Brihadaranyaka 17
Bṛhadāraṇyaka 17
- Language
- Sanskrit
Contents
- 17.28 — 2 parts
17.1
atha hainam̐ vidagdhaḥ śākalyaḥ papraccha, kati devā yājñavalkyeti
atha hainam̐ vidagdhaśśākalyaḥ papraccha
vidagdhaḥ
kati devā yājñavalkyeti
sa haitayaiva nividā pratipede, yāvanto vaiśvadevasya nividyucyante, trayaśca trī ca
śatā trayaśca trī ca sahasreti| omiti hovāca, katyeva devā yājñavalkyeti
trayastriṃśaditi | omiti hovāca, katyeva devā yājñavalkyeti | ṣaḍiti
omiti hovāca, katyeva devā yājñavalkyeti| traya iti | omiti hotrāca,
katyeva devā yājñavalkyeti | dvāviti | omiti hovāca, katyeva devā
yājñavalkyeti| adhyardha iti| omiti hovāca, katyeva devā yājñavalkyeti
eka iti
omiti hovāca, katame te trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca
sahasreti
17.2
sa hovāca-mahimāna evaiṣāmete ; trayastrim̐śattveva devā iti | katame
te trayastrim̐śaditi | aṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityāsta ekatrim̐śat ;
indraścaiva prajāpatiśca trayastrim̐śāviti
17.3
katame vasava iti | agniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣañcā''dityaśca
dyauśca candramāśca nakṣatrāṇi caite vasavaḥ | eteṣu hīdaṃ vasu sarvaṃ hitamiti,
tasmādvasava iti
17.4
katame rudrā iti | daśame (daśeme) puruṣe prāṇā ātmaikādaśaḥ | te
yadā'smāccharīrānmartyādutkrāmanti, atha rodayanti | tadyadrodayanti, tasmādrudrā iti
17.5
katama ādityā iti | dvādaśa vai māsāssaṃvatsarasya | eta
ādityāḥ | ete hīdam̐ sarvamādadānā yanti | tasmādādityā iti
17.6
katama indraḥ katamaḥ prajāpatiriti | stanayitnurevendro yajñaḥ prajāpatiriti | katamaḥ stanayitnuriti | aśaniriti | katamo yajña iti
paśava iti
17.7
katame ṣaḍiti | agniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣañcādityaśca
dyauśca | ete ṣaṭ | ete hīdam̐ sarvaṃ ṣaḍiti
17.8
katame te trayo devā iti | ima eva trayo lokāḥ | eṣu hīme sarve
devā iti | katamau tau dvau devāviti | annañcaiva prāṇaśceti | katamo'dhyardha iti | yo'yaṃ pavata iti
17.9
tadāhuryadayameka eveva 1 pavate atha kathamadhyardha iti | yadasminnidam̐
sarvamadhyārdhnot tenādhyardha iti
katama eko deva iti | prāṇa iti | sa brahma tyadityācakṣate
17.10
pṛthivyeva yasyāyatanamagnirloko manojyotiḥ | yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt
sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, sa vai veditā syādyājñavalkya | veda vā ahaṃ
taṃ puruṣam̐ sarvasyātmanaḥ parayaṇam, yamāttha | ya evāyam̐ śārīraḥ puruṣaḥ sa
eṣaḥ | vadaiva śākalya tasya kā devateti | amṛtamiti hovāca
17.11
kāma eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko manojyotiḥ| yo vai taṃ puruṣaṃ
vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, sa vai veditā syādyājñavalkya| veda vā ahaṃ
taṃ puruṣam̐ sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, yamāttha | ya evāyaṃ kāmamayaḥ puruṣaḥ,
sa eṣaḥ| vadaiva śākalya tasya kā devateti | striya iti hovāca
