavajanasya ca | hṛdayañca mama
brūyādvaśaṃ kuṣa yuga śiva ! | prokto madanamantro'yaṃ
catvāriṃśadbhirakṣaraiḥ | japādau māravījādyo
jagattrayavaśākaraḥ | bhūgṛhaṃ caturasraṃ
syāda'ṣṭavajra?vibhūṣitam | pīṭhaṃ pūrvavadabhyrcya mūrttiṃ
saṅkalpya pauruṣīm | tatrāvāhyācyutaṃ bhaktyā sakalīkṛtya pūjayet
| āsanādivibhūṣāntaṃ na ca nyāsaṃ kramānnyaset | sṛṣṭisthitiṃ
ṣaḍaṅgañca kirīṭaṃ kuṇḍaladvayam | śaṅkhaṃ cakraṃ gadāṃ
padmaṃ mālāṃ śrīvatsakaustubham | gandhākṣataprasūnaiśca
mūlenābhyarcya pūrvavat | ādau vahnipuradvandvakoṇeṣvaṅgāni
pūjayet | sakṛcchiraḥśikhāvarmanetramantramiti kramāt | vāsudevaḥ
saṅkarṣaṇaḥ pradyumnaścāniruddhakaḥ | agnyādidalamūleṣu
śāntirlakṣmīḥ sarasvatī |
6.2.16
p. 704) ratīścādiśca te ṣaṣṭhāstato'ṣṭau mahiṣī ryajet |
tadvahiścandravajrādyā āvṛtīḥ samprapūjayet | iti
saptāvṛtivṛtamabhyarcyācyutamādarāt |
prīṇayeddadhikhaṇdājyamiśreṇa tu payo'mbhasā | jājopacāraṃ
dattvātha stutvā natvā ca keśavam | udvāsyāsya svahṛdaye
parivāragaṇaiḥ saha | natvātmānaṃ samabhyarcya tanmayaḥ
prajapenmanum | ratnābhiṣekadhyāne hyāviṃśatyantā śriye tataḥ |
japahomārccanairdhyānairyo'suṃ prajapate manum | tadveśma pūryate
ratnasvarṇadhānyairanāvṛtam | vṛthvī karatale tasya
sarvaśasyakulākulā | putrairmitraiḥ susampannaḥ prayātyante parāṃ
gatim | vahnāvabhyarcya govindaṃ sapuṣpaiḥ sitataṇḍulaiḥ |
ājyāktairayutaṃ hutvā bhasma tanmūrddhni dhāpayet |
tasyānnānāṃ samṛddhiḥ syāttadvaśe sarvayoṣitaḥ | ājyairlakṣaṃ
humedraktapadmairvā madhurāplutaiḥ | śriyā tasyaindramaiśvaryaṃ
kṛpā nāśikṣite dhruvam | śuklādivastralābhāya
suśuklakusumairhumet | tavākṛtiṃ bruvanto vā
cakrādyaṅgāṅganāṃ vinā | viṃśatyantoktayajjaladhiyā
dhyāyedathācyutam | varadābhayahastābhyāṃ śliṣyantaṃ
svāṅgake priye ! | padmotpalakare tābhyāṃ śliṣṭaṃ
cakradharojjvalam | daśalakṣaṃ japedājyaistāvat sāhasrahomataḥ |
siddhāvimau manū sampatsakhasaubhāgyadau nṛṇām |
māraśaktivaśāpūrvaśaktiḥ śrīmān manutrayam | eteṣāṃ
manuvarṇānāṃ nāma kuryāddaśāntavat |
śaṅkhacakradhanurvāṇapāśāṅkuśa-dharoragāḥ | veṇudhamanaṃ
dhṛṣṇaṃ dorbhyāṃ dhyeyaḥ kṛṣṇodivākare | ādyagaṇo
dhyānamevaṃ dvitīye viśatastu tat | daśāntaratṛtīye syāt
dikpādaiśca samarccanā | pañcalakṣaṃ japettāvadayutaṃ
pāyasairhumet | tataḥ siddhāstu manavo mṛṇāṃ sampattikāntidāḥ ||
6.2.17
atha viṣṇunāmamāhātmyam || matsyasūkte mahātantre
ṣoḍaśapaṭale || viṣṇunāmāni puṇyāni kīrttayan prahare priye ! |
koṭikalpasahasrāṇi vaikuṇṭhe vasate 705) naraḥ | nāmaikaṃ vai
dvitīyañca tṛtīyaṃ hi kṣaṇe kṣaṇe | kīrttayan bhaktibhāvena
viṣṇulokaṃ vrajet priye ! | kīrttayan harināmāni bhaktyā puṇyāni vai
śubhe ! | mahābhayeṣu sarveṣu na bhayaṃ vidyate kvacit | kurvan vā
kārayedvāpi ahorātrañca vai priye ! | nītvā kulasahasrāṇi
māmāpnotyeva tattvataḥ | nāmākṣaraṃ guṇayutaṃ bhāvamantreṇa
sammitam | trisandhyaṃ kīrtayedyastu sa gacchedvaiṣṇavaṃ puram |
vaiṣṇavānāṃ narāṇāñca arccayanti sadā priye ! |
sarvapāpavinirmuktāḥ śivalokaṃ prayānti te | āṃ namo
nārāyaṇāyeti ye vadanti manīṣiṇaḥ | kiṃ kāryaṃ
bahubhirmantrairmanovibhramakārakaiḥ ||
6.2.18
atha śrīkṛṣṇaśatanāmastotram || nāradapañcarātre
