Brihadaranyaka 20
Bṛhadāraṇyaka 20
- Language
- Sanskrit
20.7
janakaṃ ha vaidehaṃ yājñavalkyo jagāma | sa mene na vadiṣya iti
atha ha yajjanakaśca vaideho yājñavalkyaścāgnihotre samūdāte, tasmai ha yājñavalkyo varaṃ dadau
sa ha kāmapraśnameva vavre| tam̐ hāsmai dadau| tam̐ samrāḍeva 1 pūrvaṃ(rvaḥ) papraccha(1)
yājñavalkya kiñjyotirayaṃ puruṣa iti| ādityajyotiḥ samrāḍiti hovāca
ādityenaivāyaṃ jyotiṣā''ste palyayate karma kurute vipalyetīti | evamevaitadyājñavalkya | (2)
astamita āditye yājñavalkya kiñjyotirevāyaṃ puruṣa iti | candramā
evāsya jyotirbhavatīti, candramasaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute
vipalyetīti | evamevaitadyājñavalkya | (3)
astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite kiñjyotirevāyaṃ
puruṣa iti | agnīrevāsya jyotirbhavatīti, agninaivāyaṃ jyotiṣā''ste
palyayate karma kurute vipalyetīti | evamevaitadyājñavalkya | (4)
astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite śānte'gnau kiṃjyotirevāyaṃ puruṣa iti | vāgevāsya jyotirbhavatīti vācaivāyaṃ jyotiṣāste
palyayate karma kurute vipalyetīti | tasmādvai samrāḍapi yatra svaḥ pāṇirna
vinijñāyate, atha yatra vāguccarati, upaiva tatra nyetīti | evamevaitadyājñavalkya | (5)
astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite śānte'gnau
śāntāyāṃ vāci kiñjyotirevāyaṃ puruṣa iti | ātmaivāsya jyotirbhavatīti,
ātmanaivāyaṃ jyotiṣā''ste palyayate karma kurute vipalyetīti | (6)
katama ātmeti | yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ
sa samānassannubhau lokāvanusañcarati dhyāyatīva lelāyatīva
vetyābhyāṃ jīvasya kartṛtvaṃ paramātSelectāyattamiti, sāṃsārikakartṛtvamaupādhikamiti ca
darśitam | atra paratantraprabhau prabhurivetyuktivat parāyataktakartṛtvāśraye dhyāyatīveti ivaśabdaprayoge nānupapattiriti draṣṭavyam | tataśca lokadvaye dehadvayena saṃcarakathanāt
dehadvayavyatireko'pyukto bhavati
mumukṣā nāma cinmātrāśritāntaḥkaraṇatādātmyādhyāsādhiṣṭhānabhāvāpādakāvidyānivṛtti ¹
kāmanaiva vācyā | tatra cāvidyaikyapakṣe ekamuktau sarvamuktiprasaṅgaḥ | na ca kasyāpi
muktirnāstīti śakyaṃ vaktum —
'śukastu mārutācchīghrāṃ gatiṃ kṛtvā'ntarikṣagām
darśayitvā prabhāvaṃ svaṃ sarvabhūtagato'bhavat ||'
'tadvaitat paśyan ṛṣirvāmadevaḥ pratipede,' 'tadyo yo devānāṃ pratyabudhyata sa
eva tadabhavat' ityādipramāṇavirodhaprasaṅgāt | ato'vidyānānātve'bhyupagantavye, tatra
ca cinmātrāśritasarvāvidyānāmekavidyānivartyatve ekamuktau sarvamuktiprasaṅgadoṣatādva
sthyāt | ekāvidyānivṛttimātrābhyupagame ca avidyāntarāśrayatvasya cinmātre pūrvamiva
sthitatvenāntaḥkaraṇatādātmyādhyāsādhiṣṭhānabhāvalakṣaṇasaṃsārānivṛttestadavasthatvāt | ataḥ
so'pyanupapannaḥ
nanvahamiti bhāsamāne avidyāntaḥkaraṇopādhibhedabhinne cidaṃśe avidyānivṛttiruddeśyeti cenna | avidyāyā antaḥkaraṇasya vā na darpaṇādivat pratibimbenopādhitvaṃ saṃbhavati | darpaṇādyupādhipratihatanayanaraśmigṛhyamāṇasya bimbasyaiva pratibimbatayā
cakṣuṣā agṛhyamāṇasya cidaṃśasya pratibimbatvāsaṃbhavena ghaṭādivadavacchedakatayopādhitve
vaktavye, antaḥkaraṇasya sañcarata upādhitve avacchedyacaitanyapradeśasya bhinnabhinnatayā
