Aitareya Āraṇyaka 6: atha dvitīyo'dhyāyaḥ
Aitareyāraṇyakabhāṣya (Sāyaṇa) 6
- Language
- Sanskrit
atha dvitīyo'dhyāyaḥ
6.p1
pāparūpo yaḥ śatruranuṣṭhānavighnarūpaṃ dveṣaṃ karoti taṃ ‘girati’ vināśayati | sa ca ‘pāpmā’, parābhūtaḥ sarvātmanā vinaṣṭo bhavati ||
6.p2
tāmetāmupāsyāṃ prāṇadevatāṃ praśaṃsati | yadvā guṇāntarāṇi vidhatte |
6.p3
yo'yamupāsyo devaḥ ‘sa eṣaḥ’, dehendriyādisaṅghātamasyati prakṣipati prerayatīti ‘asuḥ’ prakarṣeṇāniti svayaṃ ceṣṭata iti ‘prāṇaḥ’ | etasyā devatāyāḥ śarīreṣvavasthāne sati jīvātmāpi tatra bhavati, avatiṣṭhate, tasmājjīvātmasadbhāvahetutvāt ‘bhūtiḥ’, ityucyate | prāṇadevatāyā nirgamane sati atra jīvātmā na bhavati nāvatiṣṭhate, tasmāt ‘abhūtiḥ’ ityucyate, guṇacatuṣṭayaṃ dhyeyamityarthaḥ ||
6.p4
tatra bhūtiguṇaṃ praśaṃsati |
6.p5
‘taṃ’ prāṇadevaṃ, jīvātmasadbhāvahetutvena bhūtiguṇako'yaṃ 'iti', 'upāsya vāgādyabhimānino devāḥ 'babhūvuḥ' bhūtimeśvaryyaṃ prāpuḥ | yasmādbhūtiguṇayukto'yaṃ prāṇaḥ, 'tasmāt' eva kāraṇāt, idānīṃ 'api', 'suptaḥ', pumān bhūtiguṇadyotakaṃ 'bhūśabdasyānukaraṇarūpaṃ dhvaniṃ punaḥ punaḥ kurvan 'prakarṣeṇa śvāsaṅkaroti ||
6.p6
abhūtiguṇaṃ nindati | (7)
6.p7
iti | prāṇanirgamena jīvasyātra yo'yamabhāvaḥ so'yaṃ 'abhūti'śabdena ucyate | tadguṇaṃ prāṇamupāsya 'asurāḥ', 'parābhūtāḥ, vinaṣṭāḥ | ata eva śrutyantaraṃ paṭhyate | taṃ yathā yathopāsate tadeva bhavatīti ||
6.p8
bhūtyabhūtiguṇadvayadhyānasya phalaṃ darśayati | (8)
6.p9
iti | ayaṃ prāṇadevaḥ svasya sadbhāvaheturvairiṇāmabhāvaheturityevaṃ 'yaḥ' pumān | upāste sa pumān 'ātmanā bhavati' svayañcirañjīvī bhavati, śatruśca parābhavati | nanvabhūtiguṇaḥ pūrvaṃ ninditaḥ punaḥ kathamatrāṅgīkriyate iti cet | prakārabhedāditi brūmaḥ | svasyaivābhāvaheturityevamasurāṇāṃ yadupāsanantanninditaṃ | vairiṇāmabhāvaheturityupāsanantvaṅgīkriyate ||
6.p10
punarguṇāntaraṃ vidhatte | (9)
6.p11
iti | svanirgamanena dehamaraṇāt prāṇasya 'mṛtyutvaṃ' | svāvasthānena dehamaraṇābhāvāt 'amṛtatvaṃ' | etadguṇadvayaṃ dhyāyet ||
6.p12
yathoktaguṇopetaṃ prāṇaṃ praśaṃsituṃ mantramudāharati | (10)
6.p13
