Brihadaranyaka 21
Bṛhadāraṇyaka 21
- Language
- Sanskrit
21.1
sa yatrāyamātmā''balyaṃ nyetya saṃmohabhiva nyeti, athainamete prāṇā
abhisamāyānti| sa etāstejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayamevānvavakrāmati
sa yatraiṣa cākṣuṣaḥ puruṣaḥ parāṅ paryāvartate, athā'rūpajño bhavati
21.2
ekībhavati, na paśyatītyāhuḥ; ekībhavati, na jighratītyāhuḥ;
ekībhavati, na rasayata ityāhuḥ; ekībhavati, na vadatītyāhuḥ; ekībhavati, na śrṛṇotītyāhuḥ; ekībhavati, na manuta ityāhuḥ; ekībhavati, na spṛśatītyāhuḥ; ekībhavati, na vijānātītyāhuḥ
tasya haitasya hṛdayasyāgraṃ pradyotate| tena pradyotenaiṣa ātmā
niṣkrāmati cakṣuṣo vā mūrdhno vā'nyebhyo vā śarīradeśebhyaḥ
tamutkrāmantaṃ prāṇo'nūtkrāmati; prāṇamanūtkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmanti;
savijñāno bhavati; savijñānamevānvavakrāmati | taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete ;
pūrvaprajñā ca
21.3
tadyathā tṛṇajalāyukā¹ tṛṇasyāntaṃ gatvā'nyamākramamākramyātmānamupasaṃharati, evamevāyamatmedaṃ śarīraṃ nihatya, avidyāṃ gamayitvā'nyamākramamākramyātmānamupasaṃharati
21.4
tadyathā peśaskārī peśaso mātrāmapādāyānyannavataraṃ kalyāṇataram̐
rūpaṃ tanute, evamevāyamātmedam̐ śarīraṃ nihatya avidyāṃ gamayitvā'nyannavataraṃ
kalyāṇataram̐ rūpaṃ kurute pitryaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ
vā'nyeṣāṃ vā bhūtānām
21.5
sa vā ayamātmā brahma vijñānamayo manomayaḥ prāṇamayaścakṣurmayaśśrotramayaḥ pṛthivīmaya āpomayo vāyumaya ākāśamayastejomayo'tejomayaḥ
kāmamayo'kāmamayaḥ krodhamayo'krodhamayo dharmamayo'dharmamayaḥ sarvamayaḥ,
tat yadetadidammayo'domaya iti | yathākārī yathācārī, tathā bhavati;
sādhukārī sādhurbhavati ; pāpakārī pāpo bhavati; puṇyaḥ puṇyena
karmaṇā bhavati, pāpaḥ pāpena | atho khalvāhuḥ kāmamaya evāyaṃ puruṣa
iti | sa yathākāmo bhavati, tatkraturbhavati; yatkraturbhavati, tat karma kurute ;
yat karma kurute, tadabhisaṃpadyate
21.6
tadeṣa śloko bhavati -
'tadevaṃ saktaḥ saha karmaṇaiti liṅgaṃ mano yatra niṣaktamasya|'
prāpyāntaṃ karmaṇastasya yatkiñceha karotyayam
tasmāllokāt punaretyasmai lokāya karmaṇe
iti nu¹ kāmayamānaḥ
athākāmayamānaḥ — yo'kāmo niṣkāma āptakāma ātmakāmaḥ,
na tasya prāṇā utkrāmanti, brahmaiva san brahmāpyeti
21.7
tadeṣa śloko bhavati —
yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ
atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute || iti
tadyathā'hinirvyayanī' valmīke mṛtā pratyastā śayīta, evamevedam̐śarīram̐ śete | athāyamaśarīro'mṛtaḥ prāṇo brahmaiva teja eva
so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ
21.8
tadete ślokā bhavanti -
aṇuḥ panthā vitataḥ 1 purāṇo māṃ spṛṣṭo'nuvitto mayaiva
tena dhīrā apiyanti brahmavidaḥ svargaṃ lokamita ūrdhvaṃ vimuktāḥ
21.9
tasmiñchuklamuta nīlamāhuḥ piṅgalam̐ haritaṃ lohitañca
eṣa panthā brahmaṇā hānuvittastenaiti brahmavit puṇyakṛt taijasaśca
21.10
andhaṃ tamaḥ praviśanti ye'vidyāmupāsate
tato bhūya iva te tamo ya u vidyāyām̐ ratāḥ
21.11
anandā nāma te lokā andhena tamasā''vṛtāḥ
tām̐ste pretyābhigacchantyavidvāṃso'budho janāḥ
21.12
ātmānañcedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ
kimicchan kasya kāmāya śarīramanu saṃjvaret
21.13
yasyānuvittaḥ pratibuddha ātmā'smin sandehe ' gahane praviṣṭaḥ
sa viśvakṛt sa hi sarvasya kartā tasya lokaḥ sa u loka eva
21.14
ihaiva santo'tha vidmastad vayaṃ na cedavedi' rmahatī vinaṣṭiḥ
ye etadviduramṛtāste bhavantyathetare duḥkhamevāpiyanti
21.15
yadaitamanupaśyatyātmānaṃ devamañjasā
īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate
21.16
yasmādarvāk saṃvatsaro'hobhiḥ parivartate
taṃ devā jyotiṣāṃ jyotirāyurhopāsate'mṛtam
21.17
yasmin pañca pañcajanā ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ
tamevamanya ātmānaṃ vidvān brahmāmṛto'mṛtam
21.18
prāṇasya prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuruta śrotrasya śrotraṃ
manaso ye mano viduḥ, te nicikyurbrahma purāṇamagryam
Commentaries (1)
- Anubhūtiprakāśa — Mādhava, Sanskrit
Linked texts (6)
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Kāṇva — Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Mantrapuṣpa — Sanskrit
- Aṣṭāviṃśatyupaniṣad — Sanskrit
- Īśādidvādaśopaniṣadaḥ — Sanskrit