Brihadaranyaka 14
Bṛhadāraṇyaka 14
- Language
- Sanskrit
Contents
- 14.1-2 — 1 part
14.1
(3) uṣastakaholabrāhmaṇadvayañcedaṃ guṇopasaṃhārapāde “antarā bhūtagrāmavatsvātmano'nyathā bhedānupapattiriti cennopadeśavat ” ityatna cintitam | tattra hi etadbrāhmaṇadvayapratipādyavidyayorbhedo'sti, neti viśaye pūrvapakṣī pratyavatiṣṭhate, 'antarābhūtagrāmavatsvātmano'nyathā bhedānupapattiriti cet' iti | antaraśabdādbhāvapradhānāt 'supāṃ
suluk' iti tṛtīyaikavacanasyā''kārādeśe antareti rūpam | antarā=antaratvenetyarthaḥ | antaraśabdo madhyavacano'pyasti | tayorekaśeṣeṇa sūtre'dyamantareti
nirdeśaḥ | tataścāyamarthaḥ — madhye uṣastabrāhmaṇe, 'eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ' iti
sarvāntaratvena nirdeśaḥ bhūtagrāmavatsvātmanaḥ, bhūtagrāmavān yaḥ svātmā = bhūtagrāmaśabditācetanāntaryāmī yaḥ pratyagātmā tadviṣayakaḥ ; 'prāṇena prāṇitī'ti prāṇitvādijīvadharmasya vākyaśeṣe kīrtanāt | kaholabrāhmaṇaṃ tu aśanāyādyatītasvarūpaparamātmaliṅgāt paramātmaviṣaya krameva | yadi brāhmaṇadvayamapi paramātmaviṣayaṃ syāt,
tarhyuṣastena pṛṣṭe pratyukte ca paramātmasvarūpe kaholasya punaḥ praśnaḥ prativacanañcāsaṅgataṃ
syāt|' ato vedyabhedādvidyābheda iti pūrvapakṣe prāpte-“ nopadeśavat ”| na vedyabhedo yujyate ; ' yat sākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntaraḥ' iti mukhyabrahmatvalakṣaṇasākṣādbrahmatva – sarvadeśasarvakālasannihitatvalakṣaṇaparokṣatva – sarvāntaryāmitvarūpasarvāntaratvarūpaparamātmaliṅgaviśiṣṭaviṣayatvena praśnadvayasyāpyekaviṣayatvāvaśyambhāvāt | ' yaḥ prāṇena prāṇitī'ti vākyaśeṣaśrutasyāpi nirupādhikasarvaprāṇiprāṇanahetutvasya paramātmaliṅgatvāt, uttaratra 'na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ paśyeḥ' ityādinā indriyādhīnadarśanādīnāṃ kartāraṃ pratyagātmānaṃ prāṇanasya kartṛtvenokta iti na manvīthā iti
pratyagātmavyāvṛtteḥ pratipāditatvācca uṣastapraśnaprativacanamapi paramātmaviṣayameva
ata eva kaholapraśne, 'yadeva sākṣādaparokṣādbrahma' ti evakāreṇa pūrvapṛṣṭādhikaviṣayatvaṃ vyāvartitam | nanvevaṃ sati punaḥ praśnavaiyarthyamiti cenna — upadeśavat
yathā sadvidyāyām, 'uta tamādeśamaprākṣyaḥ' iti prakrānte sadupadeśe, 'bhagavāṃstveva me tadbravītu' iti, 'bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatu' iti praśnasya, 'sa
eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarva' miti prativacanasya ca bhūyo bhūya āvṛttiḥ sato
brahmaṇaḥ tattanmāhātmyaviśeṣapratipādanāya dṛśyate, tadvat ekasyaiva sarvāntarabhūtasya
kṛtsnaprāṇiprāṇanahetoḥ parasya brahmaṇaḥ aśanāyādyatītatvādirūpabrahmaliṅgāntarapratipādanāya kaholasya punaḥ praśnopapatteḥ
"vyatihāro viśiṣanti hītaravat" | hi = yasmāddhetoḥ ekameva paramātmānaṃ yājñavalkyavacanāni sarvaprāṇiprāṇanahetutvāśanāyātītattvādidharmairviśiṣanti,
tasmāddheto vedyaikyādvidyaikyena vyatihāraḥ = brāhmaṇadvayaśrutānāṃ guṇānāmitaretaralopasaṃhāraḥ kartavyaḥ | itaravat = yathā sadvidyāyāṃ vedyaikyaprayuktavidyaikyabalāt, 'bhūya
eva mā bhagavān vijñāpayatu' iti, 'tathā somyeti hovāca' iti praśnaprativacanabhede'pi sarvaprativacanagatānāṃ sarveṣāṃ dharmāṇāṃ sarvalopasaṃhāraḥ, tadvat
nanu sadvidyāyāmapi praśnaprativacanabhedāt bheda evāstvityatrāha — "saivā
hi satyādayaḥ" | saiva hi = sacchabdāmihitā devataiva hi, 'tat satyaṃ sa
ātme'ti śrutā̍ | satyatvādayaśca dharmāḥ, 'uddālako hāruṇiḥ śvetaketuṃ putramuvāce'tyārabhya pravṛtteṣu navasvapi khaṇḍeṣu anugatāḥ dṛśyamānāḥ vedyaikyamavagamayanti
ato na dṛṣṭāntāsiddhiśaṅkā kāryeti sthitam | prakṛtamanusarāmaḥ
14.1-2
5-5.
atha hainam̐ gārgī vācaknavī papraccha | yājñavalkyeti hovāca yadidam̐
sarvamapsvotañca protañca, kasminnu khalvāpa otāśca protāśceti | vāyau
gārgīti | kasminnu khalu vāyurotaśca protaśceti | antarikṣalokeṣu
gārgīti | kasminnu khalvantarikṣalokā otāśca protāśceti | gandharvalokeṣu gārgīti | kasminnu khalu gandharvalokā otāśca protāśceti
ādityalokeṣu gārgīti | kasminnu khalvādityalokā otāśca protāśceti
candralokeṣu gārgīti | kasminnu khalu candralokā otāśca protāśceti
nakṣatralokeṣu gārgīti | kasminnu khalu nakṣatralokā otāśca protāśceti
devalokeṣu gārgīti | kasminnu khalu devalokā otāśca protāśceti | indralokeṣu gārgīti | kasminnu khalvindralokā otāśca protāśceti | prajāpatilokeṣu gārgīti | kasminnu khalu prajāpatilokā otāśca protāśceti
brahmalokeṣu gārgīti | kasminnu khalu brahmalokā otāśca protāśceti
sa hovāca gārgi ! mā'tiprākṣīḥ; mā te mūrdhā vyapaptat | anatipraśnyāṃ vai
devatāmatipṛcchasi gārgi ! mā'tiprākṣīriti
tato ha gārgī vācakravyupararāma
14.1-2.p1
iti pañcamādhyāye ṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam
Commentaries (1)
- Anubhūtiprakāśa — Mādhava, Sanskrit