iti | sa ca mantraḥ saṃhitāyāmevamāmnātaḥ | apāṅ prāṅeti svadhayā gṛbhīto'martyomartyenā sayoniḥ | tā śaśvantā viṣūcīnā viyantā nyanyañcikyurna nicikyuranyaṃ iti | tasyāyamarthaḥ | ayaṃ prāṇavāyurdehamadhye svadhayā gṛbhītaḥ | svadhāśabdo'nnavācī | bhuktenānnena parigṛhīto'vasthāpitaḥ san adhaśvordhvañca sañcarati | malamūtrāpanayanārthamadhobhāge añcati gacchatītyapāṅ | śvāsārthaṃ prakṛṣṭe mukhe añcati gacchatīti prāṅ | evaṃvidhaḥ san eti gacchati sarvadā sañcarati | sa ca prāṇaḥ svayamamartyaḥ, maraṇarahitaḥ san martyena maraṇopetena śarīreṇa sayoniḥ samānasthāna ekatrāvasthitaḥ | jatukāṣṭhavad dehaprāṇayoratyantasaṃśleṣa ekatrāvasthānaṃ | prāṇanirgame dehasya maraṇānmartyatvaṃ | prāṇasya tu maraṇaśabdavācyaprāṇaviyogāsambhavādamartyatvaṃ | tā śaśvantā tau dehaprāṇau śāśvatikau prāṇasya vināśābhāvena tatsahacāriṇo dehasyāpi chatriyo gacchantītivat śāśvatikatvamupacaryyate | kīdṛśau tau, viṣūcīnā viṣvagañcantau vividhavyāpārayuktau | prāṇo hi dehendriyādīṃścālayati | dehastu prāṇendriyāṇāmādhāratvena avatiṣṭhate | punaḥ kīdṛśau, viyantā parasparavirodhena gacchantau | deho mṛtaḥ san bhūmau gacchati tadvaiparītyena prāṇa ūrdhvaṃ lokāntaraṃ gacchati | tayorubhayormadhye anyataraṃ dehaṃ nicikyuḥ, annapānābhyāṃ manuṣyādayo nicayaṃ vṛddhiṃ prāpitavantaḥ | anyantu prāṇaṃ na nicikyuḥ, nahyannapānābhyāṃ prāṇo vardhata iti ||
6.p14
bhavati” (11) iti | ‘yataḥ’ yasmāt kāraṇāt, ‘ayaṃ’ prāṇaḥ, ‘apānena’ adhovṛttityāpāreṇa, antarākṛṣṭaḥ san ‘parāṅ’ bahirgataḥ, ‘na bhavati’ | yadyapānavṛttyā nākṛṣyeta tarhi śvāsakūpeṇa bahirnirgatya tathaiva gacchet | na punardehe pratyāgacchet | asyārthasya anubhavaprasiddhai ‘hi’śabdaḥ || dvitīyapādaṃ vyācaṣṭe | (12)
6.p15
‘etena’ prāṇena, saha ‘idaṃ sarvaṃ’ śarīrajātaṃ, samānasthānakaṃ ‘iti’ etat, prasiddhaṃ | ‘śarīrāṇi martyāni’, ityetadatyantaprasiddhaṃ, iti dyotayituṃ ‘hi’śabdaḥ, śrutistha | prāṇadevatā tu ‘amṛtā’ || uttarārddhaṃ vyācaṣṭe | (13)
6.p16
śarīrāṇāmannādinā vṛddhiratyantaprasiddhā | prāṇadevatā’, tu ‘amṛtā eva’, | na tu janmavṛddhyādivikārastasyā asti || amṛtatvaguṇadhyānasya phalamāha | (14)
6.p17
upāsakaḥ svarge loke hiraṇyagarbhatvaṃ prāpya maraṇarahito bhavati | tataḥ sarvaprāṇyupakārārthamādityamaṇḍale sarvairddaśyamāno bhavati | abhyāso'dhyāyasamāptyarthaḥ |
6.p18
8 || iti śrīsāyaṇācāryyaviracite mādhavīye vedārthaprakāśe aitareyāraṇyake dvitīyāraṇyake prathamādhyāyasyāṣṭamaḥ khaṇḍaḥ |
6.p19
aitareyāraṇyakabhāṣyam |
6.p20
