Pramāṇa · Search · About · API

Prapanca 4

Prapañca 4

Language
Sanskrit

Contents

4.1

caturthaḥ paṭalaḥ
atha vyavasthite khevamasya śaktitvamiṣyate
kṣatakṛtyasya jagati satataṃ rūr̤hasaṃsthiteḥ

4.2

prāṇātmakaṃ hakārākhyaṃ bījaṃ tena tadudbhavāḥ
ṣaḍaṅgayaḥ syūrephotthāguṇāścatvāra eva ca

4.3

pavanādyāḥ pṛthivyantāḥ sparśādyaiśca guṇaiḥ saha
karaṇānyapi catvāri saṅgātaścetaneti ca

4.4

īkārasya guṇāḥ proktāḥ ṣar̤iti kramaśo budhaiḥ
ūkārāntāsvakārādyāḥ ṣaḍvarṇāḥ ṣaḍbhya eva ca

4.5

prabhedebhyaḥ samutpannā hakārasya mahātmanaḥ
ṛkārādyāstu catvāro rephotthā lṛparāḥ smṛtāḥ

4.6

ekārādivisargāntaṃ varṇānāṃ ṣaṭkamudgatam
īkārasya ṣar̤aṅgebhya itīdaṃ ṣor̤aśāṅgavat

4.7

ebhyaḥ saṃjajñire'ṅgebhyaḥ svarāḥ ṣor̤aśa sarvvagāḥ
tebhyo varṇāntarāḥ sarvve tato mūlamidaṃ viduḥ

4.8

gato vo vījatāmeṣa prāṇiṣvevaṃ vyavasthitaḥ
brahmāṇḍaṃ grastametena vyāptaṃ sthāvarajaṅgamam

4.9

nādaḥ prāṇaśca jīvaśca ghoṣaścetyādi kathyate
eṣa puṃstrīniyamirtairliṅgaiśca sanapuṃsakaḥ

4.10

repho māyā vījamiti tridhā samabhidhīyate
śaktiḥ strīḥ santatiḥ (1) kāntirlakṣmīrmedhā sarasvatī

4.11

kṣāntiḥ puṣṭiḥ smṛtiḥ (1) śāntirityādyaiḥ svārthavācakaiḥ (2)
nānāvikāratāṃ prāptaiḥ svaiḥ svairbhāvairvikalpitaiḥ

4.12

tāmenāṃ kuṇḍalītyeke santo hṛdayagāṃ viduḥ
sā rauti satataṃ devī bhṛṅgīsaṅgītakadhvaniḥ

4.13

ākṛtiṃ svena bhāvena piṇḍitāṃ bahudhā viduḥ
kuṇḍalī sarvvathā jñeyā suṣumnānugataiva sā

4.14

carācarasya jagato bījatvādbījameva tat
mūlasya vinduyogena śatānanda tvadudbhavaḥ

4.15

rephānvitekārākārayogādutpattiretayoḥ
haṅkārākhyo bhavāṃstena harirityeṣa śabdyate

4.16

haratvamasya tenaiva sarvvātmatvaṃ mamāpi ca
asya vindoḥ samutpattyā tadanto'sau hasucyate

4.17

sa haṅkāraḥ pumān proktaḥ sa iti prakṛtiḥ smṛtā
ajapeyaṃ matā śaktistathā dakṣiṇavāmataḥ

4.18

vindurdakṣiṇabhāgastu vāmabhāgo visargakaḥ
tena dakṣiṇavāmākhyau bhāgau puṃstrīviśeṣitau

4.16-2

vinduḥ puruṣa ityukto visargaḥ prakṛtirmatā
puṃprakṛtyātmako haṃsastadātmakamidaṃ jagat

4.20

puṃrūpaṃ sā viditvā svaṃ so'hambhāvamupāgatā
sa eṣa paramāt‌mākhyo manurasya mahāmanoḥ

4.21

sakārañca hakārañca lopayitvā prayojayet
sandhiṃ vai pūrvarūpākhyaṃ tato'sau praṇavo bhavet

4.22

tārādvibhaktākṣaramāṃśataḥ syurbhūtāni khādīnyatha madhyamāṃśāt
ināditejāṃsi ca pūrvvabhāgācchabdāḥ samastāḥ prabhavanti loke

4.23

evameṣā jagatsṛtiḥ savitetyabhidhīyate
yadā tadeti khaistattvaiścaturviṃśatidhā bhidām

4.24

tadarṇabhinnā gāyatrī gāyakatrāṇanādbhavet
saptagrahātmikā proktā yadeyaṃ saptabhedinī

4.25

tadā khareśaḥ sūryyo'yaṃ kavargeśastu lohitaḥ
cavargaprabhavaḥ kāvyaṣṭavargādbudhasambhavaḥ

4.26

tavargotthaḥ suraguruḥ pavargotthaḥ śanaiścaraḥ
yavargajo'yaṃ śītāṃweightśuriti saptaguṇā tviyam

4.27

yathā svarebhyaścānye (1) syurvarṇāḥ ṣaḍvargabheditāḥ
tathā savitrānusyūtaṃ grahaṣaṭkaṃ na saṃśayaḥ