kṛtahānākṛtābhyāgamaprasaṅgena vyāpinyā evāvidyāyā avacchedakatayopādhitve vaktavye
sarvasyāpyavidyāntargatacitpradeśasya sarvāvidyāvṛtatvena ekasya brahmavidyayā ekāvidyāyā
nāśe'pyavidyāntarāyattasaṃsāratādavasthyāt | avidyāvacchinnavikārapradeśe anavacchinnasya brahmaṇo'vasthānāsaṃbhavena brahmaṇo vikārāntaravasthānapratipādakāntaryāmibrāhmaṇānāñjasyaprasaṅgācca | antaryāmibrahmaṇasya jīvaviṣayatvābhāvasyāntaryāmyadhikaraṇasiddhatvāt | na hi ghaṭānavacchinnākasya ghaṭāntaravasthitiḥ saṃbhavati | 'atra brahma
samaśnute' iti tanmate atraiva brahmabhāvavedakaśśrutivyākopaśca syāt | avidyāvacchinnadeśe anavacchinnabrahmabhāvāsaṃbhavāt vikārāntaravasthitasya ca gītācāryasya bhagavataḥ
kṛṣṇasya jīvatvameva syāt
sa hi svapno bhūtvemaṃ lokamatikrāmati mṛtyo rūpāṇi
20.8
sa vā ayaṃ puruṣo jāyamānaḥ śarīramabhisaṃpadyamānaḥ pāpmabhiḥ
sam̐sṛjyate | sa utkrāman mriyamāṇaḥ pāpmano vijahāti
20.9
tasya vā etasya puruṣasya dve eva sthāne bhavata idañca paralokasthānañca | sandhyaṃ tṛtīyam̐ svapnasthānam | tasmin sandhye sthāne tiṣṭhannete
ubhe sthāne paśyatīdañca paralokasthānañca | atha yathākramo'yaṃ paralokasthāne
bhavati, tamākramamākramyobhayān pāpmana ānandām̐śca paśyati| sa yatra prasvapiti
asya lokasya sarvāvato mātrāmupādāya svayaṃ ^1 nihatya svayaṃ nirmāya
svena bhāsā svena jyotiṣā prasvapiti | atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotirbhavati
20.10
na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti ; atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate | na tatrā''nandā mudaḥ pramudo bhavanti ; athā''nandān
mudaḥ pramudaḥ sṛjate | na tatra veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavanti ; atha
'veśāntān puṣkariṇyaḥ sravantyaḥ sṛjate | sa hi kartā
20.11
sakalaprapañcanāṭakasūtradhāraḥ sarveśvaraḥ khalu tatra kartā | sa kiṃ vā kartuṃ na śaknuyāditi hiśabdābhiprāyaḥ | na ca sa hītyanena, ' sa yatra prasvapitī ' ti prākprastuto
jīva eva parāmṛśyatāmiti vācyam — sandhyādhikaraṇe tasya nirastatvāt
“ māyāmātraṃ tu kātsnyenānabhivyaktasvarūpatvāt ” | tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartatadete ślokā bhavantisvapnena śārīramabhiprahatya asuptaḥ suptānabhicākaśīti
śukramādāya punareti sthānam̐ hiraṇmayaḥ puruṣa ekaham̐saḥ
20.12
prāṇena rakṣannavaraṃ kulāyaṃ bahikulāyādamṛtaścaritvā
sa īyate'mṛto yatra kāmam̐ hiraṇmayaḥ puruṣa ekaham̐saḥ
20.13
svapnānta uccāvacamīyamāno rūpāṇi devaḥ kurute bahūni
uteva strībhiḥ saha modamāno jakṣadutevāpi bhayāni paśyan
20.14
ārāmamasya paśyanti na taṃ paśyati kaścana | iti
tannāyataṃ bodhayedityāhuḥ | durbhiṣajyaṃ hāsmai bhavati, yameṣa na pratipadyate
atho khalvāhurjāgaritadeśa evāsyaiṣa iti | yāni hyeva jāgrat
paśyati, tāni supta iti | atrāyaṃ puruṣaḥ svayañjyotirbhavati
so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi; ata ūrdhvaṃ vimokṣāya brūhīti
20.15
sa vā eṣa etasmin saṃprasāde ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyañca pāpañca
punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati svapnāyaiva | sa yat tatra kiñcit
paśyati, ananvāgatastena bhavati; asaṅgo hyayaṃ puruṣa iti