ukthe dhyātavyasya prāṇasya parasparavilakṣaṇā bahava upāsyaguṇāḥ prathamādhyāye darśitāḥ | dvitīye tu prathamamaṇḍalādidraṣṭṛmunirūpatvādayo bahavo guṇā vaktavyāḥ | tatraikaṅguṇaṃ vidhatte | (1)“eṣa imaṃ lokamabhyārcat puruṣarūpeṇa ya eṣa tapati prāṇo vāva tadabhyārcat prāṇo hyeṣa ya eṣa tapati taṃ śataṃ varṣāṇyabhyārcattasmācchataṃ varṣāṇi puruṣāyuṣo bhavanti taṃ yacchataṃ varṣāṇyabhyārcattasmācchatarcinastasmācchatarcina ityācakṣata etameva santam”(1) iti | ‘ya eṣaḥ’ ādityaḥ, maṇḍale ‘tapati’, saḥ ‘eṣaḥ’ ‘puruṣarūpeṇa’ prāṇopāsakajīvarūpeṇa, ‘imaṃ’ lokaṃ, avalokyamānamimamamapāsakadehaṃ ‘abhyārcat’ svapraveśenābhito'rcanīyamakarot | puruṣarūpābhāve hi śavarūpo deho'yamapūjyaḥ syāt | na ca prastutaṃ prāṇaṃ parityajya kimityādityo varṇyata iti śaṅkanīyaṃ | yasmādādityarūpeṇa prāṇa eva taccharīramarcanayogyamakarot | ‘ya eṣaḥ’ maṇḍalastho'smābhirdṛśyamānaḥ,‘tapati’,‘saḥ’ ‘eṣaḥ’,‘prāṇo hi’ | na khalvādityaprāṇayorbhe do'sti | adhyātmamadhidaivaṃ cetyevaṃ sthānabhedamātraṃ | ata evādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udaya ityeṣa hyenaṃ cākṣuṣaṃ prāṇamanugṛhṇāna iti śrutyantare paṭhyate | eka eva padārtho dehaṃ pravarttayitumantaḥ sthito dṛṣṭimanugrahītuṃ vahiḥ sthita ityetāvadeva dvayorvaiṣamyam | sa prāṇaḥ ‘taṃ’ manuṣyadehaṃ, śatasaṅkhyān saṃvatsarān pūjanīyamakarot | 'tasmāt' kāraṇāt, 'puruṣāgroup: ' manuṣyāṇāmāyūṃṣi, śatasaṅkhyākāḥ saṃvatsarāḥ 'bhavanti' | yasmādayaṃ prāṇaḥ 'taṃ' manuṣyadehaṃ, varṣaśatamarcitavān | 'tasmāt', tayaiva vyutpattyā prāṇasyāvatārabhūtāḥ prathamamaṇḍaladraṣṭāro munayaḥ 'śatarcisañjñakāḥ sampannāḥ | yasmāt prāṇaniṣpāditārcanavaśāt 'śatarcināmakā munayaḥ 'tasmāt', upāsakāḥ 'etameva' prāṇarūpaṃ, 'santaṃ", 'śatarcināmakā munayaḥ, 'ityācakṣate' | prāṇasya tanmunirūpatvaṃ dhyāyedityarthaḥ ||
6.p21
'saḥ' prāṇadevaḥ, 'yat', kiñcit dehajātamasti, tat 'idaṃ sarvaṃ', svayaṃ 'madhyataḥ', avasthāya dhāritavān | 'tasmāt', prāṇāvatāraviśeṣāḥ kecidṛṣayaḥ 'mādhyamanāmakāḥ sampannāḥ | tadrūpatvaṃ prāṇasya dhyāyet ||
6.p22
yaḥ 'prāṇaḥ', asti 'saḥ', eva svāpakāle vāgādīnāṃ nigaraṇāt 'gṛtsaḥ', ityucyate | 'apānavṛttiśca retovisargakāraṇamadahetutvāt 'madaḥ', ityucyate | tadubhayāvatārī muniḥ 'gṛtsamada' nāmakaḥ ||
6.p23
kiñca tadyadasyedaṃ viśvaṃ mitramāsīdyadidaṃ kiñca tasmādviśvāmitrastasmādviśvāmitra ityācakṣata etameva santaṃ”(4) iti | ‘tasya’ prāṇadevasya bhoktuḥ, ‘idaṃ viśva’, bhogyatvena ‘mitramāsīt’ ||
