Bahvricaranyabhashya 2: atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
Bahvṛcāraṇyabhāṣya 2
- Language
- Sanskrit
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
2.p1
(5) "mitraṃ huve pūtadakṣamiyaṃ ghṛtācīṃ sādhanteti vāgvai dhīrghṛtācī" (5) iti
2.p2
(6) "vācamevāsmiṃ staddadhāti yaṃ evaṃ veda yeṣāñcaivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati” (6) iti
2.p3
(7) “aśvinā yajvarīriṣo̍ ityannaṃ vā iṣo'nnādyasyāvaruddhaye" (7) iti
2.p4
12)“omāsaścarṣaṇīdhṛto viśvedevāsa ā gateti” (12
2.p5
(13)“ā hāsya viśvedevā havaṃ gacchanti ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati”(13)
2.p6
(14)“dāśvāṃso dāśuṣaḥ sutamiti' yadāi daduṣo daduṣaḥ sutamityeva tadāha”(14)
2.p7
(15)“dadati hāsmai taṃ kāmaṃ devā yatkāma etacchaṃsati”(15) iti
2.p8
(16)“ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati”(16) iti
2.p9
saptamasya tṛcasya tṛtīyapāde dhiyāvasuśabdaṃ vyācaṣṭe (17) | “pāvakā naḥ sarasvatī yajñaṃ vaṣṭu dhiyāvasriti vāgvai dhiyāvasuḥ”(17) iti | yā ‘sarasvatī’, devī sā ‘naḥ’ asmākaṃ, ‘pāvakā’ śuddhihetuḥ satī, ‘yajñaṃ’, asmadīyaṃ ‘vaṣṭu’ vahatu | kīdṛśī sarasvatī, ‘dhiyāvasuḥ’ buddhyā sarvānnācchādayati, buddhipradetyarthaḥ | pāvaketyādistṛcasya prathamaḥ pādaḥ, yajñamityādistṛtīyaḥ, tasmin dhiyāvasritiśabdena devatāntarannābhidhīyate, kintu vāgeva prathamapādoktā sarasvatyeva || vedanaśaṃsane praśaṃsati | (18)“vācamevāsmiṃstaddadhāti ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati” (18) iti | ‘tat’ tena vedanena śaṃsanena ca || tasminneva tṛtīyapāde vaṣṭiti padaṃ vyācaṣṭe | (16)“yajñaṃ vaṣṭiti yadāha yajñaṃ vahatvityeva tadāha”(16) iti || tṛcasaptakasthitāmṛksaṅkhyāṃ praśaṃsati | (20)“tāḥ parāmvacanenaikaviṃśatirbhavantyekaviṃśo'yaṃ puruṣo daśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā ātmaikaviṃśastamimamātmānamekaviṃśaṃ saṃskarute”(20) iti | ‘ātmā’ madhyadehaḥ | spaṣṭamanyat || āvṛttividhipūrvakaṃ tatsahitāṃ saṅkhyāṃ praśaṃsati | (21) “tāstriḥ prathamayā triruttamayā pañcaviṃśatirbhavanti pañcaviṃśa ātmā pañcaviṃśaḥ prajāpatirdaśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā dvā ūrū dvau bāhū ātmaiva pañcaviṃśastamimamātmānaṃ pañcaviṃśaṃ saṃskarute
2.p10
(1)ā tvā rathaṃ yathotaya idaṃ vaso sutamandha iti marutvatīyasya pratipadanucarau(1) (2)aikāhikau rūpasamṛddhau baḷ vā etasminnahani kiñca kiñca vāruṇaṃ kriyate śāntyā eva śāntirvai pratiṣṭhaikāhaḥ śāntāyāmeva tat pratiṣṭhāyāmantaḥ pratitiṣṭhanti pratitiṣṭhati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati(2) (3)indra nedīya edihi prasūtirāśacībhirye ta ukthina ityukthaṃ vā etadaharukthavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ(3) (4)praitu brahmaṇaspatiracchā vīramiti vīravadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ(4) (5)uttiṣṭha brahmaṇaspate suvīryyamiti vīryyavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ (5) (6)pra nūnaṃ brahmaṇaspatiḥ mantraṃ vadatyukthyamityukthaṃ vā etadaharukthavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ(6) (7)agnirne̍tā sa vṛtraheti vārtraghnamindrarūpamaindrametadaharetasyāhno rūpaṃ(7) (8)tvaṃ soma kratubhiḥ sukraturbhūstvaṃ vṛṣā vṛṣatvebhirmahitveti vṛṣaṇvadvā indrasya rūpamaindrametadaharetasyāhno rūpaṃ(8)(9)pinvantyapo'tyaṃ na mice vinayanti vājinamiti vājimadvā indrasya rūpamaindrametadaharetasyāhno rūpaṃ 9) (10)atho utsaṃ duhanti stanayantamakṣitamittistanayadvā indrasya rūpamaindrametadaharetasyāhno rūpaṃ(10) (11)pra va indrāya bṛhata iti yadvai bṛhattanmahanmahadrū pasammṛddhametasyāhno rūpaṃ(11) (12)bṛhadindrāya gāyateti yadvai bṛhattanmahanmahadrūpasambhṛddhametasyāhno rūpaṃ(12) (13)nakiḥ sudāso rathaṃ paryāsa narīramahditi paryyastavadbhrāntimadrūpasambhṛddhametasyāhno rūpaṃ(13) (14)sarvān pragāthāṃñchaṃ'sati sarveṣāmanhāmāptyai sarveṣāmukthānāṃ sarveṣāṃ pṛṣṭhānāṃ sarveṣāṃ śastrāṇāṃ sarveṣāṃ praugāṇāṃ saveṣāṃ savanānāṃ(14) || 1