caturtharātre prathamādhyāye umāmāheśvarasaṃvāde ||
6.2.19
śrīkṛṣṇa uvāca
6.2.20
vasundhare ! varārohe ! nāmnāmaṣṭottaraṃ śatam |
sarvamaṅgalamaṅgalyamaṇimādyaṣṭasiddhi-dam ||
6.2.21
mahāpātakakoṭighnaṃ sarvatīrthaphalapradam |
samastajapayajñānāṃ phaladaṃ pāpanāśanam ||
6.2.22
śṛṇu devi ! pravakṣyāmi nāmnāmaṣṭottaraṃ śatam |
sahasranāmnāṃ puṇyānāṃ trirāvṛttyā tu yat phalam || ekāvṛttyā tu
kṛṣṇasya nāmnaikaṃ tat prayacchati |
tasmāt puṇyatamañcaitat stotraṃ pāpapraṇāśanam ||
śrīkṛṣṇasyāṣṭottaraśatanāmnāṃ śrīśeṣa ṛṣiranuṣṭup chandaḥ
śrīkṛṣṇo devatā śrīkṛṣṇāṣṭottaraśatanāmnaḥ pāṭhe viniyogaḥ ||
oṃ śrīkṛṣṇaḥ kamalānātho vāsudevaḥ sanātanaḥ |
vasudevātmajaḥ puṇyo līlāmānuṣavigrahaḥ || śrīvatsakaustubhadharo
yaśodāvatsalo hariḥ | caturbhujastu
cakrāsigadāśaṅkhāmbujāyudhaḥ || devakī nandanaḥ śrīśo
nandagopapriyātmajaḥ |
yamunākelisaṃhārī sucukundaprasādakaḥ ||
ṣoḍaśastrīsahasreśastribhaṅgīmadhurā-kṛtiḥ |
śukavāgamṛtāvarddhī govindo govidāṃ patiḥ || vatsapālanasañcārī
6.2.23
p. 706) dhenukāsurabhañjanaḥ |
uttānatālabhettā ca tamālaśyāmalākṛtiḥ ||
gopagopīśvaro yogī sūryakoṭisamaprabhaḥ |
ilāpatiḥ paraṃ jyotiryādavendro yadūdvahaḥ || vanamālī pītavāsāḥ
pārijātāpahārakaḥ | govarddhanācaloddharttā gopālaḥ sarvapālakaḥ
|| ajo nirañjanaḥ kāmajanakaḥ kañjalocanaḥ | madhuhā mathurānātho
dvārakānāyako balā || vṛndāvanāntasañcārī
tulasīdāmabhūṣaṇaḥ |
syamantakamarṇeharttā naranārāyaṇātmakaḥ ||
kubjākṛṣṇāmbaradharo māyo paramapūruṣaḥ |
muṣṭikāsuracāṇūramahāyajñaviśāradaḥ ||
saṃsāravairīkaṃsārirmurārinarakāntakaḥ | anādirbrahmacārī ca
kṛṣṇāvyasanakarṣakaḥ || śiśupālaśiraśchettā
duryodhanakulāntakṛt | vidurākrūravarado viśvarūpapradarśakaḥ ||
vṛṣabhāsuravidhvaṃsī vāṇāsurabalāntakṛt |
yudhiṣṭhirapratiṣṭhātā varhibarhāvataṃsakaḥ || jagadgururjagannātho
veṇuvādyaviśāradaḥ |
pārthamārathiravyakto gītāmṛtamahodadhiḥ |
kālīyaphaṇimāṇikyarañjitaśrīpadāmbu-jaḥ dāmodaro
yajñabhoktā dānavendravināśanaḥ | nārāyaṇaḥ paraṃ brahma
pannagāśanavāhanaḥ | jalakrīḍāsamāsaktagopīvastrāpahārakaḥ |
puṇyaślokastīrthavedyo vedavedyo dayānidhiḥ | sarvatīrthātmakaḥ
sarvagraharūpī parātparaḥ || 108 ||
6.2.24
ityevaṃ kṛṣṇadevasya nāmnāmaṣṭottaraṃ śatam | kṛṣṇena
kṛṣṇabhaktena śrutvā gītāmṛtaṃ purā || stotraṃ kṛṣṇapriyakaraṃ
kṛtaṃ tasmānmayā śrutam |
kṛṣṇanāmāmṛtaṃ nāma paramānandadāyakam |
anupadravaduḥkhaghnaṃ paramāyuṣyavarddhanam |
dānaṃ śrutaṃ tapastīrthaṃ yatkataṃ tviha janmani | paṭhatāṃ
śṛṇvatāṃ caiva koṭikoṭiguṇaṃ bhavet |
putrapradamaputrāṇāmagatīnāṃ gatipradam | dhanāvahaṃ
daridrāṇāṃ jayecchūṇāṃ jayāvaham śiśūnāṃ gokulānāñca
puṣṭidaṃ puṇyavarddhanam ||
vātagrahajvarādīnāṃ śamanaṃ śāntimuktidam | samastakāmadaṃ
sadyaḥ koṭijanmāghanāśanam | ante tu kṛṣṇasmaraṇaṃ
6.2.25
p. 707) bhavatāpabhayāpaham | kṛṣṇāya yādavendrāya
jñānaśuddhāya yogine | nāthāya rukmiṇīśāya namo vedāntavedine
| imaṃ mantraṃ mahādevi ! japennaro divāniśam |
sarvagrahānugrahabhāk sarvapriyatamo bhavet | putrapautraiḥ parivṛtaḥ
sarvasiddhisamṛddhimān | niveśya gopānante'pi
kṛṣṇasāyujyamāpnuyāt || iti nāradapañcarātre jñānāmṛtasāre
caturtharātre umāmāheśvarasaṃvāde