6.p24
pañcamaṃ vidhatte | (5)“taṃ devā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vāma iti taṃ yaddevā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vāma iti tasmād vāmadevastasmād vāmadeva ityācakṣata etameva santaṃ”(5) iti | vāgādayaḥ ‘devāḥ’, sarve, ‘taṃ’ prāṇaṃ, uddiśya parasparamevaṃ ‘abruvan’ | ‘ayaṃ vai’ prāṇa eva, ‘naḥ’ asmākaṃ, ‘sarveṣāṃ’, madhye ‘vāmaḥ’ havanīyaḥ, sambhajanīya iti deveṣu madhye ‘vāmaḥ’, ‘iti’ vyutpattyā ‘vāmadeva’nāma sampannam ||
6.p25
ṣaṣṭhaṃ vidhatte | (6)“sa idaṃ sarvaṃ pāpmano'trāyata yadidaṃ kiñca sa yadidaṃ sarvaṃ pāpmano'trāyata yadidaṃ kiñca tasmādatrayastasmādatraya ityācakṣata etameva santaṃ”(6) iti | ‘yat’, ‘kiñcinmanuṣyajātamasti, tat sarvaṃ ‘saḥ’ prāṇaḥ, ‘pāpmanaḥ’, sakāśāt ‘atrāyata’ rakṣitavān | ‘tasmāt’, ‘atrāyata’, iti ‘atririti nirvacanaṃ sampannam |
6.p26
aitareyāraṇyakabhāṣyam |
6.p27
pūrvvatra śatarciprabhṛtimunitvarūpalakṣaṇāḥ ṣaḍguṇā abhihitāḥ | atha bharadvājasvarūpatvādayo daśaguṇā ucyante | tatra prathamaṃ guṇaṃ vidhatte | (1)“eṣa u eva bibhradvājaḥ prajā vai vājastā eṣa bibhartti˙ yadbibhartti˙ tasmādbharadvājastasmādbharadvāja ityācakṣata etameva santa”’(1) iti | yaḥ prāṇo'sti, saḥ ‘eṣaḥ’, ‘eva’, ‘bibhradvāja’nāmakaḥ | vajidhāturgaṃtyarthaḥ | gatimatvāt prajānāṃ˙ dehaḥ ‘vāja’śabdenocyate | athavā śrutau annaṃ vai vāja ityukterannasambhavāt ‘vājaśabdena ‘prajāḥ’,vivakṣitāḥ, taṃ prajārūpaṃ vājaṃ ‘eṣaḥ’ prāṇaḥ, svapraveśena ‘bibhartti’ poṣayati, iti | ‘bibhradvājaḥ prajā vai’, ityādinā ‘bharadvāja’nāmanirvacanamuktaṃ ||
6.p28
dvitīyaṃ guṇaṃ vidhatte | (2)“taṃ devā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vasiṣṭha iti taṃ yaddevā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vasiṣṭha iti tasmādvasiṣṭhastasmādvasiṣṭha ityācakṣata etameva santaṃ”(2) iti | ‘ayaṃ’ eva prāṇaḥ, asmākaṃ ‘sarveṣāṃ’, svapraveśenātyantaṃ nivāsahetuḥ san ‘vasiṣṭhaḥ’, ‘iti’, ‘devāḥ’, ‘abruvan’ ||
6.p29
tṛtīyaṃ vidhatte | (3)“sa idaṃ sarvvamabhiprāgāyadyadidaṃ kiñca sa yadidaṃ sarvvamabhiprāgād yadidaṃ kiñca tasmāt pragāthāstasmāt pragātha ityācakṣata etameva santa”’(3) iti | ‘saḥ’ prāṇaḥ, • ‘idaṃ sarvaṃ’ śarīrajātaṃ, svānupraveśena ‘abhiprāgāt’ sarvataḥ pragatavān | ‘tasmāt’, prāṇadevatāyā mūrttiviśeṣapratipādakā ṛgdvayātmakāḥ sūktarūpā mantraviśeṣāḥ ‘pragāthāḥ’, ityucyante | tanmantradraṣṭāro maharṣayo'pi ‘pragātha’nāmakāḥ ||
