Brihadaranyaka 18: atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
Bṛhadāraṇyaka 18
- Language
- Sanskrit
Contents
- 18.7 — 1 part
atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
18.p1
aśvalaścārtabhāgaśca bhujyuścābrahmacintakāḥ
uṣastaśca kaholaśca gārgī coddālakaśca sā
18.1
janako ha vaideha āsāñcakre | atha ha yājñavalkya āvavrāja | tam̐
hovāca–yājñavalkya! kimarthamacārīḥ paśūnicchan , aṇvantāniti
ubhayameva samrāḍiti hovāca
18.2
yat te kaścidabravīt, tacchṛṇavāmeti | abravīnme jitvā śailiniḥ',
vāgvai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt, tathā
tacchailino'bravīdvāgvai brahmeti ; avadato hi kiṃ syāditi ; abravīttu
te tasyā''yatanaṃ pratiṣṭhām | na me'bravīditi | ekapādvā etat samrāḍiti
sa vai no brūhi yājñavalkya
vāgevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā ; prajñetyenadupāsīta | kā prajñatā
yājñavalkya | vāgeva samrāḍiti hovāca ; vācā vai samrāḍ bandhuḥ prajñāyate ; ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānānīṣṭam̐ hutamaśitaṃ pāyitamayaṃśca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni vācaiva samrāṭ prajñāyante';
vāgvai samrāṭ paramaṃ brahma | nainaṃ vāg jahāti, sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti, devo bhūtvā devān apyeti, ya evaṃ vidvānetadupāste
hastyūrṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca
yājñavalkyaḥ, pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti
18.3
yadeva te kaścidabravīt, tacchṛṇavāmeti | abravīnma udaṅkaḥ
śaulbāyanaḥ, prāṇo vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān
brūyāt, tathā tacchaulbāyano'bravīt prāṇo vai brahmeti ; aprāṇato hi kim̐
syāditi | abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me'bravīditi | ekapādvā etat samrāḍiti | sa vai no brūhi yājñavalkya
prāṇa evāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā priyamityupāsīta | kā priyatā
yājñavalkya | prāṇa eva samrāḍiti hovāca ; prāṇasya vai samrāṭ kāmāyāyājyaṃ yājayatyapratigṛhyasya pratigṛhṇātyapi tatra vadhāśaṅkaṃ bhavati yāṃ
diśameti prāṇasyaiva samrāṭ kāmāya ; prāṇo vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainaṃ
prāṇo jahāti , sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti, devo bhūtvā devān apyeti ,
ya evaṃ vidvānetadupāste
hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca
yājñavalkyaḥ, pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti
18.4
yadeva te kaścidabravīt , tacchṛṇavāmeti | abravīnme ¹ barburvāṣṇam̐ścakṣurvai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt , tathā
tadvāṣṇo'bravīccakṣurvai brahmeti ; apaśyato hi kiṃ syāditi | abravīttu te
tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me'bravīditi | ekapādvā etat samrāḍiti
sa vai no brūhi yājñavalkya
cakṣurevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā satyamityenadupāsīta | kā satyatā
yājñavalkya | cakṣureva samrāḍiti hovāca ; cakṣuṣā vai samrāṭ paśyantamāhuradrākṣīriti, sa āhādrākṣamiti, tat satyaṃ bhavati; cakṣurve samrāṭ
paramaṃ brahma | nainaṃ cakṣurjahāti, sarvāṇyerna bhūtānyabhikṣaranti, devo bhūtvā
devān apyeti, ya evaṃ vidvānetadupāste
hastyṛṣabham̐ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca
yājñavalkyaḥ, pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti
18.5
yadeva te kaścidabravīt, tacchṛṇavāmeti | abravīnme gardabhīvipīto
bhāradvājaḥ śrotraṃ vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān
brūyāt, tathā tadbhāradvājo'bravīcchrotraṃ vai brahmeti; aśṛṇvato hi kiṃ
syāditi; abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me'bravīditi | ekapādvā etat samrāḍiti | sa vai no brūhi yājñavalkya
śrotramevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā ananta ityenadupāsīta | kā'nantatā yājñavalkya | diśa eva samrāḍiti hovāca; tasmādvai samrāḍapi yāṃ
kāñca diśaṃ gacchati, naivāsyā antaṃ gacchati | anantā hi diśaḥ
diśo vai samrāṭ śrotram | śrotraṃ vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainam̐ śrotraṃ
jahāti, sarvāṇyerna bhūtānyabhikṣaranti, devo bhūtvā devān apyeti, ya
evaṃ vidvānetadupāste
hastyṛṣabham̐ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca
yājñavalkyaḥ, pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti
18.6
yadeva te kaścidabravīt, tacchṛṇavāmeti | abravīnme satyakāmo
jābālo mano vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt,
tathā tajjābālo'bravīn mano vai brahmeti ; amanaso hi kiṃ syāditi
abravīttu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām | na me'bravīditi | ekapādvā etat
samrāḍiti | sa vai no brūhi yājñavalkya
mana evāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā ānanda ityenadupāsīta | kā''nandatā yājñavalkya | mana eva samrāḍiti hovāca ; manasā vai samrāṭ
striyamabhihāryate; tasyāṃ pratirūpaḥ putro jāyate ; sa ānandaḥ ; mano vai
samrāṭ paramaṃ brahma | nainaṃ mano jahāti, sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti ,
devo bhūtvā devān apyeti, ya evaṃ vidvānetadupāste
hastyṛṣabham̐ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca
yājñavalkyaḥ, pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti
18.7
yadeva te kaścidabravīt, tacchṛṇavāmeti | abravīnme vidagdhaḥ śākalyo
hṛdayaṃ vai brahmeti | yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā
tacchākalyo'vīt hṛdayaṃ vai brahmeti ; ahṛdayasya hi kiṃ syāditi | abravīttu te tasyā''yatanaṃ pratiṣṭhām | na me'bravīditi | ekapādvā etat
samrāḍiti | sa vai no brūhi yājñavalkya !
hṛdayamevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā sthitirityenadupāsīta | kā sthitatā
yājñavalkya | hṛdayameva samrāḍiti hovāca ; hṛdayaṃ vai samrāṭ sarveṣāṃ
bhūtānāmāyatanam̐ hṛdayaṃ vai samrāṭ sarveṣāṃ bhūtānāṃ pratiṣṭhā, hṛdaye hyeva samrāṭ
sarvāṇi bhūtāni pratiṣṭhitāni bhavanti; hṛdayaṃ vai samrāṭ paramaṃ brahma | nainam̐
hṛdayaṃ jahāti sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti devo bhūtvā devān apyeti,
ya evaṃ vidvānetadupāste
hastyṛṣabham̐ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ | sa hovāca
yājñavalkyaḥ, pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti
18.7.p1
iti ṣaṣṭhādhyāye prathamaṃ brāhmaṇam
Commentaries (1)
- Anubhūtiprakāśa — Mādhava, Sanskrit
Linked texts (4)
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Kāṇva — Sanskrit
- Īśādyupaniṣadaḥ — Sanskrit
- Vājasaneyi bṛhadāraṇyaka — Sanskrit