4.28

iti saṃlīnasūryāṃśe vargaṣaṭke tu ṣaḍguṇā
hṛllekhyāṃ tathā yantraṃ smaryyate smṛtikovidaiḥ

4.29

sarvvavyāptāpi sā śaktiḥ śaśvadbhāskararūpiṇī
svabhāsā kramate yatra tatrāsyāḥ smṛti (2) rṣyate

4.30

asyāstu rajasā caiva tamasā ca divāniśam
sattvāvaṣṭabdhavindyātmā meruṃ paryeti bhāskaraḥ

4.31

asyā vikāravarṇebhyo jātā dvādaśa rāśayaḥ
lavādikā lopacitaistaiḥ syāccakragatistridhā

4.32

ṛkṣarāśyādiyutayā cakragatyā jagatsthitiḥ
vakṣyāmi cakrarūpañca prabaddhaṃ rāśibhiryathā

4.33

antarbahirvibhāgena racayedrāśimaṇḍalam
bhūcakra eṣa meṣādiḥ pravijñeyo'tha mānuṣaḥ

4.34

ādyairmeṣāhvayo rāśirokārāntaiḥ prajāyate
ṛkārāntairukārādyairvṛṣo yugmaṃ tatastribhiḥ

4.35

edetoḥ karkaṭo rāśirīdautoḥ siṃhasambhavaḥ
amaḥ śavargelebhyaśca sañjātā kanyakā matā

4.36

ṣaḍbhyaḥ kacaṭatebhyaśca payābhyāñca prajajñire
vaṇigādyāśca mīnāntā rāśayaḥ śaktijṛmbhaṇāt

4.37

caturbhirādibhiḥ sārddhaṃ syāt cakārastu mīnagaḥ
syātāmarddhādhikau pañcanār̤ikau cāpakarkaṭau

4.38

pādādhikā makarayuksiṃhavṛścikasaṃjñakāḥ
pādonau kumbhavṛṣabhau vaṇikkanye ca pañcake

4.39

tripādonau maunameṣau saṃkhyoktā rāśisaṃśritā
cāpamīnanṛyukkanyāḥ pītāḥ syurubhayāstramo

4.40

vaṇiṅnakarameṣāṅgakulīrā raktarociṣaḥ
carā vaśiṣṭāścatvāraḥ sthirāḥ śvetāḥ pṛthaṅgatāḥ

4.41

syuḥ karkaṭo vṛścikamīnarāśī viprā nṛpāḥ siṃhadhanuśca meṣaḥ
tulāsamakumbhā mithunañca vaiśyāḥ kanyāvṛṣau dvau makaraśca śūdrāḥ

4.42

āṅgārakauvajavṛścikau vṛṣatule śukrasya yukkanyake
baudhe karkaṭakāhvayo himaruceḥ siṃhastathā gopateḥ
cāpājñāvapi caiṣaṇau makarakumbhākhyo ca māndau grahāḥ
proktā rāśyadhipā balau ca kalase so'yaṃ kramo darśitaḥ

4.43

lagno dhanaṃ bhrātṛbandhuputraśatrukalatrakāḥ
maraṇaṃ dharmmakarmmāyavyayā dvādaśa rāśayaḥ
[bhūcakra eṣa meṣādiḥ pravijñeyo'thamānuṣaḥ]

4.44

(1)
tatastadūrddhabhāgastho bhuvaścakraḥ samastathā
sa tu siṃhādiko yasmin paitṛkī niyatā gatiḥ

4.45

tadūrddhabhāgasaṃsthaḥ syāt khayaṃcakraścāpi tādṛśaḥ
sa tu cāpādiko daivasakrastai nābhikastu saḥ

4.46

dhanustu devalagnatvāt samāptāṅgannamucyate
vidhyerddhanurbheṣasiṃhā makararṣabhakanyakāḥ

4.47

sakumbhayugmavaṇijo mīnavṛścikakarkaṭāḥ
ayantu rāśivedhaḥ syādanyo vedhastu bhātmakaḥ

4.48

mūlāśvinīmaghājyeṣṭhā revatyaśleṣakāstathā
yāsyapūrvvānupūrvvāhvirnakṣapuṣyānurādhakāḥ

4.49

svātī śatabhiṣādrerā ca śroṇārohiṇahastakāḥ
pādaṃ pādatrayairvindhyādyojayedarddhamarddhakaiḥ

4.50

carasthirobhayātmānaścāturvvarṇyaguṇātmakāḥ
rāśiṃ rāśyadhipāṃstvevaṃ vidhyedvaidhavidhānataḥ

4.51

ebhya eva tu rāśibhyo nakṣatrāṇāñca sambhavaḥ
sacāpyakṣarabhedena saptaviṃśatidhā bhavet

4.52

ābhyāmṛkṣayuge jātā bharaṇī kṛttikā punaḥ
lipivdvayādrohiṇī ca tatpurastāccatuṣṭayāt

4.53

edaitormṛgaśīrṣārdre tadanyābhyāṃ punarvvasuḥ
amasoḥ kevalo yogo revatyarthaṃ pṛthaggamataḥ