6.p30
‘yat’, ‘kiñcit, ‘idaṃ’ jagat, asti, tat ‘sarvaṃ’, ‘saḥ’ prāṇaḥ, ‘abhyapavayata’ abhitaḥ pūtaṃ śuddhamakarot | tattanmūrttiviśeṣapratipādakā ṛcastaddraṣṭāro maharṣayaśca ‘pāvamānyaḥ’, ityucyante||
6.p31
loke ‘kṣudraṃ’ pipīlikādirūpaṃ, ‘yat’, asti, ‘mahacca’ gajāśvādirūpaṃ, ‘yat’, asti | tat ‘sarvaṃ’, ‘ahaṃ’, eva bhavāni ‘iti’ evaṃ, ‘saḥ’ prāṇadevaḥ, kadācit ‘abravīt’ | atastatprāṇapratipādakā mantrasaṅghāḥ ‘kṣudrasūktāḥ’, ‘mahāsūktāḥ’, ityetannāmānaḥ ‘abhavan’ | jātavedasa iti sūktamekarcatvāt kṣudrasūktarūpaṃ | asya vāmasyetyetat sūktaṃ dvipañcāśadṛcatvānmahāsūktaṃ | evamudāharaṇāntarāṇi draṣṭavyāni | taddraṣṭāro maharṣayaśca ‘kṣudrasūktamahāsūkta’nāmabhyāmucyante | ‘tasmāt’, ‘kṣudrasūktāḥ’, iti vākyaṃ mahāsūktānāmapyupalakṣaṇaṃ ||
6.p32
kadācidayaṃ prāṇadevaḥ svamahimapratipādakamantrajātasya vaktāraṃ kañcinmaharṣiṃ dṛṣṭvetthamuvāca | ayaṃ maharṣiḥ 'ektaṃ' śobhanaṃ vacanaṃ, 'avocata', āścaryyametaditi | 'vata'śabda āścaryyavācī | yasmādayaṃ devo mantrajātaṃ 'sūkta'śabdena vyājahāra, suṣṭhu vacanamavocata, 'tasmāt', mantrajātaṃ 'sūktanāmakaṃ 'abhavat'| tadṛṣṭāpi sūktanāmako'bhūt ||
6.p33
yo'yaṃ prāṇadevo'sti 'eṣaḥ', eva 'ṛk'śabdenābhidhīyate | yasmāt 'eṣaḥ' prāṇaḥ, sarvabhūtārthantaṃ taṃ dehaṃ 'arcata' svapraveśena pūjitamakarot | 'tasmāt', prāṇapratipādako mantrastadraṣṭāpi 'ṛk'śabdenābhidhīyate ||
6.p34
ṛco bhāgaḥ 'arddharcaḥ', so'pi 'eṣaḥ' prāṇa eva | 'arddha'śabdaḥ sthānavācī | devamanuṣyādīnāṃ lokaviśeṣarūpāṇi yāni sthānāni sarvāṇi tadarthamayaṃ prāṇaḥ 'arcata' tatsthānavāsiprāṇijātaṃ pūjitamakarot | 'tasmāt', tādṛśaprāṇamahimavāco mantrabhāgastadraṣṭā ca 'arddharca'śabdenocyate ||
6.p35
tasmātpadamityācakṣata etameva santaṃ" (9) iti | 'pada'śabdena subantatiṅantādirūpasya kasyacidarthasya vācakaḥ śabdo vivacitaḥ | tathaivārḍarcasya bhāgaḥ 'pāda' śabdasyābhidheyo'pi vivacitaḥ | tadubhayaṃ 'eṣaḥ' prāṇa eva | yasmāt 'sarvāṇi bhūtāni', asau prāṇaḥ 'pādi' svapraveśena prāptavān, 'tasmāt', tanmahimapratipādako'rcabhāgaḥ śabdaviśeṣastaddraṣṭā ca 'pada'śabdenocyate || daśamaṃ vidhatte |
6.p36