2.p11
pratiṣṭhaikāhaḥ śāntyāmeva tat pratiṣṭhāyāmantaḥ pratitiṣṭhanti pratitiṣṭhati ya evaṃ veda yeṣāñcaivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati”(2)
2.p12
(3)“indra nedīya edihi† prasūtirāśacībhirye ta ukthinaḥ‡ ityukthaṃ vā etadaharukthavadrūpasamṛddhametasyāṅgo rūpaṃ”(3) iti
2.p13
(10) "atho utsanduhanti stanayantamacitamiti † stanayadvā indrasya rūpamaindrametadaharetasyāhno rūpaṃ"(10) iti
2.p14
(11)“pra va indrāya bṛhta iti yadvai bṛhattamahanmahadvadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ” (11) iti
2.p15
(12)“bṛhadindrāya gāyateti † yadvai bṛhattanmahanmahadvadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ” (12) iti
2.p16
(13)“nakiḥ sudāso rathamparyyāsa na rīramaditi ‡ paryyastavadrāntimadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ”(13) iti
2.p17
(10)“sarvān pragāthāñchaṃsati sarveṣāmahnāmāptyai sarveṣāmukthānāṃ sarveṣāṃ pṛṣṭhānāṃ sarveṣāṃ śastrāṇāṃ sarveṣāṃ praugāṇāṃ sarveṣāṃ savanānām”(14)
2.p18
(1) asatsu me jaritaḥ sābhivegaḥ satyadhvṛtamiti śaṃsati satyaṃ vā etadahaḥ satyavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpa(1) (2)tadu vāsukaṃ brahma vai vasukyo brahmaitadaharbrahmaṇaiva tad brahma pratipadyate(2) (3)tadāhuratha kasmādvāsukreṇaitat marutvatīyaṃ pratipadyata iti na ha vā etadanyo vasukrāt marutvatīyamudyacchanna vivyāceti tasmādvāsukreṇaivaitat marutvatīyaṃ pratipadyate(3) (4)tadaniruktaṃ prājāpatyaṃ śaṃsatyanirukto vai prajāpatiḥ prajāpaterāptyai(4) (5) sakṛdindranira|ha tenaindrādrūpānna pracyavate(5) (6)pibā somamabhiyamugratarda iti śaṃsati(6)(7)ūrvaṃ gavyaṃ mahi gṛṇāna indre̍ti mahadvadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ(7) (8)tadu bhāradvājaṃ bharadvājo ha vā ṛṣīṇāmanūcānatamo dīrghajīvitamastapasvitama āsa sa etena sūktena pāpmānamapāhata tadyadbhāradvājaṃ śaṃsati pāpmanopahatyai anūcāno dīrghajīvī tapasvyasānīti tasmādbhāradvājaṃ śaṃsati(8) (6)kayā śubhā savayasaḥ sanīlā iti śaṃsati(6) (10)ā śāsate pratiharyyantyukthetyukthaṃ vā etadaharukthavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ(10) (11)tadu kayāśubhīyametadvai sañjñānaṃ santani sūktaṃ yatkayāśubhīyametena ha vā indro'gastyo marutaste samajānata tadyat kayāśubhīyaṃ śaṃsati sañjñātyā eva(11) (12)tadāyuṣyaṃ tadyo'sya priyaḥ syāt kuryyādevāmya kayāśubhauyaṃ(12) (13)marutvā17 indra vṛṣabho raṇāyeti śaṃsati(13) (14)indra vṛṣabha iti vṛṣaṇvadvā indrasya rūpamaindrametadaharetasyāhno rūpaṃ(14) (15)tadu vaiśvāmitraṃ viśvasya ha vai mitraṃ viśvāmitra āsa(15) (16)viśvaṃ hāsmai mitraṃ bhavati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati (16) (17)janiṣṭhā ugraḥ sahaseturāyeti nividdhānamaikāhnikaṃ rūpasamṛddhaṃ bahu vā etasminnahani kiñca kiñca vāraṇaṃ kriyate śāntyā eva śāntirvai pratiṣṭhaikāhnaḥ śāntyāmeva tat pratiṣṭhāyāmantataḥ pratitiṣṭhanti pratitiṣṭhati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati(17) (18)tāḥ parāgvacanena saptanavatirbhavanti sā yā navatistisrastāstri'śinyo virājo'tha yāḥ saptātiryanti yaivaiṣā praśaṃsā sāṃpratasya tasyā eva(18) (19)tāstriḥ prathamayā triruttamayaikaśataṃ bhavanti(19) (20)pañcāṅgulayaścatuṣparvā dve kakṣī doścākṣaścāṃsaphalakaṃ ca sā pañcaviṃśatiḥ pañcaviṃśānītarāṇi hyaṅgāni tacchatamātmaikaśatatamaḥ(20) (21)yacchataṃ tadāyurindriyaṃ vīryyantejo yajamāna ekaśatatama āyuṣīndriye vīrye tejasi pratiṣṭhitaḥ(21) (22)tāstriṣṭubhamabhisampadyante traiṣṭubho hi madhyandinaḥ(22) || 6 || sūktāntaraṃ vidhatte| (6)“kayā śubhā savayasaḥ sanīlā iti śaṃsati” (6) iti