17.12
rūpāṇyeva yasyāyatanaṃ cakṣurloko manojyotiḥ| yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt
sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, sa vai veditā syādyājñavalkya| veda vā ahaṃ taṃ
puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, yamāttha| ya evāsāvāditye puruṣaḥ, sa
eṣaḥ| vadaiva śākalya tasya kā devateti| satyamiti hovāca
17.13
ākāśa eva yasyāyatanam̐ śrotraṃ loko manojyotiḥ| yo vai taṃ puruṣaṃ
vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, sa vai veditā syādyājñavalkya| veda vā
ahaṃ taṃ puruṣam̐ sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, yamāttha| ya evāyaṃ śrautraḥ prātiśrutkaḥ
puruṣaḥ, sa eṣaḥ| vadaiva śākalya tasya kā devateti| diśa iti hovāca
17.14
tama eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko manojyotiḥ| yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt
sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, sa vai veditā syādyājñavalkya| veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ
sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, yamāttha| ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣaḥ, sa eṣaḥ
vadaiva śākalya tasya kā devateti| mṛtyuriti hovāca
17.15
rūpāṇyeva yasyāyatanaṃ cakṣurloko manojyotiḥ| yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt
sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, sa vai veditā syādyājñavalkya| veda vā ahaṃ taṃ
puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, yamāttha| ya evāyamādarśe puruṣaḥ, sa eṣaḥ
vadaiva śākalya tasya kā devateti| asuriti hovāca
17.16
āpa eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko manojyotiḥ| yo vai taṃ puruṣaṃ
vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, sa vai veditā syādyājñavalkya| veda vā
ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, yamāttha| ya evāyamapsu puruṣaḥ, sa
eṣaḥ| vadaiva śākalya tasya kā devateti| varuṇa iti hovāca
17.17
reta eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko manojyotiḥ | yo vai taṃ puruṣaṃ
vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, sa vai veditā syādyājñavalkya | veda vā
ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇam, yamāttha | ya evāyaṃ putramayaḥ puruṣaḥ,
sa eṣaḥ | vadaiva śākalya tasya kā devateti | prajāpatiriti
hovāca
17.18
śākalyeti hovāca yājñavalkyaḥ, tvām̐ svidime brāhmaṇā aṅgārāvakṣayaṇamakratā3 iti
17.24
yājñavalkyeti hovāca śākalyo yadidaṃ kurupāñcālānāṃ brāhmaṇānatyavādīḥ kiṃ brahma vidvāniti diśo veda sadevāḥ sapratiṣṭhā iti | yadidiśo
vettha sadevāḥ sapratiṣṭhāḥ (19) kindevato'syāṃ prācyāṃ diśyasīti
ādityadevata iti | sa ādityaḥ kasmin pratiṣṭhita iti | cakṣuṣīti
kasminnu cakṣuḥ pratiṣṭhitamiti | rūpeṣviti | cakṣuṣā hi rūpāṇi
paśyati | kasminnu rūpāṇi pratiṣṭhitānīti | hṛdaya iti hovāca, hṛdayena hi