akārādirūpaṃ yat 'akṣaraṃ', lokaprasiddhantat 'eṣaḥ' prāṇa eva | yasmāt 'eṣaḥ', sarvabhūtānāmanuṣṭhātṛṇāmarthe 'kṣarati' kṣaraṇaṃ phalapradānarūpaṃ karoti | prāṇādanye puruṣāḥ 'enaṃ' 'na', eva 'atikṣaranti' prāṇamatilaṅghaya caraṇe phalapradāne svayaṃ na samarthyāḥ | ata eva cchandogā āmananti | prāṇaḥ prāṇāya dadātīti | na khalu prāṇarahitaḥ śavadeho'nyasmai śavadehāya kiñcidannādikaṃ dātuṃ prabhavati | ato'yaṃ prāṇamatilaṅghya kṣaraṇaṃ nāsti | tasya prāṇasya vācakaṃ varṇajātanta ddraṣṭā ca 'akṣara'śabdenocyate | tadevaṃ sarvamantrasarvamaharṣisvarūpatvaṃ prāṇasya dhyeyamititātparyārthaḥ || tamimaṃ saṅkṣipya darśayati |
6.p37
agnimīle purohitamityārabhya yathā vaḥ susahā satītyantāḥ samāmnātāḥ ‘ṛcaḥ’, yāḥ santi ‘tā etāḥ sarvāḥ’, api ‘ekaiva vyāhṛtiḥ’ ekaśabdātmakāḥ | tathā ca ṛgvedādayo ye ‘vedāḥ’, santi, ye ca ‘ghoṣāḥ’ jhabhaghaḍhadhādayo ghoṣayuktā varṇāḥ, santi, te ‘sarve’, api ‘ekaiva ˙ vyāhṛtiḥ’ | ko'sāvekaśabda iti sa ucyate | ‘prāṇa eva’ prāṇaśabdenaiva, sarvaṃ śabdajātaṃ saṅgṛhītaṃ, prāṇaśaktau ca sarveṣāmuccāryamāṇatayā prāṇe'ntarbhāvāt | tasmāt ‘prāṇa ṛcaḥ’ ṛgupalakṣitaṃ sarvaṃ śabdajātaṃ maharṣijātaṃ ca prāṇasvarūpamityevopāsīta |
6.p38
aitareyāraṇyakabhāṣyam |
6.p39
evaṃ prāṇasya kṛtsnagabdārtharūpatvadhyānamabhidhāya śastragatāsu ṛcāgotiṣu indrasambandhyannatvadṛṣṭiṃ vidadhāna upākhyānamāha | (1)“viśvāmitraṃ hyetadahaḥ śaṃsiṣyantamindra upaniṣasasāda sa hānnamityabhivyāhṛtya bṛhatīsahasraṃ śaśaṃsa tenendrasya priyandhāmopeyāya”(1) iti | kadācinmahāvratākhye karmaṇi viśvāmitro maharṣirhotā san ‘etat’ mahāvratākhyaṃ, ‘ahaḥ’, ‘śaṃsiṣyantaṃ’ śaṃsitumupakramaṅkaroti, tadānīṃ ‘indraḥ’, annārthī san taṃ, ‘viśvāmitraṃ’, ‘upaniṣasasāda’ upetya samīpe sthitavān | adhikaḥ sakāraśchāndasaḥ | ‘saḥ’ ca viśvāmitraḥ, indrasyābhiprāyaṃ jñātvā tava annabhūtametannanvajātaṃ ‘iti’, indrasyāgre kathayitvā ‘bṛhatīcchandaskaṃ’ mantra‘sahasraṃ’ śaṃsitvā ‘tena’ śaṃsanena, ‘indrasya’, yat ‘priyaṃ’ sthānaṃ svargarūpaṃ, tat prāptavān | atra mahāvratākhye karmaṇi mādhyandinasavane niṣkevalyasaṃkhyaṃ kiñcicchastraṃ paṭhyate | tasya ca śastrasya pakṣiṇūpatāṃ parikalpya tadavayavarūpāḥ śastrabhāgaviśeṣāḥ krameṇa paṭhyante | pakṣiṇaśca madhyadeho grīvā śiraḥ pakṣamūlaṃ dakṣiṇaḥ pakṣa uttaraḥ pakṣaḥ puccham udarasthānam ura ūrū ityevaṃ daśāvayavāḥ santi | ataḥ śastre'pi daśāvayavarūpatvena tadidāsa bhuvaneṣu jyeṣṭhamityādikā bahuvidhāḥ sūktaviśeṣāḥ prathamāraṇyake'bhihitāḥ | te ca pañcamāraṇyake śaunakena samyagvistṛtyodāhatāḥ | yadyapi teṣu sarveṣu nānāvidhacchandaskā mantrā āmnātāstathāpi teṣu sarveṣvakṣarāṇi gaṇayitvā ṣaṭtriṃśadakṣaropetārnā bṛhatīnāṃ sahasraṃ draṣṭavyaṃ ||