2.p19
nāmadheyamupajīvya sūktaṃ praśaṃsati| (11) “tadu kayāśubhīyametadvai sañjñānaṃ santani sūktaṃ yat kayāśubhīyametena ha vā indro'gastyo marutaste samajāyata tadyat kaṃyāśubhīyaṃ śaṃsati sañjñātyā eva”(11)iti| 'tadu' tadapi kayetyādikaṃ sūktaṃ,'kayā śubhīyanāmakaṃ, kayāśubhetipadadvayasya tatra vidyamānatvāt | tat 'yat', etat 'kayaśubhīyaṃ', 'sūktam', asti 'etat', eva 'sañjñānaṃ'
2.p20
samīcīnajñānahetu, ‘santani’ samyagvistṛtañca | ‘etena’ eva sūktena, ‘indrādayo ye santi te sarve'pi ‘samajānata’ samyak jñānavanto'bhūvan | tasmāt ‘kayāśubhīyaṃ śaṃsati’, iti ‘yat’, asti ‘tat’, samyak jñānārthameva sampadyate || āyurhetutvena punaḥ praśaṃsati | (12)“tadāyuṣyantadyo'sya priyaḥ syāt kuryyādevāsya kayāśubhīyaṃ”(12) iti | ‘tadu’ tadeva sūktam, ‘āyuṣaḥ kāraṇaṃ | tathāsati ‘yaḥ’ yajamānaḥ, ‘asya’, hotuḥ, ‘priyaḥ syāt’, asya yajamānasyārthe ‘kayāśubhīyam’, avaśyaṃ ‘kuryyāt’, || sūktāntaraṃ vidhatte | (13)“marutvām̐ indra vṛṣabho raṇāyeti śaṃsati”(13) iti | ‘marutvānityādikaṃ pañcadaśarcaṃ sūktaṃ’ śaṃset || atra vṛṣabhaśabdaṃ praśaṃsati | (14)“indra vṛṣabha iti vṛṣaṇavaddā indrasya rūpamaindrametadaharetasyāhno rūpam”(14) iti | he ‘indra’, tvaṃ ‘vṛṣabhaḥ’ kāmābhivarṣaṇasamarthaḥ, ‘iti’ evaṃ, sūkte śrūyate | ‘indrasya rūpaṃ’, ‘vṛṣaṇavadvai’ kāmābhivarṣaṇopetameva | ‘aindrametat’ ityādi pūrvavat || ṛṣisambandhena praśaṃsati | (15)“tadu vaiśvāmitraṃ viśvasya ha vai mitraṃ viśvāmitra āsa”(15) iti | ‘tadu’ tat sūktaṃ, viśvāmitreṇa dṛṣṭaṃ, ‘viśvasya’ sarvasya jagataḥ, ‘mitram’ ityanayaiva vyutpattyā muniḥ ‘viśvāmitranāmakaḥ ‘āsa’ | uttaratrāpyetannāmadheyamavetirvakṣyati | yadasyedaṃ viśvaṃ mitramāsīdyadidaṃ kiñca tasmādviśvāmitraḥ | īdṛśena dṛṣṭatvāt praśastamidamityarthaḥ †
2.p21
(16) “viśvaṃ hāsmai mitraṃ bhavati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati” (16) iti
2.p22
(17) “janiṣṭhā ugraḥ sahaseturāyeti† nividdhānamaikāhikaṃ rūpasamṛddhaṃ bahu vā etasminnahani kiñca kiñca vāraṇaṃ kriyate śāntyā eva śāntirvai pratiṣṭhaikāhaḥ śāntyāmeva tat pratiṣṭhāyāmantaḥ pratitiṣṭhanti pratitiṣṭhati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati” (17) iti
2.p23
“pañcāṅgulayaścatuṣparvā dve kakṣasī doścākṣañcāṃsaphalakaṃ ca sā pañcaviṃśatiḥ pañcaviṃśānītarāṇi hyaṅgāni tacchatamātmaikaśratatamaḥ” (20)
2.p24
‘yacchataṃ tadāyurindriyaṃ vīryyantejo yajamāna ekaśatatama āyuṣīndriye vīryye tejasi pratiṣṭhitaḥ”(21)
2.p25
(1)tadāhuḥ kiṃ preṅkhasya preṅkhatvamityayaṃ vai preṅkho yo'yaṃ pavata eṣa hyeṣu lokeṣu preṅkhata iti tat preṅkhasya preṅkhatvaṃ(1) (2)ekaṃ phalakaṃ syādityāhurekadhā hyevāyaṃ vāyuḥ pavate'sya rūpeṇeti(2) (3)tattannādṛtyaṃ(3) (4)trīṇi phalakāni syurityāhustrayo vā ime trivṛto lokā eṣāṃ rūpeṇeti(4) (5)tattannādṛtyaṃ(5) (6)dve eva syātāṃ dvau vā imau lokāvadvātamāviva dṛśyete ye u ene antareṇākāśaḥ so'ntarikṣalokastasmād dve eva syātāṃ(6) (7)audumbare syātāmūrgyā annādyamudumbara ūrjo'nnādyasyāvaruddhai(7) (8)madhyata udgate syātāṃ madhyato vai prajā annandhinoti madhyata eva tadannādyasya yajamānaṃ dadhāti(8) (9)ubhayyo rajjavo bhavanti dakṣiṇāśca 'savyāśca dakṣiṇā vā ekeṣāṃ paśūnāṃ rajjavaḥ savyā ekeṣāṃ tadyadubhayyo rajjavo bhavantyubhayeṣāṃ paśūnāmāptyai (9) (10)dārbhāḥ syurdarbhā vā oṣadhīnāmapahatapāpmā tasmāddārbhāḥ syuḥ(10) || 3
2.p26
tayoḥ phalakayorannasādhanatāṃ vidhatte | (8)“madhyata udvṛte syātāṃ madhyato vai prajā annaṃ dhinoti madhyata eva tadannādyasya yajamānandadhāti” (8) iti
2.p27
preṅkhadhāraṇāya rajjudvayaṃ vidhatte | (8)“ubhayyo rajjavo bhavanti dakṣiṇāśca savyāśca dakṣiṇā vā ekeṣāṃ paśūnāṃ rajjavaḥ savyā ekeṣāṃ tadyadubhayyo rajjavo bhavantyubhayeṣāṃ paśūnāmāptyai” (8) iti