rūpāṇi sarvo loko jānāti, hṛdaye hyeva rūpāṇi pratiṣṭhitāni bhavantīti
evamevaitadyājñavalkya (20), kindevato'syāṃ dakṣiṇāyāṃ diśyasīti
yamadevata iti | sa yamaḥ kasmin pratiṣṭhita iti | yajña iti | kasminnu
yajñaḥ pratiṣṭhita iti | dakṣiṇāyāmiti | kasminnu dakṣiṇā pratiṣṭhiteti
śraddhāyāmiti | yadā hyeva śraddhatte, atha dakṣiṇāṃ dadāti; śraddhāyām̐ hyeva dakṣiṇā
pratiṣṭhiteti | kasminnu śraddhā pratiṣṭhiteti | hṛdaya iti hovāca, hṛdayena
hi śraddhāṃ jānāti, hṛdaye hyeva śraddhā pratiṣṭhitā bhavatīti
evamevaitadyājñavalkya (21), kindevato'syāṃ pratīcyāṃ diśyasīti
varuṇadevata iti | sa varuṇaḥ kasmin pratiṣṭhita iti | apsviti
kasminnyāpaḥ pratiṣṭhitā iti | retasīti | kasminnu retaḥ pratiṣṭhitamiti
hṛdaya iti | tasmādapi pratirūpaṃ jātamāhurhṛdayādiva sṛpto hṛdayādiva
nirmita iti, hṛdaye hyeva retaḥ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti
evamevaitadyājñavalkya (22), kindevato'syāmudīcyāṃ diśyasīti
somadevata iti | sa somaḥ kasmin pratiṣṭhita iti | dīkṣāyāmiti
kasminnu dīkṣā pratiṣṭhiteti | satya iti | tasmādapi dīkṣitamāhuḥ satyaṃ
vadeti, satye hyeva dīkṣā pratiṣṭhiteti | kasminnu satyaṃ pratiṣṭhitamiti | hṛdaya
iti hovāca, hṛdayena hi satyaṃ jānāti, hṛdaye hyeva satyaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti
evamevaitadyājñavalkya (23) , kindevato'syāṃ dhruvāyāṃ diśyasīti | agnidevata iti | so'gniḥ kasmin pratiṣṭhita iti | vācīti | kasminnu
vāk pratiṣṭhiteti | hṛdaya iti
kasminnu hṛdayaṃ pratiṣṭhitamiti
17.25
ahalliketi hovāca yājñavalkyo yatraitadanyatrāsmanmanyāsai yaddhyetadanyatrāsmat syāt, śvāno vainadadyurvayāṃsi vainadvimathnīranniti
17.26
kasminnu tvaṃ cātmā ca pratiṣṭhitau stha iti | prāṇa iti
kasminnu prāṇaḥ pratiṣṭhita iti | apāna iti | kasminvapānaḥ pratiṣṭhita
iti | vyāna iti | kasminnu vyānaḥ pratiṣṭhita iti | udāna iti
kasminnūdānaḥ pratiṣṭhita iti | samāna iti
sa eṣa neti netītyātmā agṛhyo na hi gṛhyate; aśīryo
na hi śīryate; asaṅgo na hi sajyate; asito na vyathate, na
riṣyati | etānyaṣṭāvāyatanānyaṣṭau lokā aṣṭau devā aṣṭau puruṣāḥ; sa
yastān puruṣānniruhya pratyuhyātyakrāmat , taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmi;
taṃ cenme na vivakṣyasi, mūrdhā te vipattiṣyatīti
“pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhāprāptiravicchedāt”
“ubhayathā ca doṣāt”
“ākāśe cāviśeṣāt”
“anusmṛteśca”
“nāsato'dṛṣṭatvāt ” yaducyate sautrāntikaiḥ, ‘jñānagatai nīlādyākāraiḥ bāhyārthagatāste'numīyante | ato jñānakāle viṣayasya kṣaṇikatayā asattve'pi na doṣaḥ
yadyapi nīlādijñānamaparokṣatayā'nubhūyate ; indriyavyāpārānvayavyatirekānuvidhāyi ca
bhavati, — tathāpi yadindriyasannikṛṣṭena yenārthena yat jñānaṃ jāyate, na tat jñānaṃ
tadviṣayakam; kintu svayamapyarthavat nīlādyākāraṃ bhavatīti tat jñānaṃ svaprakāśakatayā
svātmānaṃ viṣayīkurvat svagataṃ nīlādyākāramapi viṣayīkaroti | ato na nīlādijñānasya āparokṣyānubhavavirodhaḥ, na vā indriyavyāpārānuvidhānavirodhaḥ | nīlādyarthino
