Pramāṇa · Search · About · API

Prapanca 1

Prapañca 1

Language
Sanskrit

1.2

athābhavan brahmaharīśvarākhyāḥ purā pradhānāt pralayāvasāne
guṇaprabhinnā jagato'sya sṛṣṭisthitikṣayasraṣṭaniviṣṭaceṣṭāḥ

1.3

svaniṣpattiñca kṛtyañca te vicintya na cāvidana (1)
vaktāramajamavyaktamarūpaṃ (2) māyinaṃ vibhum

1.4

mūrtyābhāsena dugdhābdhau jhaṣaśaṅkhasamākule
marutsaṃghaṭṭanottīrṇalaharīkaṇaśītale

1.5

udayadādityakiraṇapraśāntaśiśirodaye
pūrṇacandrakarāmarṣapraticumbajalāśaye

1.6

anantabhogavimale phaṇāyutavirājite
śāyinaṃ śārṅgiṇaṃ śarvaśauripadmabhuvastadā

1.7

tuṣṭuvurhṛṣṭamanaso viṣṭaraśravasaṃ vibhum
sūktibhiḥ stutibhiḥ prītaḥ svamūrtiṃ sa vyadarśayat

1.8

nīlotpaladalaprakhyāṃ nīlakuñcitamūrddhajām
aṣṭamīcandrabimbābhalalāṭāmāyatadhruvam

1.6-2

raktāravindanayanāmunnasīmamaruṇādharām
mandasmitādharamukhīṃ lasanmakarakuṇḍalām

1.10

kambugrīvāṃ pṛthuhaṃsavisaradbhujamaṇḍalām
anantaratnapratyuptavalayāṅkadamudrikām

1.11

hāratārāvalīrājatpṛthūrovyomamaṇḍalām
kaustubhodbhāsitopāntāṃ (1) śrīvatsadyutidīpitām

1.12

lasadodarikābandhabhāsvarāṃ saṃhatodarīm
gambhīranābhiṃ vipulajaghanāṃ pītavāsasam

1.13

pṛthuvṛttorumāpūrṇajānumaṇḍalabandhurām
vṛttajaṅghāṃ gūr̤hagulphāṃ prapadājitakacchapām

1.14

tanudīrghāṅgulīṃ bhāsvannakharājivirājitām
cakrasvastikaśaṅkhābjadhvajāṅkitapadadvayām

1.15

tāṃ dṛṣṭvā taralātmāno vivyatho'thajaśaṅkarāḥ
atiṣṭhannitikarttavyamūḍhāstatrābravīdajaḥ

1.16

svāmin prasīda viśveśa ke vayaṃ kena bhāvitāḥ
kiṃ mūlāḥ kiṃ kriyāḥ sarvvamasmabhyaṃ vaktumarhasi

1.17

iti pṛṣṭaṃ paraṃjyotiruvāca pramitākṣaram
yūyamakṣarasambhūtāḥ sṛṣṭisthityantahetavaḥ

1.18

taireva vikṛtiṃ yātāsteṣu vo jāyate layaḥ
iti tasya vacaḥ śrutvā tamapṛcchatsa rojabhūḥ

1.18-2

akṣaraṃ nāma kiṃ nātha kuto jātaṃ kimātmakam
iti pṛṣṭo haristena sarojodarayoninā

1.20

mūlārṇamarṇavikkṛtīrvikkṛtervikkṛtīrapi
tannabhinnāni mantrāṇi prayogāṃśca pṛthagvidhān

1.21

vaidikāṃstāntrikāṃścāpi sarvvāṃnityamuvāca ha
prakkṛtiḥ puruṣaścaiva nityau kālaśca sattama

1.22

aṇoraṇīyasī sthūlāt sthūlā vyāptacarācarā
ādityendvagnitejomadyadyattanmayo vibhuḥ

1.23

na śvetaraktapītādivarṇairnirdhāryya cocyate
na guṇeṣu na bhūteṣu viśeṣeṇa vyavasthitā

1.24

antarāntarbahiścaiva dehināṃ dehapūraṇī
svasaṃvedyasvarūpā sā dṛśyā deśikadarśitaiḥ

1.25

yayākāśastamo vāpi lakṣyā nopalabhyate
puṃnapuṃsakayostulyāpyaṅganāsu viśiṣyate

1.26

pradhānamiti yāmāhuryyā śaktiriti kathyate
yā yuṣmānapi māṃ nityamavaṣṭabhyātivarttate

1.27

sāhaṃ yūyaṃ tathaivānyadyadyedyaṃ tattu sā smṛtā
pralaye vyāpyate tasyāṃ carācaramidaṃ jagat