2.p28
tāsāṃ rajjūnāṃ kāraṇadravyaṃ vidhatte | (10)“dārbhyaḥ syurdarbho vā oṣadhīnāmapahatapāpmā tasmāt dārbhyaḥ syuḥ” (10) iti
2.p29
(1) aratnimātra upari bhūmeḥ preṅkhaḥ syādityāhuretāvatā vai svargā lokāḥ sammitā iti tattannādṛtyaṃ (1) (2)prādeśamātre syādityāhuretāvatā vai prāṇāḥ sammitā iti tattannādṛtyaṃ (2) (3)muṣṭimātre syādetāvatā vai sarvamannādyaṃ kriyata etāvatā sarvamannādyamabhipannaṃ tasmān muṣṭimātra eva syāt (3) (4) purastāt pratyañcaṃ preṅkhamadhirohedityāhuretasya rūpeṇa ya eṣa tapati purastāddhye ṣa imāṃllokān pratyaṅṅadhirohatīti tattannādṛtyaṃ (4) (5)tiryañcamadhirohedityāhustiryañcaṃ vā aśvamadhirohanti teno sarvān kāmānavāpnavāmeti tattannādṛtyam (5) (6) anvañcamadhirohedityāhuranūcīṃ vai nāvamadhirohanti naurvaiṣā svargayāṇī yat preṅkha iti tasmādanvañcamevādhirohet(6) (7)kuvukenopaspṛśecchuko haivaṃ vṛkṣamadhirohati sa u vayasāmannādatama iti tasmācchuvukenopaspṛśet (7) (8) bāhubhyāmadhirohedevaṃ śyeno vayāṃsyabhiniviśata evaṃ vṛttaṃ sa u vayasāṃ vīryavattama iti tasmādvāṅbhyāmadhirohet(8) (8)asyai pādannocchindyāṃ nedasyai pratiṣṭhāyā ucchidyā iti(9) (10)preṅkhaṃ hotādhirohatyāaidumbarīmāsandīmujñātā vṛṣā vai preṅkho yoṣāsandī tanmithunaṃ mithunameva tadukthamukhe karoti prajātyai(10) (11)prajāyate prajayā paśubhirya evaṃ veda(11) (12)athānnaṃ vai preṅkhaḥ śrīrāsandyannaṃ caiva tacchriyañcānvadhirohate(12) (13)vṛsīṃrhotrakāḥ samadhirohanti sabrahmakāḥ(13) 14)samutkṛṣṭya vā oṣadhivanaspatayaḥ phalaṃ gṛhṇati tadyadetasminnahani sarvaśaḥ samadhirohantīṣameva tadūrjamannādyamadhirohantyūrjā'nnādyasyāvarudhyai(14)(15)vaṣaṭkṛtyāvarohedityāṅastattanāhṛtyamakṛtā vai sāpacitiryāmapaśyate karoti(15) (16)nigṛhya bhakṣamavarohedityāṅastattanāhṛtyamakṛtā vai sāpacitiryāmadhvṛṣṭāya karoti(16) (17)pratikhyāya bhakṣamavarohedeṣā vā apacitiryāṃ paśyate karoti tasmāt pratikhyāyaiva bhakṣamavarohet 17) (18)prāṅvarohet prāgvai devaretasaṃ prajāyate tasmāt prāṅvarohedavarohet(18) || 4
2.p30
“aratnimātra upari bhūmeḥ preṅkhaḥ syādityāhuretāvatā vai svargā lokāḥ sammitā iti tattannādṛtyam”(1) iti
2.p31
“prādeśamātre syādityāhuretāvatā vai prāṇāḥ sammitā dūti tattannādṛtyam”(2) iti
2.p32
“muṣṭimātre syādetāvatā vai sarvamannādyaṃ kriyata etāvatā sarvamannādyamabhipannaṃ tasmān muṣṭimātra eva syāt”(3) iti
2.p33
(4)“purastāt pratyañcaṃ preṅkhamadhirohedityāhuretasya rūpeṇa ya eṣa tapati purastādvyeṣa imān lokān pratyaṅadhirohatīti tattannādṛtyam”(4) iti
2.p34
(5)“tiryañcamadhirohedityāhustiryañcaṃ vā aśvamadhirohanti teno sarvān kāmānavāpnavāmeti tattannādṛtyam”(5) iti
2.p35
(6)“anvañcamadhirohedityāhuranūcīṃ vai nāvamadhirohanti naurvaiṣā svargyāṇī yat preṅka iti tasmādanvañcamevādhirohet (6)” iti
2.p36
•(7)"kṣubukenopaspṛśecchuko haivaṃ vṛkṣamadhirohati sa u vayasāmannādatama iti tasmātkṣubukenopaspṛśet”(7) iti
2.p37
(8)“bāhubhyāmadhirohedevaṃ śyeno vayāṃsyabhiniviśata evaṃ vṛkṣaṃ sa u vayasāṃ vīryyavattama iti tasmādbāhubhyāmadhirohet” (8) iti
2.p38
(9) "asyai pādaṃ nocchindyānnedasyai pratiṣṭhāyā ucchidyā iti" (9) iti
2.p39
(10) "preṅkhaṃ hotādhirohatyāaidumbarīmāsandīmudgātā vṛṣā vai preṅkho yoṣāsandī tanmithunaṃ mithunameva tadukthamukhe karoti prajātyai" (10) iti
2.p40
(11) "prajāyate prajayā paśubhirya evaṃ veda"(11) iti
2.p41
(12) "annānnaṃ vai preṅkaḥ śrīrāsandyannaṃ caiva tacchriyaṃ cānvadhirohate" (12) iti
2.p42
(13) "bṛsīhautrakāḥ samadhirohanti sabrahmakāḥ" (13) iti
2.p43
(14)"samṛtsṛpya vā oṣadhivanaspatayaḥ phalaṃ gṛhṇanti tadyadetasminnahani sarvaśaḥ samadhirohantīṣameva tadūrjamannādyamadhirohantyūrjo'nnādyasyāvaruddhyai" (14)