bahiḥ pravṛttistu nāparokṣajñānāt | kiṃtu tadanantarabhāvina ānumānikajñānāt | yathā
vāyuniṣevaṇārthināṃ śākhācalanaṃ dṛṣṭvā vṛkṣamūle pravṛttiḥ | na caivamarthasya kṣaṇikatayā
jñānakāle'navasthānāt jñānāviṣayatvaṃ syāditi vācyam — jñānotpattihetutvameva hi
jñānaviṣayatvam ; na jñānakāle'vasthānam | na caitāvatā cakṣurāderjñānaviṣayatvaprasaṅgaḥ
svākārasamarpaṇena jñānahetoreva jñānaviṣayatvābhyupagamāt | jñāne svākāraṃ samarpya naṣṭo'pyartho jñānagatena nīlādyākāreṇānumīyate | na ca pūrvapūrvajñānenottarottarajñānākārasiddhiḥ | nīlajñānasantatau pītajñānānutpattiprasaṅgāt | ato'rthakṛtameva jñānavaicitryamiti | tatrocyate—‘ nāsataḥ’ | yo'yaṃ vijñāne nīlādyākāra upalabhyate, sa
vinaṣṭasya asato'rthasyā''kāro bhavituṃ nārhati | kutaḥ ? ‘ adṛṣṭatvāt ’ | na khalu
dharmiṇi vinaṣṭe dharmasya ākārāntare saṃkramaṇaṃ dṛṣṭam | pratibimbādikamapi sthirasyaiva
bhavati | tatrāpi na dharmamālasya | ato'rthavaicitryakṛtaṃ jñānavaicitryamarthasya jñānakāle'vasthānādeva bhavati | japākusumādeḥ sphaṭikādau svākārārpaṇahetutve'pi asatastaddarśanena asato viṣayasya jñāne svākārārpaṇākṣamatvāt
‘‘ udāsīnānāmapi caivaṃ siddhiḥ ” | tatkāle asata evotpādakatve udāsīnānām=anudyuñjānānāṃ puruṣāṇām udyuñjānapuruṣavat sarvakāryasiddhiḥ syāt
udyuñjānānudyuñjānayostatkālā sattvāviśeṣāditi sthitam || ¹ etatpakṣoktadoṣaḥ
ardhavaināśikamate'pi samāna iti tanmataṃ sarvathā nādartavyameveti sthitam
taṃ ha na mene śākalyaḥ| tasya ha mūrdhā vipapāta| api hāsya
parimoṣiṇo'sthīnyapajahuranyanmanyamānāḥ
17.27
atha hovāca brāhmaṇā bhagavanto yo vaḥ kāmayate sa mā pṛcchatu ;
sarve vā mā pṛcchata ; yo vaḥ kāmayate taṃ vaḥ pṛcchāmi ; sarvān vā vaḥ
pṛcchāmīti | te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ
17.28
tān haitaiḥ ślokaiḥ papracchayathā vṛkṣo vanaspatistathaiva puruṣo'mṛṣā
tasya lomāni parṇāni tvagasyotpāṭikā bahiḥ
tvaca evāsya rudhiraṃ prasyandi tvaca utpaṭaḥ
tasmāttadātṛṣṇāt praiti raso vṛkṣādivāhatāt
māṃsānyasya śakarāṇi kināṭam̐ snāva tat sthiram
asthīnyantarato dārūṇi majjā majjopamā kṛtā
yad vṛkṣo vṛkṇo rohati mūlānnavataraḥ punaḥ
martyaḥ svinmṛtyunā vṛkṇaḥ kasmānmūlāt prarohati
retasa iti mā vocata jīvatastat prajāyate
dhānāruha iva vai vṛkṣo'ñjasā pretyasaṃbhavaḥ
yat samūlamāvṛddeyurvṛkṣaṃ na punarābhavet
martyassvinmṛtyunā vṛkṇaḥ kasmānmūlāt prarohati
jāta eva na jāyate ko nvenaṃ janayet punaḥ
vijñānaṃ mānandaṃ brahma rātirdātuḥ parāyaṇam
tiṣṭhamānasya tadvida iti
17.28.p1
iti pañcamādhyāye navamaṃ brāhmaṇam
17.28.p2
iti bṛhadāraṇyake pañcamo'dhyāyaḥ
Commentaries (1)
- Anubhūtiprakāśa — Mādhava, Sanskrit
Linked texts (6)
- Mādhyandina — Sanskrit
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Kāṇva — Sanskrit
- Different Upaniṣads — Sanskrit
- Mantrapuṣpa — Sanskrit
- Īśādidvādaśopaniṣadaḥ — Sanskrit