1.28

saiva svāṃ vetti paramā tasyā nānyo'sti veditā
sā tu kālātmanā samyak mayaiva jñāyate sadā

1.28-2

lavādipralayānto'yaṃ kālaḥ prastūyate hyaja
nalinīpatrasaṃhatyāṃ sūkṣmasūcyabhibhedane

1.30

dale dale tu yaḥ kālaḥ sa kālo lavavācakaḥ !
lavaistruṭiḥ syāttriṃśadbhiḥ kalāntāvacuraṭi viduḥ

1.31

kāṣṭhā tāvat kalā jñeyā tāvat kāṣṭhā nimeṣakaḥ
so'ṅgulisphoṭatulyaḥ syānmātāṣṭābhisu taiḥ smṛtā

1.32

kālena yāvatā svīyo hastaḥ svaṃ jānumaṇḍalam
paryyeti mātrā sā tulyā svayaikaśvāsamātrayā

1.33

ṣaṣṭyuttaraistu triśatairniśvāsairnār̤ikā smṛtā
dvinār̤iko muhūrtaḥ syāttriṃśadbhistairaharniśam

1.34

triṃśadbhirapyahorātrairmāso dvādaśabhistu taiḥ
sambatsaro mānuṣo'yamahorātraṃ divaukasaḥ

1.35

tathā divyairahorātraistriśataiḥ ṣaṣṭisaṃyutaiḥ
divyaḥ sambatsaro jñeyo divyaiḥ sambatsaraistu taiḥ

1.36

bhaveddvādaśasāhasrairbhinnairekaṃ caturyugam
taiḥ sahasraiḥ śatānanda tavaikaṃ dinamiṣyate

1.37

tāvatī tava rātriśca kathitā kālavedibhiḥ
tathāvidhairahorātraistriṃśadbhirmāsamucchriti

1.38

tathāvidhairdvādaśabhirmāsairabdaṃ tava smṛtam
tathāvidhānāmabdānāṃ śataṃ tvamapi jīvasi

1.39

tvadāyurmama niśvāsaḥ kālenaivaṃ pracodyate
sa jānāti vipākāṃśca tasyāṃ samyagvyavasthitān

1.40

so'nvīkṣya kḷptamāyuḥ paripākaṃ pradāsyati
prakṛteśca kvacit kālo vikṛtiṃ pratipādayet

1.41

sā tattvasaṃjñā (1) cinmātrā jyotiṣaḥ sannidhestadā
vicikīrṣurghanībhūtā (2) kvacidabhyeti vindutām

1.42

kālena bhidyamānastu sa vindurbhavet tridhā
sthūlasūkṣmaparatvena tasya traividhyamiṣyate
sa vindunādabījatvabhedena ca nigadyate

1.43

vindostasmādbhidyamānādravo'vyaktātmako bhavet
sa ravaḥ śrutisampannaiḥ śabdabrahmeti kathyate

1.44

avyaktādantaruditatribhedagahanātmakāt
mahannāma bhavettattvaṃ mahato'haṅkṛtistathā

1.45

bhūtādikavaikārikataijasabhedakramādahaṅkārāt
kālapreritayā guṇadoṣayujā śabdasṛṣṭiratha śaktyā

1.46

śabdādvyoma sparśatastena vāyustābhyāṃ rūpādarcciretai rasācca
ambhāṃsyetairgandhatobhūrdharādyā bhūtāḥ pañca syurguṇonāḥ krameṇa

1.47

khamapi suṣiracihnamīra ṇaḥ syāccalanaparaḥ paripākavān kṛśānuḥ !
jalamapi rasavadghanādharā te'sitaśitipāṭalaśumrapītabhāsaḥ

1.48

vṛttaṃ vyomno vinduṣadṭkānvitaṃ tadvāyoragneḥ svastikodyattrikoṇam
abjopetārddhendumadhvimvamāpyaṃ syādvajrodyaccaturasraṃ dharāyāḥ

1.49

nivṛttisaṃjñā ca tathā pratiṣṭhā vidyāhvayā śānti saśāntyatīte
syuḥ śaktayaḥ pañca dharādibhūtaproktāḥ kramātrādakalādibhūtāḥ

1.50

puṭayorubhayośca daṇḍasaṃsthā pṛthivī toyamadhaḥ kṛśānurūrddham
pavanastvatha pārśvago'tha madhye gaganaṃ bhūtagatistanūdbhaveyam

1.51

vyomni marudatha dahanastatāpastāsu saṃsthitā pṛthvī
sacarācarātmakāni tāni tasyāṃ jātāni sarvvabhūtāni

1.52

śrotratvagakṣijihvāghrāṇānyapi cendriyāṇi buddheḥ syuḥ
vākpāṇipādapāyūpasthāni ca karmmasaṃjñakāni tathā