2.p44
“vaṣaṭkṛtyāvarāhedityāhustattanādṛtyamakatā vai sā'pacitiryāmapaśyate karoti” (15) iti
2.p45
“nigṛhya bhakṣamavarohedityāhustattanādṛtyamakatā va sāpacitiryāmabhyṛṣṭāya karoti” (16) iti
2.p46
“pratikhyāya bhakṣamavarohedeṣā vā apacitiryāṃ paśyate karoti tasmāt pratikhyāyaiva bhakṣamavarohet”(17) iti
2.p47
tasminnavarohe kañcinniyamaṃ vidhatte | (18)“prāṅvarohet prāgvai devaretasa prajāyate tasmāt prāṅvarohedavarohet”(18)iti
2.p48
(1)hiṅkāreṇaitadahaḥ pratipadyetetyāṅaḥ (1) (2)brahma vai hiṅkāro brahmaitadaharbrahmaṇaiva tad brahma pratipadyate ya evaṃ veda(2) (3)yadeva hiṅkāreṇa pratipadyatā3i vṛṣā vai hiṅkāro yoṣaktvaṃmithunaṃ mithunameva tadukthamukhe karoti prajātyai prajāyate prajayā paśubhirya evaṃ veda (3)(4)yadeva hiṅkāreṇa pratipadyatā3i yathā vā abhrirevaṃ brahmaṇo hiṅkāro yadvai kiñcābhriyābhitanatisatyabhyevaitattṛṣṇatyevaṃ(4) (5)yaṃ kāmaṃ kāmayate hiṅkāreṇābhyaivenaṃ tṛṇatti ya evaṃ veda(5) (6)yadeva hiṅkāreṇa pratipadyatā3i vāco vā eṣā vyāvṝttirddaivyai ca mānuṣyai ca yaddhiṅkāraḥ sa yadiṅkṛtya pratipadyate vācameva tadgyāvarttayati daivīñca mānuṣīñca(6) || 1
2.p49
(2) “brahma vai hiṅkāro brahmaitadaharbrahma ṇaiva tadbrahma pratipadyate ya evaṃ veda” (2) iti
2.p50
(3) “yadeva hiṅkāreṇa pratipadyatā3ṅ vṛṣā vai hiṅkāro yā ṛk tan mithunaṃ mithunameva tadukthamukhe karoti prajāyai prajāyate prajayā paśubhirya evaṃ veda” (3) iti
2.p51
(4) “yaddeva hiṅkāreṇa pratipadyatā3ṅ yathā vā abhrirevaṃ brahmaṇo hiṅkāro yadvai kiñcābhriyābhititṛtsatyabhyevaitatttṛṇatyevam” (4) iti
2.p52
(1)tadāhuḥ kaitasyāhnaḥ pratipaditi manaśca vāk ceti brūyāt(1) (2)sarve'nyasmin kāmāḥ śritāḥ sarvānanyā kāmāndugdhe (2) (3)manasi vai sarve kāmāḥ śritā manasā hi sarvān kāmāndhyāyati(3) (4)sarve hāsmin kāmāḥ śrayante ya evaṃ veda(4) (5)vāgvai sarvān kāmāndugdhe vācā hi
2.p53
sarvān kāmāndadati(5) (6) sarvān hāsmai kāmānvāgduhe ya evaṃ veda(6) (7)tadāhurnaitadṛdṛcarcā na yajuṣā na sāmnā pratyakṣāt pratipadyeta narcā na yajaṣo na sāmna ityādīti(7) (8)tadetā eva vyāhṛtīḥ purastājjapet(8) (9)bhūrbhuvaḥ svarityetā vāva vyāhṛtaya ime trayo vedā bhūrityeva ṛgvedo bhuva iti yajurvedaḥ svariti sāmavedastannarcā na yajuṣā na sāmnā pratyakṣāt pratipadyate narcā na yajuṣo na sāmna eti(9) || 2
2.p54
manasaḥ kāmādhāratvaṃ viśadayati | (3)"manasi vai sarve kāmāḥ śritā manasā hi sarvān kāmān dhyāyati"(3) iti
2.p55
etadvedanaṃ praśaṃsati | (4) "sarve hāsmin kāmāḥ śrayante ya evaṃ veda" (4) iti || vācaḥ kāmasampādakatvaṃ viśadayati | (5) "vāgvai sarvān kāmānduhe vācā hi sarvān kāmānvadati" (5) iti
2.p56
vedanaṃ praśaṃsati | (6) "sarvān hāsmai kāmān vāg duhe ya evaṃ veda" (6) iti || vāṅmanasayorapramattatvaṃ vidhāya hiṅkārādūrdhvaṃ vyāhṛtitrayoccāraṇaṃ vidhātuṃ prastauti | (7) "tadāhurnaitadahasṛcā na yajuṣā na sāmnā pratyakṣāt pratipadyeta narcī na yajuṣo na sāmna iyāditi" (7) iti
2.p57
(1)taditi pratipadyate tattaditi vā annamannameva tadabhi pratipadyate(1) (2)etāṃ vāva prajāpatiḥ prathamāṃ vācaṃ vyāharadekākṣaradvayakṣarāntateti tāteti tathaivaitatkumāraḥ prathamavādī vācaṃ vyāharatyekākṣarāntateti tāteti tathaiva tattatavatyā vācā pratipadyate (2) (3)taduktamṛṣiṇā (3) (4)bṛhaspate prathamaṃ vāco agramityetaddhyeva prathamaṃ vāco agraṃ (4) (5)yat prerata nāmadheyaṃ dadhānā iti vācā hi nāmadheyāni dhīyante (5) (6) yadeṣāṃ śreṣṭhaṃ yadaripramāsīdityetaddhe 'eva śreṣṭhametadaripraṃ (6) (7) preṇā tadeṣāṃ nihitaṃ
2.p58
guhāviriti idamu ca guhādhyātmamimā devatā ada u āviradhidaivatamityetattaduktaṃ bhavati(7) || 3
2.p59