śrīkṛṣṇāṣṭottaraśatanāmastotraṃ samāptam ||
6.2.26
atha kāṣṭhapātrādau viṣṇupūjāniṣedhaḥ || matsyasūkte
ṣoḍaśapaṭale || svayaṃ devasya vahanaṃ kāṣṭhapātre ca pūjanam |
sthāpanaṃ mṛttikāpātre trayaṃ dāridryakāraṇam | haste ca vadale
kāṃsye śaṅkhe ca rītisambhave |
tṛṇe ca netrapātre ca tvaci raupye na cārccayet || iti kāṣṭhādipātre
viṣṇupūjādiniṣedhaḥ ||
6.2.27
svarṇapātre tathā tāmre śilāyāṃ nārikelake | phale ca vā
padmapatre kiṃśukasya chade'thavā | caladalasya chade pūjā
yajñāyutaphalapradā || kiṃśukasya palāśasya | caladalo'śvatthaḥ ||
iti svarṇādipātre viṣṇupūjāphalam
6.2.28
pañcadaśapaṭale || dadyāt puruṣasūkte na yaḥ puṣpāṇye
kameva vā | arccitaṃ syājjagadidaṃ tena sarvaṃ carācaram | ekayā vā
ṛcā devi ! jñātvā dattvā jalāñjalim |
pauruṣeṇa ca sūktena mucyate sarvakilviṣāt |
antarjalagato japtvā tathā sūktañca pauruṣam | sarvakarmavinirmuktaḥ
sarvapāpaiḥ pramucyate |
jñātastu pauruṣaṃ sūktaṃ japennityamatandritaḥ | saṃvatsareṇa
deveśaṃ vāsudevaṃ prapaśyati || iti puruṣasuktamāhātmyam ||
6.2.29
ṣoḍaśapaṭale || suśītalena toyena snāpayejjalaśāyinam |
brahmalokamavāpnoti yāvadindrāścaturddaśa |
kuśapuṣpodakasnānād brahmalokamavāpnuyāt |
6.2.30
p. 708) ratnodakena sāvitraṃ kauveraṃ hemavāriṇā |
sarvauṣadhipradānena vājimedhaphalaṃ labhet || iti dravyaviśeṣeṇa
viṣṇu snāpanaphalam ||
6.2.31
tathā || kalāyasya tu cūrṇena yavacūrṇena vā punaḥ |
haridrāmāṣacūrṇena tathā taṇḍulajena vā | ekenodvarttanaṃ
kuryādviṣṇulokamavāpnuyāt || ityudvarttanaphalam ||
6.2.32
tathā || yavagodhūmalepena tathā coṣṇena vāriṇā | prakṣālya
devadeveśaṃ vāruṇaṃ lokamāpnuyāt || iti dravyaviśeṣeṇa
devagātraprakṣālanaphalam ||
6.2.33
tathā || pādapīṭhantu yo dadyānmukhaprakṣālanaṃ tathā |
gharṣayedvilvapatreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate ||
6.2.34
atha viṣṇormahāsnānaṃ tatraiva || tulāmakarameṣeṣu
mahāsnānaṃ karoti yaḥ |
ṣaṣṭiyugasahasrāṇi brahmaloke vasecciram |
pañcāmṛtasya pratyekaṃ palānāñca śataṃ śatam | tadarddhañca
tadarddhaṃ vā tato hīnaṃ na kārayet |
6.2.35
tathā tailasya deveśi ! sahasreṇa ghaṭena ca | śatena ca
tadarddhena tathā ca śatadhārayā | sahasradhārayā snānaṃ
mahāpātakanāśanam | tadarddhena maheśāni ! tadarddhena kalau yuge
| pañcaviṃśapalānyeva kaṣāyasya ca saṃkhyayā | uṣṇodakasya ca
tathā ghaṭasaṃkhyā maheśvari ! | evaṃ yaḥ kurute snānaṃ
kārayedvā maheśvari ! | saptajanmārjitaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva
naśyati | catustolakamānena dravyāṇāñca pṛthak pṛthak |
catustolakayā vātha hīne snānaṃ na yojayet | tathā | śaṅkhasthitena
toyena yaḥ snāpayati keśavam | viṣṇumantreṇa deveśi ! kulānāṃ
tārayecchatam | kapilākṣīramādāya śaṅkhe kṛtvā yaśasvini ! |
kanyādānasahasrasya snāpayitvā phalaṃ labhet |
tadarddhañcānyagokṣīraṃ dviguṇaṃ kuśavāriṇā | mahāpūjā
trilakṣeṇa puṣpapatreṇa cārccayet | kalau lakṣeṇa deveśi ! yathāpta na
viśeṣaṭaḥ | tadarddhe madhyamaṃ jñeyaṃ tadarddhena kaniṣṭhakam ||
p. 709) iti mahāsnānādimahāpūjākathanam ||
6.2.36
atha śaṅkhamāhātmyam || padmapurāṇe || trailokye yāni
tīrthāni vāsudevasya sevayā | pāpaṃ saṅkhyāti viprendra !