1.53

vacanādāne sagatau savisargānandakau ca saṃproktāḥ
vāgādyarthāḥ samano buddhirahaṅkāraścittamapi karaṇam

1.54

bhūtendriyendriyārthairuddiṣṭastattvapañcaviṃśatikaḥ
vyānandakaiśca tairapi tattvacaturviṃśatistathā proktā

1.55

karaṇopetairetaistattvānyuktāni rahitavacanādyaiḥ
bhūtānīndriyadaśakaṃ samanaḥ prokto vikāraṣoḍaśakaḥ

1.56

avyaktamahadahaṅkṛtitanmātrāṇi prakṛtayaḥ syuraṣṭau ca
tanmātrādṛṅkārāḥ samahāntaḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta

1.57

sattvaṃ rajastama iti saṃproktāśca trayo guṇāstasyāḥ
tatsamvandhāt vikṛtairbhedvitayaistataṃ jagat sakalam

1.58

devāśca śrutayaḥ svarāḥ samaruto lokāḥ savaiśvānarāḥ
kālāḥ śaktiyutatrivargasahitāstisrastathā vṛttayaḥ
nādyo'nyacca jagattraye viniyataṃ yadvastu sambadhya tadvikheṣāṃ sthitaye carantyavirataṃ sūryyenduvaiśvānarāḥ

1.59

eṣa sargaḥ samutpanna itthaṃ viśvaṃ pratīyate
viśvapratītau hi yataḥ prapañcastvavagamyate

1.60

śabdabrahmeti yat proktaṃ taduddeśaḥ pravarttyate
ataḥparamavācyaṃ hi svasaṃvedyasvarūpataḥ

1.61

śabdabrahmeti śabdāvagamyamarthaṃ vidurbudhāḥ
svatò'rthānavabodhatvāt prokto naitādṛśo ravaḥ

1.62

sa tu sarvvatra saṃsūto jāte bhūtākare punaḥ
āvirbhavati deheṣu prāṇināmarthavistṛtaḥ

1.63

prakṛtau kālanunnāyāṃ guṇāntaḥkaraṇātmani
dehaścaturvidho jñeyo jantorutpattibhedataḥ

1.64

audbhidaḥ svedajo'ṇḍotthaścaturthastu jarāyujaḥ
udbhidya bhūmiṃ nirgacchatyaudbhidaḥ sthāvarastu saḥ

1.65

nirdiṣṭaḥ skandaviṭapapatrapuṣpaphalādibhiḥ
pañcabhūtātmakaḥ sarvvaḥ kṣmāmadhiṣṭhāya jāyate

1.66

bhūvāritejaḥ pavananabhasāṃ samavāyataḥ
svedajaḥ svidyamānābhyo bhūragnyadbhāḥ prajāyate

1.67

yūkamatkuṇakīṭāṇḍitiyādyāḥ kṣaṇabhaṅgurāḥ
aṇḍajo varttulībhūtācchukraśoṇitasaṃpuṭāt

1.68

kālena bhinnāt pūrṇātmā nirgacchan prakramiṣyati
ahigodhāyayobhekaśiśumārādikaśca saḥ

1.66-2

jarāyujaśca grāmyāntaḥ kriyātaḥ sutisambhavaḥ
sa jāyate catuvviṃśattattvasaṃyuktadehavān

1.70

svasthānataścyutācchukrādindumādāya mārutaḥ
garbhāśayaṃ viśati yadā tulyaṃ tadā'paraḥ

1.71

ārttavāt paramaṃ bījamādāyāsyāśca mūlataḥ
yadā garbhāśayaṃ neṣyatya sammiśrayenmarut

1.72

māyīyaṃ nāma yoṣotthaṃ pauruṣaṃ kārmmakaṃ malam
āṇavaṃ nāma samproktaṃ mīlitaṃ tanmaladvayam

1.73

sūkṣgarūpāṇi tattvāni catuvviṃśaṃ maladvaye
tatra yuktiṃ brajantyāśu tatastadgarbhamārutaḥ

1.74

saṃkṣobhya sambarddhayati tanmalaṃ śoṇitādhikam
strī syācchukādhikaṃ nā syāt samavarddhaṃ napuṃsakam

1.75

svagatairmarudagnyadbhiḥ khidyate kvāthyate ca tat
miśrībhūtaṃ tadaṅgaiva māturaṅguṣṭhasammitam

1.76

āyāmi buhudākāraṃ pare'hani vijṛmbhate
pañceṇa caturasraṃ syānmāturbhuktarasānvavat

1.77

militādapi tasmāttu pṛthagīva maladvayāt
kiṭṭībhūtaṃ dvayaṃ pūrvaṃ bījayugmaṃ samunnayet