(1)tadidāsa bhuvaneṣu jyeṣṭhamiti pratipadyata etadvāva bhuvaneṣu jyeṣṭhaṃ(1) (2)yato jajña ugrastveṣanṛmṇa ityatau hyeṣa jāta ugrastveṣanṛmṇaḥ(2) (3)sadyo jajñāno niriṇāti śatrūniti sadyo hyeṣa jātaḥ pāpmānamapāhata(3) (4)anu yaṃ viśve madantyūmā iti bhūtāni vai viśva ūmāsta enamanu madantyudagādudagāditi(4) (5)vāvṛdhānaḥ śavasā bhūryojā ityeṣa vai vāvṛdhānaḥ śavasā bhūryojāḥ (5)
2.p60
6)śatrūrdāsāya bhiyasandadhātīti sarvaṃ hyetasmādbībhāya(6
2.p61
(7)avyanacca vyanacca sasnīti yacca prāṇi yaccāprāṇakamityeva tadāha(7) (8)sante navanta pramṛtā madeṣviti tava sarvaṃ vaśa ityeva tadāha(8) (9)tve kratumapi vṛñcanti viśva iti tvayīmāni sarvāṇi bhūtāni sarvāṇi manāṃsi sarva kratavo'pi vṛñcantītyeva tadāha (9) (10)diyaṃdete trirbhavantyūmā iti dvau vai santau mithunau prajāyete prajātyai(10) (11)prajāyate prajayā paśubhirya evaṃ veda(11) (12)svādoḥ svādīyaḥ svādunā sṛjā samiti mithunaṃ vai svādu prajā svādu mithunenaiva tat prajāṃ saṃsṛjati(12) (13)adaḥ su madhu madhunā bhiyodhīriti mithunaṃ vai madhu prajā madhu mithunenaiva tat prajāmabhi yudhyati (13) (14)taduktamṛṣiṇā svāṃ yattanvaṃntanvāmairayatetyasyāṃ śārīryāmimāñchandomayīmityeva tadāha(14) (15)atho tanūreva tanvo astu bheṣajamityasyai śārīryā iyaṃ chandomayītyeva tadāha(15) (16)tasyai yānyaṣṭāvakṣarāṇi sā gāyatrī yānyekādaśa sā triṣṭub yāni dvādaśa sā jagatyatha yāni daśa sā .virāḍ daśinyeṣu triṣu cchandaḥsu pratiṣṭhitā(16) (17)puruṣa iti tryakṣaraṃ sa u virāji(17) (18)etāni vāva sarvāṇi cchandāṃsi yānyetāni virāṭcaturthānyevamu haivaivaṃ viduṣa etadahaḥ sarvaiśchandobhiḥ pratipannaṃ bhavati (18)|| 4 || bhuvaneṣu jyeṣṭhamiti pratipadyata etadbhāva bhuvaneṣu jyeṣṭham” (1)
2.p62
ato hyeṣa jāta ugrastveṣanṛmṇaḥ” (2) iti
2.p63
“sadyo jajñāno niriṇāti śatrūniti
2.p64
sadyo hyeṣa jātaḥ pāpmānamapāhata(3) iti
2.p65
“anu yaṃ viśve madantyūmā iti
2.p66
bhūtāni vai viśva ūmāsta enamanumadantyudagādudagāditi” (4) iti
2.p67
ṇodyuktāni prāṇijātāni, ‘madeṣu’ satsu madanimittabhūteṣu, ‘sannavanta’ samyak stuvanti | ityetasyā ṛco'rthaḥ || tatra prathamapāde pratipādye maṇḍale dṛśyamāna āditya ityetaddarśayati | (5)“vāvṛdhānaḥ śavasā bhūryojā iti eṣa vai vāvṛdhānaḥ śavasā bhūryojā”(5) iti || dvitīyapāde sarvaṃ jagadetasyādityamaṇḍalavartti no'ntaryāmiṇo bhīta sambhūvetyamumarthaṃ darśayati | (6)“śatrudāsāya bhiyasandhadhātīti sarvaṃ hyetasmādbhībhāya”(6) iti | tṛtīyapāde acyanacca vyanacceti padayoḥ sthāvarajaṅgamavivakṣāṃ darśayati | (7)“acyanacca vyanacca sasroti † yacca prāṇi yaccāprāṇakamityeva tadāha”(7) iti || caturthapāde sarvasya jagataḥ sūryādhīnavalalakṣaṇamabhiprāyaṃ darśayati | (8)“sante navanta prabhṛtā madeṣviti ‡ tava sarvaṃ vaśa ityeva tadāha”(8)iti || tṛtīyāmṛcaṃ saṃhitāyāmevamāmananti | “tve kratumapi vṛñjanti viśve dviryadete trirbhavantyūmāḥ | svādoḥ svādīyaḥ svādunā sṛjā samadaḥ su madhu madhunābhi yodhīḥ” iti | asyā ayamarthaḥ | he sūrya ‘viśve’ sarve prāṇinaḥ, ‘kratumapi’ kriyamāṇaṃ karmāpi, ‘tve’ tvayi, ‘vṛñjanti’ samarpayanti | na kevalaṃ karma kintu sarve prāṇinasteṣāṃ ca sarvāṇi manāṃsi tvayyeva samarpa-
2.p68
etasyā ṛcaḥ prathamapādamanūdya vyācaṣṭe | (6)“tve kratumapi vṛñjanti viśva iti tvayīmāni sarvāṇi bhūtāni sarvāṇi manāṃsi sarve kratavo'pi vṛñjantītyeva tadāha(6)” iti
2.p69
dvitīyapādamanūdya vyācaṣṭe | (10)“dviryadete trirbhavantyumā iti† dvau vai santau mithunau prajāyete prajātyai”(10) iti || vedanaṃ praśaṃsati | (11)“prajāyate prajayā paśubhirya evaṃ veda”(11) iti || tṛtīyapādamanūdya vyācaṣṭe | (12)“svādoḥ svādīyaḥ svādunā sṛjā samiti‡ mithunaṃ vai svādu prajā svādu mithunenaiva tat prajāṃ saṃsṛjati”(12) iti
2.p70
(15) “atho tanūreva tanvī astu bheṣajamiti asyai śārīyayaṃ dvayaṃ chandomayītyeva tadāha” (15) iti
2.p71