6.p40
punarapi pūrvavadākhyānamāha |
6.p41
‘taṃ’ viśvāmitraṃ prati, ‘indraḥ’, evaṃ ‘uvāca’ | hemaharṣe, tvaṃ madīyānnabuddhyā śaṃsitvā madīyaṃ ‘priyaṃ’, sthānaṃ prāptavānasi | hemaharṣe, ‘saḥ’ tādṛśastvaṃ, śastraṃ punarapi ‘dvitīyaṃ śaṃseti’ | anyat pūrvavadvyākhyeyaṃ | nanu kṛtsne'pi niṣkevalyaśastre - 'kṣaragaṇanayā ‘bṛhatīsahasraṃ’, ekameva sampadyate, na tu dvitīyamasti, tat kathaṃ dvitīyaṃ śaṃsetyabhidhīyate | nāyaṃ doṣaḥ | atra bṛhatīsahasraśabdena tadavayavānāṃ vivakṣitatvāt tṛcāśītayo'nnatvenābhihitāḥ | annamaśītaya ityuktatvād atrāpi trivāramannatvenopanyasyate | ato bṛhatīsahasraśabdenātra prathamaparyāye gāyatrītṛcāśītirvivakṣitā | dvitīyaparyāye bārhatī tṛcāśītiḥ ||
6.p42
tṛtīyaṃ paryāyamāha |
6.p43
auṣṇihī tṛcāśītiratra ‘bṛhatīsahasra’śabdena vivakṣitā | anyat pūrvavadvyākhyeyaṃ ||
6.p44
tṛcāśītiṣindrasambandhyannadṛṣṭiṃ vidhāya prāṇasya sarvātmatvaṃ darśayannākhyāyikāmupasaṃharati |
6.p45
‘indraḥ’, hi yathoktaprāṇātmadhyānena tatkṣātkāraṃ prāpya svānubhavasiddhaṃ sarvātmatvamupadiśya sarvātmanaḥ svasya tṛptāśītirūpaṃ yat ‘annaṃ’, dhyātavyaṃ ‘tat’, mitrādiviśeṣaṇaiḥ praśaśaṃsa | laukikamitravat prītijanakatvāt annasya ‘mitratvaṃ’| abhivṛddhihetutvāt ‘dakṣiṇatvaṃ’| dakṣyavṛddhāviti dhātuḥ | viśvāmitreṇa śaṃsanakāle sampāditatvādvidaṃ ‘vaiśvāmitraṃ’, tādṛk ‘annaṃ’, prāpyādityarūpeṇa sarvadā loke ‘tapanneṣa evāsmi’, ‘iti’ evaṃ dhyānadṛṣṭisiddhaṃ svakīyaṃ rūpaṃ, ‘indraḥ’, provāca’, |
6.p46
tisṛṣu tṛcāśītiṣvannadṛṣṭiṃ vidhāya varṇaviśeṣeṣu śarīrādidṛṣṭiṃ vidhatte | (1) “tadvāṃ idaṃ vṛhatīsahasraṃ sampannaṃ tasya yāni vyañjanāni taccharīraṃ yo ghoṣaḥ sa ātmā ya ūṣmāṇaḥ sa prāṇaḥ”(1) iti | taddidāsa bhuvaneṣvityādikaṃ yanmantrajātaṃ niṣkevalye śastre vihitaṃ tadevamakṣaragaṇanarūpeṇa buddhikauśalena ‘bṛhatīsahasraṃ,’ sampādya dhyātavyam | ‘tasya’ bṛhatīsahasrasya madhye, ‘yāni’, kakārādīni, ‘vyañjanāni’, santi, teṣu ‘śarīradṛṣṭiṃ kuryyāt | kakārādīnāṃ haliti pāṇinīyasañjñā | vyañjanamiti śrautasañjñā | tāmevopajīvya kaumāravyākaraṇe kādīni vyañjanānīti sūcitaṃ | ‘yo ghoṣaḥ’ jhakāraghakārādivarṇaḥ, ‘sa ātmā’madhyaśarīraṃ | ‘ye’ tu ‘ūṣmāṇaḥ’ śakāraṣakārādayaḥ, te ‘prāṇavāyusvarūpāḥ | ghoṣoṣmādisañjñāpi kaumāre