tasmācchaṅkhaṃ prapūjayet |
śaṅkhaśca sāgarotpanno viṣṇunā vidhṛtaḥ kare | nirmitaḥ
sarvadeveṣu pāñcajanya ! namo'stu te | darśanādeva śaṅkhasya kiṃ
punaḥ sparśane kṛte | vilayaṃ yānti pāpāni himavadbhāskarodaye |
purato vāsudevasya puṣpasajjanalakṣaṇam | śaṅkhamabhyarccitaṃ
tiṣṭhettasya lakṣmīrna durlabhā | śaṅkhe kṛtvā tu pānīyaṃ
sapuṣpaṃ sajalākṣatam | arghyaṃ dadāti devasya sasāgaramahīphalam
| prāpnuyāditi śeṣaḥ | arghyaṃ dattvā tu śaṅkhena yaḥ karoti
pradakṣiṇam | pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasundharā |
tīrthodakaṃ harermūrddhni bhrāmayet śaṅkhasaṃsthitam | bhuktiṃ
dadāti vai tasya kṣīrasāgarajā priye ! | śaṅkhalagnaṃ tathā toyaṃ
bhrāmitaṃ keśavopari | vahate śirasā gaṅgā gaṅgāsrotena tasya kim
||
6.2.37
atha śaṅkhalakṣaṇaṃ kriyāsāre ||
prasthānantu pratiśritaḥ śaṅkhaḥ śreṣṭhatamo mataḥ |
stanāṃśapūrṇako madhyaḥ kaniṣṭhaḥ kramaśo bhavet | suśroṇaḥ
pāṃśuśikharaḥ snigdho dīrghaḥ supaddhatiḥ | śaṅkhaḥ
syādarcanāyogyo yo'sāvalikacakṣuṣaḥ | alikacakṣuṣastripañcakaḥ ||
malino nimnaśikharaḥ saraktaḥ krimidaṣṭakaḥ |
hrasvaḥ prāṇālikaḥ śaṅkho na syādyogyaḥ surārcane |
gokṣīradhavalaḥ snigdhodīrghanālo vṛhattaraḥ | vṛto yo
dakṣiṇāvarttaḥ sa dvijaḥ śaṅkhasaṃjñakaḥ | pūrvoktalakṣaṇopeto
vāmāvartto'thavānvitaḥ | śaṅkho'yaṃ nātisulabhaḥ so'pi
mukhyaḥ surārcane |
dakṣiṇāvarttaṃ viśeṣayati kalpatarau | dakṣiṇāvarttaśaṅkhena pātre
auḍumbare sthitam | udakaṃ yaḥ pratīcchettu śirasā hṛṣṭamānasaḥ |
saptajanmārjitaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati || skānde ||
6.2.38
p. 710) dakṣiṇāvarttaśaṅkhasya toyena yo'rcayeddharim |
saptajanmakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati || kriyāsāre ||
tāmrasphaṭikaśaṅkheṣu suvarṇakaladhautayoḥ | na vidyate bhinnadoṣo
dravyeṣvanyeṣu vidyate | śaṅkhaḥ śuddho bhavettatra
tuṣābhigharṣaṇena ca || tuṣo dhānyatvak || matsyasūkte ṣoḍaśapaṭale
|| nadītaḍāgasambhūtaṃ vāpīkūpahradodbhavam | gaṅgodakaṃ
bhavet sarvaṃ śaṅkhenaiva samuddhṛtam | trailokye yāni tīrthāni
vāsudevakapūjane | śaṅkhe tīrthāni deveśi ! tasmāt śaṅkhaṃ
samarccayet | darśanādeva śaṅkhasya kiṃ punaḥ sparśane kṛte |
vilayaṃ yānti pāpāni bhāskareṇa himaṃ yathā | purato vāsudevasya
sapuṣpaṃ sajalākṣatam | śaṅkhamabhyarcitaṃ yena tasya lakṣmīrna
durlabhā | arghyaṃ dattvā tu śaṅkhena yaḥ karoti pradakṣiṇam |
pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasundharā | kṣiptvā śaṅkhodakaṃ
śaṅkheyaḥ snāpayati keśavam | aṣṭākṣareṇa mantreṇa mucyate
so'pi saṅkaṭāt | na bhūmau sthāpayet śaṅkhaṃ sthāpite kṣālayet
punaḥ | candanodakena dugdhena sūdakenāpi śodhayet | oṃ tvaṃ purā
sāgarotpanno viṣṇunā vidhṛtaḥ kare | nirmitaḥ sarvadevaiśca
pāñcajanya ! namo'stu te ||
6.2.39
atha tripadīlakṣaṇam || vīramitrodayadhṛtasiddhāntaśekhare ||
catuḥṣaṣṭibhirmātrairuttamā trivṛtā tridhā | uttamādikabhedena
yantrikā tripado matā |
tricakrapādasaṃyuktaṃ pādārddhe siṃhacakrakam |
pādamadhye'saṃvṛtaṃ syāt siṃhāsyañca pado'pyadhaḥ | śeṣaṃ
kuryād yathāśobhaṃ tripadī parikīrttitā |
arghyasaṃsthādinaivedyapātrādhārā tripādikā || iti ||
6.2.40
atha tulasīmāhātmyam || matsyasūkte ṣoḍaśapaṭale ||
sarvebhyaḥ patrapuṣpebhyo variṣṭhā tulasī preye ! | sarvakāmapradā
śuddhā vaiṣṇavī viṣṇuvallabhā | bhuktimuktipradā devi !