(16) “tasyai yānyaṣṭāvakṣarāṇi sā gāyatrī yānyekādaśa sā triṣṭub yāni dvādaśa sā jagatyatha yāni daśa sā virāḍ daśinveṣu triṣucchandaḥsu pratiṣṭhitā” (16) iti
2.p72
(1)tā nadena vicarati puruṣo vai nadastasmātpuruṣo vadansarvaḥ saṃnadatīva(1) (2)nadaṃ va odatīnāmitī3 āpo vā odatyo yā divyāstā hīdaṃ sarvamundantyāpo vā odatyo yā mukhyāstā hīdaṃ sarvamannādyamundanti(2) (3)nadaṃ yo yuvatīnāmitī3 āpo vāva yoyuvatyo yā antarikṣyāstā hi poṣūyanta ivāpo vāva yoyuvatyo yāḥ svidyante tā hi sarīsṛpyanta iva(3) (4)patiṃ vo aghnyānāmitī3 āpo vā aghnyā yā agnerdhūmājjāyanta āpo vā aghnyā yāḥ śiśnātprasṛjyante(4) (5)dhenūnāmiṣudhyasītī3 āpo vāva dhenavastāhīdaṃ sarvaṃ dhinvantīṣudhyasīti yadāha patīyasītyeva tadāha(5) (6)triṣṭubhañcānuṣṭubhaṃ ca vicarati vṛṣā vai triṣṭub yoṣānuṣṭup tanmithunaṃ tasmādapi puruṣo jāyāṃ vittvā kṛtsnataramivātmānaṃ manyate(6) (7)tāstiraḥ prathamayā pañcaviṃśatirbhavanti pañcaviṃśa ātmā pañcaviṃśaḥ prajāpatiḥ daśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā dvā ūrū dvau bāhū ātmaiva pañcaviṃśastamimamātmānaṃ pañcaviṃśaṃ saṃskarute'tho pañcaviṃśaṃ vā etadahaḥ pañcaviṃśa eta syāṅgaḥ stomastatsamena samaṃ pratipadyate tasmād dve eva pañcaviṃśatirbhavanti 7) || 13
2.p73
(2) "nadaṃ va odatīnāmitīm̐3 āpo vā odatyo yā divyāstā hīdaṃ sarvamundantyāpo vā 'odatyo yā mukhyāstāhīdaṃ sarvamannādyamudanti" (2) iti
2.p74
(3) "nadaṃ yo yuvatīnāmitīm̐3† āpo vāva yoyuvatyo yā antarikṣyāstā hi poplūyanta ivāpo vāva yoyuvatyo yāḥ khedante tā hi sarīsṛpyanta iva" (3) iti
2.p75
(7)“tāstiraḥ prathamayā pañcaviṃśatirbhavanti pañcaviṃśa ātmā pañcaviṃśaḥ prajāpatirdaśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā dvā ūrū dvau bāhū ātmaiva pañcaviṃśastamimamātmānaṃ pañcaviṃśaṃ saṃskarute atho pañcaviṃśaṃ vā etadahaḥ pañcaviṃśa etasyāhna stomastatsamrena samaṃ pratipadyate tasmāt dve eva pañcaviṃśatirbhavanti”(7) iti
2.p76
(1)taditi pratipadyate tattaditi vā annamannameva tadabhi pratipadyata etāṃ vāva prajāpatiḥ prathamāṃ vācaṃ vyāharadekākṣaradvyakṣarāntateti tāteti tathaivaitat kumāraḥ prathamavādī vācaṃ vyāhara ityekākṣaradvyakṣarāntateti tāteti tathaiva tattatavatyā vācā pratipadyate taduktamṛṣiṇā bṛhaspate prathamaṃ vāco agramityetaddheva prathamaṃ vāco agraṃ yat prairata nāmadheyaṃ dadhānā iti vācā hi nāmadheyānidhīyante yadeṣāṃ śreṣṭhaṃ yadaripramāsīdityetaddheva śreṣṭhametadaripraṃ preṇā tadeṣāṃ nihitaṃ guhāviritīdamuha gahvādhyātmamimādevatā ada u cāviradhidaivatamityetattaduktaṃ bhavati(1) || 4
2.p77
(1)tadidāsa bhuvaneṣu jyeṣṭhamiti pratipadyate yadvai jyeṣṭhaṃ tanmahan mahadvadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ(1) (2) tāṃ su te kīrttiṃ maghavan mahitveti mahadvadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ(2) (3)bhūya idavāvṛdhe vīryāyeti vīryavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ (3) (4)nṛṇāmutvā nṛtamaṅgobhirukthairityukthaṃ vā etadahaḥ ukthavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ(4) (5)nūnākṣare prathame pade viharati nyūne vai retaḥ sicyate nyūne prāṇācyūne'nnādyaṃ pratiṣṭhita meteṣāṃ kāmānāmakarudhyā etān kāmānavarundhe ya evaṃ veda(5) (6)dve daśākṣare bhavata ubhayorannādyayorūpāptyai yacca padadyaccāpādakamiti (6) (7)aṣṭādaśāṣṭādaśākṣarāṇi bhavanti yāni daśanava prāṇāḥ ātmaiva daśamaḥ sātmanaḥ saṃskṛtiraṣṭāvaṣṭā udyanti aśnute yadyat kāmayate ya evaṃ veda(7) || 5
2.p78
(1) “taddidāsa bhuvaneṣu jyeṣṭhamiti pratipadyate yadvai jyeṣṭhaṃ tanmahanmahadvadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ” (1) iti
2.p79
(2) “tāṃ su te kīrttiṃ maghavanmahitveti mahadvadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ”(2) iti
2.p80