6.p47
sūcitā| vargaprathamadvitīyāḥ śaṣasāścāghoṣā ghoṣavanto'nye| śaṣasahā ūṣmāṇa iti ||
6.p48
tadetaccharīrādidhyānaṃ praśaṃsati ! (2)“patadva sma vai tadvidvān vasiṣṭho babhūva tata pataṃ nāmadheyaṃ lebhe(2)” iti| ‘vasiṣṭha’nāmako yo maharṣirasti, so'yaṃ, ‘tat’ etat vyañjanādīnāṃ śarīrādirūpatvaṃ, ‘vidvān’, ‘vasiṣṭha’śabdābhidheyo ‘babhūva’| atiśayena nivāsahetutvamācchādayitṛtvaṃ vā vasiṣṭhatvaṃ| prāṇo hi svapraveśena nivāsaheturbhavati, svavyāptyā sarvamācchādayati| tādṛśaprāṇātmakaṃ dhyānena prāptavān| munirapyarthadvayavattvena vasiṣṭhanāmakatvaṃ labdhavān ||
6.p49
punarapi prakārāntareṇa praśaṃsati | (3)“patadu haiva indro viśvāmitrāya provācaitadu haivendro bharadvājāya provāca tasmāt sa tena bandhunā yajñeṣu hūyate”(3) iti | ‘patat’ eva vyañjanādiṣu śarīratvādikadarśanaṃ,‘indraḥ’, ‘viśvāmitrabharadvājābhyāmupadiṣṭavān | ‘tasmāt’, ‘saḥ’ indraḥ, ‘tena’ miyarūpeṇa, ‘bandhunā’, somayāgeṣu subrahmaṇyāyāmindrāgaccha hariva āgacchetyevaṃ samāhūyate’| mahatā indreṇa mahadbrāmupadiṣṭatvāt praśastamityarthaḥ ||
6.p50
punarapi vyañjanāni svarāṃśca vibhajya tatra rātridhyānamahardhyānaṃ ca vidhatte | (4)“tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ sampannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya sampannasya ṣaṭtriṃśatamakṣarāṇāṃ sahasrāṇi bhavanti tāvanti śatasaṃvatsarasyāhnāṃ sahasrāṇi bhavanti vyañjanaireva rātrīrāpnuvanti svarairahāni”(4)iti| viśeṣavidhisambandhārthaṃ tadvā ityādiḥ punaranuvādaḥ| ṣaṭtriṃśadakṣarā bṛhatī tasyāṃ ca sahasraguṇitāyāmakṣarāṇyapi ‘ṣaṭtriṃśatsaṅkhyakaiḥ sahasrairyuktāni ‘bhavanti’ | saṃvatsaraśca ṣaṣṭhyuttaraśatatrayadinātmakaḥ, tasmin saṃvatsare śataguṇite sati dinānyapi ‘ṣaṭtriṃśatsahasrasaṅkhyākāni ‘bhavanti’ | tataḥ saṅkhyāsāmye satyakṣaragateṣu tāvatsaṅkhyākeṣu vyañjaneṣu tāvatsaṅkhyākarātridṛṣṭiṃ kuryāt | tathā svareṣu ahardṛṣṭiṃ kuryāt | akāramārabhya mātṛkāyāmaukāraparyantā varṇāḥ svarāḥ | ata eva kumāreṇaiva sūcitaṃ | siddho varṇasamāmnāyastatra caturdaśādau svarā iti ||
6.p51
yathoktasarvaviśeṣaṇaviśiṣṭasya prāṇadevatādhyānasya pradhānaphalaṃ darśayati | (5)
Linked texts (1)
- Aitareyāraṇyaka — Sanskrit