sarvalokahitā parā |
yā mātṛtvagatā svargamakṣayaṃ parameśvari ! | hitārthaṃ
sarvalokānāṃ pṛthivyāṃ ropitā purā | yathā viṣṇupriyā p. 711)
lakṣmī ryathā tvaṃ haravallabhā |
tatheyaṃ tulasī devī caturthī nopapadyate |
yathā gaṅgā pavitrā hi sarvalokavimokṣadā |
tatheyaṃ sarvapāpāṇāṃ tulasī pāpahāriṇī | samañjarīdalairyena
tulasyā viṣṇurarcitaḥ | tasya puṇyaphalaṃ devi ! kathituṃ naiva śakyate
| tulasyāḥ kusumenaiva nārcayedgaruḍadhvajam | karapatrasamaṃ
yasmādvīryayuktaṃ varānane ! || tathā |
triṣu lokeṣu vikhyātā sarvapāpapraṇāśinī |
sarvakāmapradā devī sarvamaṅgalakāriṇī |
saṃsārasāgare ghore tulasī nausvarūpiṇī |
devānāṃ śivadurgāyāḥ paraṃ tuṣṭipradāyiṇī |
kalmaṣaughāturāṇāñca seyamekā mahauṣadhiḥ |
tatraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
marīcirāmasaṃvādaṃ tacchṛṇuṣva varānane ! | purā
raghukulādhīśo vedavedāṅgapāragam | pūjayitvā yathānyāyaṃ
manaścakre mahāmatiḥ |
evaṃ pratidinaṃ tatra yathākālaṃ samācaret | acireṇaiva kālena
tuṣṭo'bhūnmunisattamaḥ | sa dadau ca srajaṃ divyaṃ śrīrāmāya
parātparām | tulasīvanajātāñca mañjarīpuṣpadhāriṇīm |
caturvedamayīṃ divyāṃ dadau rāmasya mūrddhani | tāmādāya
tatastūrṇaṃ mañjarīpatraśālinīm | dṛṣṭvā cukrodha
bhagavānuvāca munipuṅgavam | aho ! kimavalepo'yaṃ brāhmaṇasya
mahātmanaḥ |
vanaspateḥ patrajātaṃ kathaṃ dattaṃ mamopari | āśīrvādo
dvijātīnāṃ grāhyo matimatāmiti | ato'haṃ muniśārdūla !
avalepaṃ vahāmi te | etacchrutvā tu vacanaṃ rāmasyāśu ruṣānvitam |
śaśāpa tulasī devī rājānaṃ raghunandanam | yasmānmadāpalepena
śiraso māṃ vimuktavān | tasmādrājendra ! vaidehyā viyogaste
bhaviṣyati | śapantīṃ tāṃ tato dṛṣṭvā sītā hṛdayavallabham |
sa krodhanayanaṃ devamidamāha mahāmatiḥ | marīciruvāca ||
suprasīda mahārāja ! vrajāmi śaraṇaṃ tava | kathayāmi purāvṛttaṃ
vicitraṃ munibhāṣitam | eṣā hi tulasīmālā mayā dattā sureśvara ! |
6.2.41
p. 712) asyā vicitra māhātmyaṃ mattaḥ sarvaṃ niśāmaya | iyaṃ hi
vṛkṣarūpeṇa mahālakṣmīḥ pratiṣṭhitā | brāhmīyaṃ paramā
śaktirbrahmaṇo romasambhavā |
ṛgyajuḥsāmavedādyāḥ śākhācaraṇasammitāḥ | yathā gaṅgā
yathā gītā gāyatrī ca yathā matā |
padmayoneḥ samudbhūtā tatheyaṃ lokapāvanī | yatraiṣā tiṣṭhate
samyak tatra lakṣmīḥ pratiṣṭhitā | imāṃ vinā tathā
lakṣmīrvināśāyopajāyate | evaṃ sṛṣṭā jaganmātā tulasī
brahmaṇā svayam | lokānāṃ pālanārthāya pṛthivyāmavatāritā |
enāmārādhya deveśo mahādevo japatpatiḥ | asuraṃ
ghoranāmānamajayadraṇasaṅkule | ghorāsurasaṃgrāmopākhyānaṃ
granthagauravabhiyā na likhitam | tathā || evameṣā mahādevī tulasī
viśvarūpiṇī |
tvamapyārādhayasvaināṃ vijayaṃ prāpsyasi dhruvam | etacchrutvā tu
vacanaṃ maharṣermadhusūdanaḥ | jayāya śirasā mālāṃ praṇipatya
ca sādaram | jagrāha viṭapaṃ tasyāḥ sarvakāmaphalapradam |
tatastaṃ dharmamāsthāya jagāma svagṛhaṃ prati | ropayitvā
yathānyāyaṃ pūjayāmāsa rāghavaḥ | tatastasyāḥ prabhāveṇa
bhagavān raghunandanaḥ | yātudhānaṃ mahāvīryaṃ jitavān
rāvaṇaṃ raṇe | ye cārccayanti manujā ropayanti yathāvidhi | kīrttayanti
ca ye lokāsteṣāṃ siddhirbhaviṣyati | sajalaṃ tulasīpatraṃ śirasā