(3) “bhūya idavṛdhe vīryyāyeti † vīryyavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpam”(3) iti
2.p81
(4)“nṛṇāmu tvā nṛtamaṅgīrbhirukthairiti ‡ ukthaṃ vā etadahaharukthavadrūpasamṛddhametasyāhno rūpaṃ”(4) iti
2.p82
(5) "nyūnākṣare prathame pade viharati nyūne vai retaḥ sicyate nyūne prāṇānyūnai'nnādyaṃ pratiṣṭhitameteṣāṃ kāmānāṇāvaruddhyai etān kāmānavarundhe ya evaṃ veda" (5) iti
2.p83
(6) "dve daśākṣare bhavata ubhayorannādyayorūpāptyai yacca paddadyaccāpādakamiti" (6) iti
2.p84
(7) "aṣṭādaśāṣṭādaśākṣarāṇi bhavanti yāni daśa (1)tā nadena vicarati prāṇo vai nadastasmāt prāṇo nadan sarvaḥ sannadatīva (1) (2)nadaṃ va odatīnāmitī 3 uṣṇigattarairbhavatyanuṣṭup pādairāyurvā uṣṇigvā ganuṣṭup tadasminnāyuśca vācaṃ ca dadhāti(2) (3)tāstriḥ prathamayā pañcaviṃśatirbhavanti pañca viṃśa ātmā pañcaviśaḥ prajāpatiḥ daśahastyā aṅgulayo daśa pādyā dvā ūrū dvau vāhū ātmaiva pañcaviṃśastamimamātmānaṃ pañcaviṃśaṃ saṃskarute atho pañcaviśaṃ vā etadahaḥ pañcaviṃśa etasyāhnaḥ stomastatsamena samaṃ pratipadyate tasmādva eva pañcaviṃśatirbhavantītyadhyātmaṃ pañcaviṃśaḥ(3) (4)athādhidaivataṃ cakṣuḥ śrotraṃ mano vāk prāṇaḥ tā etāḥ pañca devatā imaṃ viṣṭāḥ puruṣaṃ pañcohaivaitā devatā ayaṃ viṣṭaḥ puruṣaḥ so'nālomabhya ānakhebhyaḥ sarvaḥ sāṅga āpyate tasmāt sarvāṇi bhūtānyā pipolikābhya āptānyeva jāyante(4) (5)taduktamṛṣiṇā (5) (6)sahasradhā pañcadaśānyukyeti pañca hi daśato bhavanti(6) (7)yāvaddyāvā pṛthivī tāvadittaditi yāvatī vai dyāvā pṛthivī tāvānātmā(7) (8)sahasradhā mahimānaḥ sahasramityukthānyeva tadanumadati mahayati(8) (6)yāvad brahma viṣṭhitaṃ tāvatī vāgiti yatra ha ka ca brahma tadvāgyatra vā vāk tadvā brahmetyetattaduktaṃ bhavati(6) (10)eṣāṃ vā eṣāṃ sūktānāṃ navacaṃ prathamannava vai prāṇāḥ prāṇānāṃ kṛptai (10) (11)ṣaḍṛcaṃ bhavati ṣaḍvā ṛtava ṛtūnāmāptai '(11)(12)pañcapadā paṅktiḥ paṅktirvā annamannādyasyāvaruddhyai(12)(13)tṛco bhavati trayo vā ime trivṛto lokā eṣāmeva lokānāmabhijityai(13) (14)tā abhisampadyante bṛhatīṃ chandomṛtaṃ devalokama̍pa śra̱ātmeva̱muhai̱vaivaṃ vi̱dvetayai̍va sa̱mpadā̱mṛ̱tama̍vā̱tmānama̱bhi sa̱mbhava̍ti sa̱mbhava̍ti (14) || 6
2.p85
(3) “tāstiḥ prathamayā pañcaviṃśatirbhavanti pañcaviṃśa ātmā pañcaviṃśaḥ prajāpatirdaśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā dvā ūrū dvau bāhū ātmaiva pañcaviṃśastamimamātmānaṃ pañcaviṃśaṃ saṃskarute atho pañcaviṃśaṃ vā etadahaḥ pañcaviṃśa etasyāhnaḥ stomastatsamena samaṃ pratipadyate tasmādvai eva pañcaviṃśatirbhavantītyadhyātmaṃ pañcaviṃśaḥ”(3)
2.p86
(4) “athādhidaivatañcakṣuḥ śrotraṃ mano vāk prāṇastā etāḥ pañca devatā imaṃ viṣṭāḥ puruṣaṃ pañcohaivaitā devatā ayaṃ viṣṭaḥ puruṣaḥ sottālomabhya ānakhebhyaḥ sarvaḥ sāṅga āpyate tasmāt sarvāṇi bhūtānyāpipīlikābhya āptānyeva jāyante”(4)
2.p87
6)“sahasradhā pañcadaśānyukyeti pañca hi daśato bhavanti”(6
2.p88
(11)“ṣaḍṛcaṃ bhavati ṣaḍ vā ṛtava ṛtūnāmāptai”(11) iti
2.p89
(12)“pañcarcaṃ bhavati pañcapadā paṅktiḥ pāṅkto vā annamannādyasyāvaruddhai”(12) iti
2.p90
(13)“tṛco bhavati trayo vā ime trivṛto lokā eṣāmeva lokānāmabhijityai”(13) iti
2.p91
(14)“tā abhi sampadyante bṛhatīṃ chando'mṛtaṃ devalokamabhyātmaivamu haivaivaṃ videtayaiva sampadāmṛtamevātmānamabhi sambhavati sambhavati” (14) iti
2.p92
iti sāyaṇācāryyaviracite mādhavīye vedārthaprakāśe aitareyāraṇyake tṛtīyo'dhyāyaḥ
Commentaries (1)
- Vedārthaprakāśa — Mādhava, Sanskrit
Linked texts (7)
- Aitareyāraṇyaka — Sanskrit
- Śākala — Sanskrit
- Aitareyabrāhmaṇa — Mahidāsa Aitareya, Sanskrit
- Śāṅkhāyanaśrautasūtra — Śāṅkhāyana, Sanskrit
- Ṛgvedakhilāni — Sanskrit
- Aitareyāraṇyaka (Aitareya Mahīdāsa) — Aitareya Mahīdāsa, Sanskrit
- Aitareya — Sanskrit