evamevaitadyājñavalkya | so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi ; ata ūrdhvaṃ
vimokṣāyaiva brūhīti
20.16
sa vā eṣa etasmin svapnānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyañca
pāpañca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati buddhāntāyaiva | sa yat tatra
kiñcit paśyati, ananvāgatastena bhavati ; asaṅgo hyayaṃ puruṣa iti
evamevaitadyājñavalkya | so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi ; ata ūrdhvaṃ
vimokṣāyaiva brūhīti
20.17
sa vā eṣa etasmin buddhānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyañca pāpañca
punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati svapnāntāyaiva
20.18
tadyathā mahāmatsya ubhe kūle anusañcarati pūrvaṃ cāparañca, evamevāyaṃ puruṣa etāvubhāvantāvanusañcarati svapnāntañca buddhāntañca
20.19
tadyathā'sminnākāśe śyeno vā suparṇo vā viparipatya śrāntaḥ
sam̐hatya pakṣau sallayāyaiva dhriyate, evamevāyaṃ puruṣa etasmā antāya dhāvati,
yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayate, na kañcana svapnaṃ paśyati
20.20
tā vā asyaitā hitā nāma nāḍyaḥ, yathā keśaḥ sahasradhā bhinnaḥ,
tāvatā'ṇimnā tiṣṭhanti śuklasya nīlasya piṅgalasya haritasya lohitasya
pūrṇāḥ | atha yatrainaṃ ghnantīva, jinantīva, hastīva vicchādhayati, gartamiva
patati, yadeva jāgrad bhayaṃ paśyati tadatrāvidyayā manyate | atha
yatra deva iva rājeva, 'ahamevedaṃ sarvo'smī'ti manyate, so'sya paramo
lokaḥ
20.21
tadvā asyaitadaticchandā apahatapāpmābhayaṃ rūpam | tadyathā priyayā
striyā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda , nāntaram — evamevāyaṃ puruṣaḥ
prājñenātmanā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda nāntaram | tadvā asyaitadāptakāmamātmakāmamakāmam̐ rūpam̐ śokāntaram
20.22
atra pitā'pitā bhavati, mātā'mātā, lokā alokāḥ, devā
adevāḥ, vedā avedāḥ| atra steno'steno bhavati, bhrūṇahā'bhrūṇahā, cāṇḍālo'cāṇḍālaḥ, paulkaso'paulkasaḥ, śramaṇo'śramaṇaḥ, tāpaso'tāpasaḥ
ananvāgataṃ puṇyena ananvāgataṃ pāpena | tīrṇo hi tadā sarvāñchokān
hṛdayasya bhavati
20.23
yadvaitanna paśyati, paśyanvai tanna paśyati | na hi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo
vidyate | avināśitvāt | na tu tad dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ
yat paśyet
20.24
yat dvaitaṃ na jighrati, jighranvai tanna jighrati | na hi ghrāturghāterviparilopo vidyate avināśitvāt | na tu tad dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yajjighret
20.25
yat dvaitaṃ na rasayate, rasayan vai tanna rasayate | na hi rasayitū
rasayaterviparilopo vidyate'vināśitvāt | na tu tat dvitīyamasti
tato'nyadvibhaktaṃ yadrasayet
20.26
yat dvaitaṃ na vadati, vadan vai tanna vadati | na hi vakturvakterviparilopo
yad dvaitaṃ na jighrati -
vidyate'vināśitvāt | na tu tat dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yadvadet
20.27
yat dvaitaṃ na śṛṇoti, śṛṇvan vai tanna śṛṇoti | na hi śrotuḥ śruterviparilopo vidyate'vināśitvāt | na tu tat dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ
yacchṛṇuyāt
20.28
yat dvaitaṃ na manute, manvāno vai tanna manute | na hi manturmaterviparilopo vidyate'vināśitvāt | na tu tat dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ
yanmanvīta
20.29
yat dvaitaṃ na spṛśati, spṛśanvai tanna spṛśati | na hi spraṣṭuḥ spṛṣṭerviparilopo vidyate'vināśitvāt | na tu tat dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ
yat spṛśet
20.30
yat dvaitaṃ na vijānāti, vijānan vai tanna vijānāti | na hi
vijñāturvijñāterviparilopo vidyate'vināśitvāt | na tu tat dvitīyamasti
tato'nyadvibhaktaṃ yadvijānīyāt
20.31
yatra vā anyadiva syāt, tatrānyo'nyat paśyet, anyo'nyañjighret, anyo'nyadrasayet, anyo'nyadvadet, anyo'nyacchṛṇuyāt, anyonyanmanvīta, anyo'nyadvijānīyāt
20.32
salila eko draṣṭā'dvaito bhavati | eṣa brahmalokaḥ samrāḍiti
hainamanuśaśāsa yājñavalkyaḥ | eṣā'sya paramā gatiḥ ; eṣā'sya paramā
saṃpat ; eṣo'sya paramo lokaḥ ; eṣo'sya parama ānandaḥ | etasyaivā''nandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti
20.33
sa yo manuṣyāṇām̐ rāddhaḥ samṛddho bhavatyanyeṣāmadhipatiḥ sarvairmānuṣyai(¹ṣyakai) rbhogaiḥ saṃpannatamaḥ, sa manuṣyāṇāṃ parama ānandaḥ | atha ye śataṃ
manuṣyāṇāmānandāḥ sa ekaḥ pitṝṇāṃ ² jitalokānāmānandaḥ | atha ye
śataṃ pitṝṇāṃ jitalokānāmānandāḥ, sa eko gandharvaloka ānandaḥ
atha ye śataṃ gandharvaloka ānandāḥ, sa ekaḥ karmadevānāmānandaḥ; ye
karmaṇā devatvamabhisaṃpadyante | atha ye śataṃ karmadevānāmānandāḥ, sa eka
ājānadevānāmānandaḥ; yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahataḥ | atha ye
śatamājānadevānāmānandāḥ, sa ekaḥ prajāpatiloka ānandaḥ ; yaśca
śrotriyo'vṛjino'kāmahataḥ | atha ye śataṃ prajāpatiloka ānandāḥ, sa
eko brahmaloka ānandaḥ; yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahataḥ
athaiṣa eva parama ānanda eṣa brahmalokaḥ samrāḍiti hovāca
yājñavalkyaḥ| so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi; ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti
atra ha yājñavalkyo bibhayāñcakāra, medhāvī rājā sarvebhyo mā'ntebhya
udarautsīditi
20.34
sa vā eṣa etasmin svapnānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyañca
pāpañca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati buddhāntāyaiva
20.36
tadyathā'naḥ susamāhitamutsarjadyāyāt, evamevāyaṃ śārīra ātmā
prājñenātmanā'nvārūḍha utsarjanyāti, yatraitadūrdhvocchvāsi' bhavati (35),
sa yatrāyamaṇimānaṃ nyeti jarayā vopatāpatā vā'ṇimānaṃ nigacchati'
tadyathā''mraṃ vodumbaraṃ vā pippalaṃ vā bandhanāt pramucyate, evamevāyaṃ puruṣa
ebhyo'ṅgebhyaḥ saṃpramucya punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati prāṇāyaiva
20.37
tadyathā rājānamāyāntamugrāḥ pratyenāsaḥ sūtagrāmaṇyo'nnaiḥ pānairāvasathaiḥ pratikalpante, ‘ayamāyāti; ayamāgacchatī’ti, evaṃ haivaṃvidaṃ
sarvāṇi bhūtāni pratikalpanta idaṃ brahmāyāti; idamāgacchatīti
20.38
tadyathā rājānaṃ pradhiyāsantamugrāḥ pratyenāsaḥ sūtagrāmaṇyo'bhisamāyānti — evamevemamātmānamantakāle sarve prāṇā abhisamāyānti, yatraitadrdhvocchvāsi 1 bhavati
Commentaries (1)
- Anubhūtiprakāśa — Mādhava, Sanskrit
Linked texts (5)
- Īśādyupaniṣadaḥ — Sanskrit
- Śatapathabrāhmaṇa or Bṛhadāraṇyakabrāhmaṇa — Sanskrit
- Mantrapuṣpa — Sanskrit
- Different Upaniṣads — Sanskrit
- Vājasaneyi bṛhadāraṇyaka — Sanskrit