4.54

katastiṣyastathā'śleṣā khagayorghaṅayormaghā
cataḥ pūrvvātha chajayoruttarā jhajayostathā

4.55

hastaścitrā ca ṭaṭhayoḥ svātī ḍādbhūcarādabhūt
viśākhā tu ḍhaṇodbhūtā tathaḍhebhyo'nurādhikā

4.56

jyeṣṭhā dhakārānmūlākhyā napaṃphebhyo batastathā
pūrvvāṣāḍhā bhato'nyā ca saṃjātā śravaṇā mataḥ

4.57

śraviṣṭhākhyā ca yarayostathā śatabhiṣā lataḥ
vaśayoḥ proṣṭhapatsaṃjñā ṣasahebhyaḥ parā smṛtā

4.58

tābhyāmamobhyāṃ lākṣo'yaṃ yadā vai sahavatsyate
tadendusūryyayoryogādamāvāsyā prakīrttyate

4.59

kaṣatobhuvanaṃ matta: kaṣayoḥ saṅgamo bhavet
tataḥ ṛkāraḥ sañjāto nṛsiṃhastasya devatā

4.60

sa punaḥ ṣasahaiḥ sārddhaṃ paraprauṣṭhapadaṃ gataḥ
[tithinakṣatravāreṣu teṣu mantrajapo varaḥ

4.61

tasmādeṣāṃ dinānāñca vakṣyante devatādayaḥ |] (1)
kāraskarākhyāmalakodumbarā jambusaṃjñakaḥ

4.62

khadiraḥ kṛṣṇavaṃśo ca pippalo nāgarohiṇī
palāśaplakṣakāmbaṣṭhabilvārjunavikaṅkatāḥ

4.63

vakulaḥ saralaḥ sarjo vañjulaḥ panasākakau
śamīkadambāmranimbamadhūkāntādināṅghripāḥ
āyuṣkāmaḥ svarcavṛkṣaṃ chedayenna kadācana

4.64

aśviyamānaladhātṛśaśirudrāditisureḍyasarpāṃśca
pitraryamabhagadinakṛttvaṣṭāro marutastathendrāgnī

4.65

mitrendrau nirṛtijale viśvedevā hariścayā vasavaḥ
varuṇo'jaikapādahirbudhnyaḥ pūṣā ca devatā bhānām

4.66

aśvebhāśvabhujaṅgasarpasaramāmārjārakājākulī
mūṣāmūṣikarudrayānamahiṣī vyāghrāyamārohaṇam
vyāghreṇīhariṇīśvavānarapaśuḥ śākhāmṛgaḥ strīhvayo
maryo gauḥ kariṇīti sādhu kathitā nakṣatrayonyaḥ kramāt

4.67

etebhyo'māvāsyāntā varttante pratipadvādikāstithayaḥ
rāśibhyo'tra tithīnāmarddhayugantu rāśirekaḥ syāt

4.68

tena triṃśattithayodvādaśadhā varṇabhedato bhinnāḥ
tā evasyurdvidhā punarapi pūrvvānyapakṣabhedena

4.69

pakṣaḥ pañcadaśāhaḥ syāt pūrvvaḥ pratipadādikaḥ śuklaḥ
tadvajjñeyo'pyaparaḥ pakṣaḥ kṛṣṇaḥ pratipadādikaḥ proktaḥ

4.70

saṃjñāsāmye satyapi saumyāttu hrāsavṛddhitastithayaḥ
na samāḥ pakṣadvitaye triṃśadmedaṃ tayāhi saṃprāptāḥ

4.71

agnyamburāmāḥ savighnanāgā guhasavitṛmātaro durgāḥ
kakubho dhanapativiṣṇuyamaharacandrāḥ krameṇa tithyadhipāḥ

4.72

rāśibhyaḥ sadinebhyaḥ satithibhyaḥ śakterjṛmbhaṇasamutthāt
akṣarabhedavikārāt karaṇāni ca saptabhedakānyabhavan

4.73

siṃhavyāghravarāhāḥ kharagajavṛṣakukkurāḥ pratipadārthādhānāt
antyāttithyarddhāddhaṃ tiṣṭhantyākṛṣṇagocaturdṛśyāḥ

4.74

evaṃ sagraharāśikadinatithikaraṇabhedakāḥ kathitāḥ
asmāt pañcavibhāgādvijñeyā pañcavarṇaniṣpattiḥ

4.75

varṇāḥ pītaśvetāruṇasitaśyāmākāstathā kādyāḥ
iti mūlāraviktaṃ kathitamidaṃ varṇavikṛtibāhulyam
sacarācarasya jagato mūlatvānmūlatāsya vījasya

4.76

yāṃ jñātvā sakalamapāsya karmabandhaṃ tadviṣṇoḥ padaṃ paramaṃ prayāti lokaḥ
tāmetāṃ trijagatti jantujīvabhūtāṃ hṛllekhāṃ japatu ca nityamarcayīta

4.76.p1

iti śrīprapañcasāre caturthaḥ paṭalaḥ

Linked texts (3)