dhārayanti ye |
arghyaṃ dattvā namaskṛtya muktisteṣāṃ kare sthitā | nadītīre
śmaśāne ca ūṣare mlecchasannidhau | eṣu vai ropaṇaṃ kṛtvā yāti
karttā yamālayam ||
6.2.42
atha tulasīropaṇavidhiḥ | tatraiva || gṛhasyaiśānyapurataḥ
khanitvā tālamātrakam | pañcagavyamayūrāṇḍaṃ kṣiptvā tatra
dināgame || ropayitvā niśābhāge sūtreṇāveṣṭya saptadhā | tanmūle
piṇḍikāṃ kṛtvā hastamātraṃ suvarttulām | tataścatuṣkoṇavedyapi
kāryā | vāridhārāñca nikṣipya pūjayenmatimānnaraḥ |
6.2.43
p. 713) gandhapuṣpaistathā dhūpaiḥ pradīpaiśca ghṛtaplutaiḥ |
pāyasairdadhibhaktaiśca pūjayitvā yathāvidhi | tulasyai nama ityuktvā
dadyādarghyaṃ vibhūtaye | śaṅkhasthitaṃ toyapūrṇaṃ
durvākṣatasacandanam | kuśāgrañca sapuṣpañca etadarghyaṃ
mudīritam ||
6.2.44
atha tulasīdhyānaṃ tatraiva || dhyāyeddevīṃ navaśaśimukhīṃ
pakvavimbādharauṣṭhīṃ vidyotantīṃ
kucayugabharānamrakalpāṅgayaṣṭim | īṣadvāsyollasitavadanāṃ
candrasūryāgninetrāṃ śvetāṅgīṃ tāmabhayavaradāṃ
śvetapadmāsanasthām ||
6.2.45
atha stutistatraiva |
6.2.46
īśvara uvāca ||
6.2.47
indrādyaiḥ sakalairdevai rarccitāṃ surasundarīm | bhaktānāṃ
varadāṃ vande tulasīṃ saumyarūpiṇīm || 1 ||
6.2.48
nādavindukalātītāṃ muṇḍamālāṃ tapasvinīṃ | vāsudevaratāṃ
vande tulasīṃ saumyarūpiṇīm || 2 ||
6.2.49
sarvadevamayīṃ devī vedagarbhāṃ manoramām | yogagamyāmahaṃ
vande tulasīṃ saumyarūpiṇīm || 3 ||
6.2.50
surāsuraviśeṣajñāṃ sarvālaṅkārabhūṣitām | trijagajjananīṃ
vande tulasīṃ saumyarūpiṇīm || 4 ||
6.2.51
padmahastāṃ padmamukhīṃ padmasthāṃ padmalocanām |
lakṣmīrūpāmahaṃ vande tulasīṃ saumyarūpiṇīm || 5 ||
6.2.52
saṃkrāntyāñcaiva pakṣānte grahaṇe candrasūryayoḥ | yaḥ paṭhet
saṃyato bhūtvā sarvasiddhimavāpnuyāt | vinā mantra vinā japyaṃ
vinā yajñaṃ vinā kriyām | vinā dhyānaṃ vinā tīrthaṃ
sarvasiddhikaraṃ bhavet | idaṃ gurukṛtaṃ stotraṃ yaḥ paṭhet
śṛṇuyādapi | muktiḥ karatale tasya muktaścaiva na saṃśayaḥ || iti
matsyaṃ sūkte ṣoḍaśapaṭale tulasīstotraṃ samāptam ||
6.2.53
praṇāmamantrastu || śriyaṃ dehi yaśo dehi kīrttimāyustathā
sukham | balaṃ puṣṭiṃ tathā dharmaṃ tulasi ! tvaṃ prayaccha me ||
ityanena tu mantreṇa natiṃ kuryāt samāhitaḥ ||
6.2.54
p. 714) atha mālādidhāraṇam || bhagavadbhaktivilāsadhṛtam || tataḥ
kṛṣṇārpitā mālā dhārayettulasīdalaiḥ | padmākṣaistulasīkāṣṭhaiḥ
phalairdhātryāśca nirmitāḥ | dhārayettulasīkāṣṭhabhūṣaṇāni ca
vaiṣṇavaḥ | mastake karṇayorbāhvoḥ karayośca yathāruci ||
6.2.55
atha mālādhāraṇavidhiḥ || skānde ||
sannivedyaiva haraye tulasīkāṣṭhasambhavām |
mālāṃ paścāt svayaṃ dhatte sa vai bhāgavatottamaḥ ||
kṛṣṇānarpitamālādhāraṇanindāpi tatraiva ||
haraye nārpayed yastu tulasīkāṣṭhasambhavām |
mālāṃ dhatte svayaṃ mūḍhaḥ sa yāti narakaṃ dhruvam |
kṣālitāṃ pañcagavyena mūlamantreṇa mantritām | gāyatryā
cāṣṭakṛtvo vai mantritāṃ dhūpayecca tām |
vidhivat parayā bhaktyā sadyojātena pūjayet |
tulasīkāṣṭhasambhūte ! māle ! kṛṣṇajanapriye ! | bibharmitvāmahaṃ
kaṇṭhe kuru māṃ kṛṣṇavallabham | yasmāttaṃ vallabhā
viṣṇornityaṃ viṣṇujanapriyā | tathā māṃ kuru deveśi ! nityaṃ