1.78

ūrddhantu marutā nunnā tasmādapi maladvayāt
ubhayāttvikyadhovṛttā nār̤ī dīrghā bhavedṛjuḥ

1.79

avāṅmukhī sā tasyāśca bhavet pakṣadvaye dvayam
nādyostatsannivaddhāḥ syuḥ sāmānyā nār̤ikā matāḥ

1.80

tatra yā prathamā nār̤ī sā suṣumneti kathyate
yā vāmer̤eti sā jñeyā dakṣiṇā piṅgalā smṛtā

1.81

yā vāmamuṣkasambaddhā sā siñcantī suṣumnayā
dakṣiṇaṃ jatrumāśritya dhanurvvakrā hṛdi sthitā

1.82

vāmāṃsajatruntaragā dakṣiṇāṃ nāsikāmiyāt
tathā dakṣiṇamuṣkotthā nāsāyā vāmarandhragā

1.83

anyā dhamanyo yāḥ proktā gāndhārī hastijihvikā
sapuṣā'lambuṣā caiva yaśasvinyapi śaṅkhinī

1.84

kuhūriti ca vidbhiḥ pradhānā vyāpikāṃstanau
kācinnār̤ī vahirvvakrā yā māturhṛdi badhyate

1.85

yayā sa puṣṭimāpnoti kedāra iva kulyayā
māturāhārarasajairdhātubhiḥ puṣyate kramāt

1.86

kramavṛddhau paraṃ jyotiḥ kalā kṣetrajñatāmiyāt
sakṣetrajñaṃ malaṃ tantu sambhūtaṃ saguṇaṃ punaḥ

1.87

sadoṣaṃ dūṣyasampannaṃ janturityabhidhīyate
phalakośadvayaṃ tantu vyaktaṃ puṃso na tu striyāḥ

1.88

napuṃsakasya kiñcittu vyaktiratropalabhyate
madhyasthāyāḥ suṣumnāyāḥ pardhvapañcakasambhavāḥ

1.86-2

śākhopaśākhatāṃ prāptāḥ śirālakṣatayāt param
arddhalakṣamiti prāhuḥ śārīrārthaviśāradāḥ

1.60-2

tadbhadāṃśca bahūnāḍustābhiḥ sarbvābhireva ca
vyāpnoti sarbvato vāyuryena dehaḥ pravarttate

1.61-2

dehe'pi mūlādhāre tu samudeti samīraṇaḥ
nār̤ībhyāmastamabhyeti ghrāṇato dviṣaḍaṅgule

1.62-2

ahorātraminendubhyāmūrddhādhovṛttiriṣyate
vāmadakṣiṇanār̤ībhyāṃ syādudagdakṣiṇāyanam

1.63-2

atrāpi cetanāṃ dhātorārgatiṃ bahudhā viduḥ
retaḥ śoṇitajaṃ prāhureke'nye māturāṅgatāt

1.94

āhārādrasajaṃ prāhuḥ kecit karmmaphalaṃ viduḥ
kecidasya paraṃ dhāmno vyāptimeva pracakṣate

1.95

kaścit karmmaprakārajñaḥ piturddehātmanā'sakṛt
sambadhya mathanodrekavilonācchukradhātutaḥ

1.96

tatparaṃ dhāma saujaskaṃ saṃkrāntaṃ mārutena tu
brūte raktavyatikratāddīpāddīpāntaraṃ yathā

1.97

kaścittu bhautikavyāpte janmakāle vapuṣyatha
kutaścidetya jīvātmā niṣpanna iti śaṃsati

1.98

bahunā kiṃ paraṃ puṃsaḥ sānnidhyātpravijṛmbhitā
prakṛtirguṇabhinnā sā tridoṣātmā mahīyasī

1.99

pañcabhūtamayī saptadhātubhinnā ca bhautikaiḥ
pañcabhiśca guṇairyuktā pañcendriyavicāriṇī

1.100

pañcendriyānugā bhūyaḥ pañcabuddhiprabhāvinī
pañcakarmmendriyagatā pañcatvādāpravarttate

1.101

pareṇa dhāmnā samanuprabaddhā manastadā sā tu mahāprabhāvā
yadā tu saṅkalpavikalpakṛtyā yadā punarniścinute tadā sā

1.102

syādbuddhisaṃjñā ca yadā pravetti jñātāramātmānamahaṅkṛtiḥ syāt
tadā yadā sā tvabhiloyate'ntaścittañca nirddhāritamarthameṣā

1.103

yadā svayaṃ vyañjayituṃ yateta mahīyasī sā karaṇaiḥ krameṇa
tadā tu vindusphuṭanodbhavasya ravasya samyak pravalambhitaṃ(1) syāt

Linked texts (9)