viṣṇujanapriyam | māle ! nādhāturuddiṣṭo nāsi māṃ harivallabhe ! |
bhaktebhyaśca samastebhyastena mālānigadyate | evaṃ sa prārthyaṃ
vidhivanmālāṃ kṛṣṇagale'rpitām | dhārayedvaiṣṇavo yo vai sa
gacchedvaiṣṇavaṃ padam || mālādhāraṇasya nityatā || tatraiva
kārttikaprasaṅge || dhātrīphalakṛtāṃ mālāṃ kaṇṭhasthāṃ yo
vahenna hi | vaiṣṇavo na sa manujo viṣṇupūjākṛto yadi || gāruḍe ||
dhārayanti na ye mālāṃ haitukāḥ pāpabuddhayaḥ | narakānna
nivarttante dagdhāḥ kopāgninā hareḥ || ata-eva skandapurāṇe || tatraiva
|| na jahyāstulasīmālāṃ yukto yaścārccayeddharim | yadyat karoti
tatsarvamanantaphaladaṃ bhavet || nāradīye ||
ye kaṇṭhasaktatulasīnalinākṣamālā ye
bāhumūlaparicihnitaśaṅkhacakrāḥ | ye vā lalāṭaphalake
lasadūrddhapuṇḍrāste vaiṣṇavā bhuvanamāśu pavitrayanti || kiñca ||
bhujayugamapi cihnairaṅkito yasya viṣṇoḥ
6.2.56
p. 715) paramapuruṣanāmnāṃ kīrttanaṃ yasya vāci | ṛjutamamapi
puṇḍraṃ mastake yasya kaṇṭhe sarasijamaṇimālā yasya
tasyāsmidāsaḥ || viṣṇudharmottare śrībhagavaduktau ||
tulasīkāṣṭhamālāñca kaṇṭhasthāṃ vahate tu yaḥ | apyasau
cāpyanācāro mānavo vai na saṃśayaḥ || skandapurāṇe ||
dhātrīphalakṛtā mālā tulasīkāṣṭha sambhavā | dṛśyate yasya dehe
tu sa vai bhāgavatottamaḥ | tulasīdalajāṃ mālāṃ kaṇṭhasthāṃ
vahate tu yaḥ | viṣṇuvarṇāviśeṣeṇa sa namasyo divaukasām |
tulasīdalajā mālā dhātrīphalakṛtāpi vā | dadāti pāpināṃ muktiṃ
kiṃ punarviṣṇusevinām || tatraiva || kārttikaprasaṅge || yaḥ
punastulasīmālām kṛtvā kaṇṭhe janārddanam | pūjayet
puṇyamāpnoti pratipuṣpaṃ gavāyutam || yāvallaṭhati kaṇṭhasthā
dhātrīmālā narasya hi | tāvattasya śarīre tu prītyā luṭhati keśavaḥ |
spṛśecca yāni lomāni dhātrīmālā kare nṛṇām |
tāvadvarṣasahasrāṇi vasate keśavālaye || yāvaddināni vahate
dhātrīmālāṃ kalau naraḥ | tāvadyugasahasrāṇi vaikuṇṭhe
vasatirbhavet | mālāyugmañca yo nityaṃ tulasīdhātrīsambhavam |
vahate kaṇṭhadeśe ca kalpakoṭiṃ divaṃ vaset || gāruḍe ca ||
mārkaṇḍeyoktau || tulasīdalajāṃ mālāṃ kṛṣṇottīrṇāṃ vahettu
yaḥ | patre patre'śvamedhānāṃ daśānāṃ labhate phalam | tulasī
kāṣṭhasambhūtāṃ yo mālāṃ vahate naraḥ | phalaṃ yacchati
daityāriḥ pratyahaṃ dvārakodbhavam | vahate yo naro bhaktyā tasya vai
nāsti pātakam | sadā prītamanāstasya kṛṣṇo devakinandanaḥ |
tulasīkāṣṭhasambhūtāṃ yo mālāṃ vahate naraḥ | prāyaścittaṃ na
tasyāsti nāśaucaṃ tasya vigrahe | tulasīkāṣṭhasambhūtāṃ yo
mālāṃ vahate naraḥ | tulasīkāṣṭhasambhūtāṃ śiraso
vahubhūṣaṇam | bāhvoḥ? kare ca marttyasya dehe tasya sadā hariḥ |
tulasīkāṣṭhamālābhirbhūṣitaḥ puṇyamācaret || pitṝṇāṃ
6.2.57
p. 716) devatānāñca kṛtaṃ koṭiguṇaṃ kalo | tulasīkāṣṭhamālāntu
pretarājasya dūtakāḥ | dṛṣṭvā naśyanti dūreṇa vātoddhūtaṃ
yathā dalam | tulasīkāṣṭhamālābhirbhūṣito bhramate yadi |
duḥsvapnaṃ durnimittañca na bhayaṃ śastrajaṃ kvacit ||
6.2.58
atha vaiṣṇavapraśaṃsā || nāradapañcarātrasya prathamarātre
navamādhyāye || aho ! anantadāsānāṃ mahātmyaṃ paramādbhutam
| kurvantyahaitukīṃ bhaktiṃ ye ca śaśvaddhareḥ pade |
padmanābhapādapadmaṃ padme padmeśvarārcite | divāniśaṃ ye
dhyāyanti śeṣādisuravandite | ālāpaṃ yatra saṃsparśaṃ pādā
vasumatīpsitam | vāñchantyeva hitārthāni vasuvācātmaśuddhaye |
kṛṣṇamantropāsakānāṃ śuddhaṃ pādodakaṃ smṛtam | punāti
sarvatīrthāni vasudhāmapi pārvati ! | kṛṣṇamantro dvijamukhād yasya
karṇaṃ prayāti ca | taṃ vaiṣṇavaṃ jagatpūtaṃ pravadanti purāvidaḥ
|| mantragrahaṇamātreṇa naro nārāyaṇātmakaḥ | punāti
līlāmātreṇa puruṣāṇāṃ śataṃ śatam | tajjanmamātrāt pūtañca
tatpitṝṇāṃ śataṃ śatam | prayāti sadyo golokaṃ karmayogāt
pramucyate | mātāmahādikān sapta janmamātraṃ samuddharet |
yatkanyāṃ pratigṛhṇāti tasya sapta ca līlayā | mātaraṃ tatprasūṃ
bhāryāṃ putrācca saptapūruṣam | bhrātaraṃ bhaginīṃ kanyāṃ
kṛṣṇabhaktaḥ samuddharet | sa snātaḥ sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu
dīkṣitaḥ |
phalaṃ sa lebhe pūjānāṃ vratī sarvavrateṣu ca | viṣṇumantraṃ yo
labhecca vaiṣṇavācca dvijottamāt | koṭijanmārjitāt pāpānmucyate
nātra saṃśayaḥ | kṛṣṇamantropāsakānāṃ sadyo darśanamātrataḥ |
śatajanmārjitāt pāpānmucyate nātra saṃśayaḥ | vaiṣṇavānāṃ
darśanena sparśanena ca pārvati ! | sadyaḥ pūto jalaṃ
vahnirjagatpūtaḥ samīraṇaḥ | darśanaṃ vaiṣṇavānāñca devā
vāñchanti nityaśaḥ |
na vaiṣṇavāt paraḥ pūto viśvaṣu nikhileṣu ca ||
6.2.59
p. 717) daśamādhyāye brahmavacanam || aho ! vaiṣṇavasaṅgaśca
kṣaṇameva sudurlabhaḥ | bhavābdhighorataraṇaṃ
bhuktimuktiphalapradam || iti vaiṣṇavapraśaṃsā ||
6.2.60
atha daśāvatārāṇāmāvirbhāvakālamāha svatantratantre ||
caitraśuklapratipadi revatyāṃ somavāsare ! dvādaśanāḍikāmadhye
harirmatsyo'bhavaddivā | jyaiṣṭhaśukladvitīyāyāṃ rohiṇyāṃ
budhavāsare | divāghaṭīcatuṣke'bhūddhariḥ kūrmasvarūpavān |
śuklāyāṃ saptamī māghe tatrāśvinyāñca bhāskare |
divāṣṭaghaṭikāmadhye varāho'bhūddhariḥ prabhuḥ | rādhe
sitacaturdaśyāṃ svātyāñca śanivāsare | madhyāhne ca tato jajñe
nṛhariḥ kamalāpatiḥ | bhādre ca dvādaśī śuklā śravaṇāsaṃyutā
bhṛgau | daśapañcaghaṭīmadhye divābhūdvāmano hariḥ | tṛtīyā
mādhave śuklā rohiṇyāṃ śanivāsare | ekādaśaghaṭīmadhye
naktaṃ rāmo'bhavaddhariḥ | caitraśuklanavamyāntu somavāre
punarvasau | pūrvāhṇe cābhavadrāmaḥ svayaṃ devo janārdanaḥ |
kṛṣṇāṣṭamyāntu bhādrasya rohiṇyāṃ budhavāsare |
madhyarātre'bhavadviṣṇuḥ kṛṣṇastu bhagavān svayam | āṣāḍhe
śuklanavamī viśākhāyāñca bhāskare | divānāḍīṣaṭkamadhye
bauddho'bhūdaṃśajo hareḥ | mārgaśuklatṛtīyāyāṃ
pūrvāṣāḍharkṣake śanau | naktaṃ trighaṭikāmadhye
kalkirūpo'bhūddhariḥ || viṣṇupūjāyāṃ viśeṣastantrasāre sarvo
draṣṭavyo granthagauravabhiyā na likhitaḥ ||
6.2.61
iti śrīprāṇatoṣiṇyāṃ pañcame bhaktikāṇḍe
viṣṇupūjādikathanarūpaḥ pañcamaparicchedaḥ ||
Linked texts (9)
- Haribhaktivilāsa — Gopāla Bhaṭṭa Gosvāmin & Sanātana Gosvāmin 1535, Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Īśānaśivagurudevapaddhati — Īśānaśivagurudeva, Sanskrit
- Ṣaṭsandarbha — Jīva Gosvāmin 1555, Sanskrit
- Acintyaviśvasādākhyatantra — Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Mantrakaumudī — Sanskrit
- Brahmavaivartapurāṇa (another edition) — Sanskrit
- Śaivasarvasvasāra — Vidyāpati, Sanskrit