Pramāṇa · Search · About · API

Brihadaranyaka 24

Bṛhadāraṇyaka 24

Language
Sanskrit

24.1

[atha ha yājñavalkyasya dve bhārye babhūvaturmaitreyī ca kātyāyanī ca
tayorha maitreyī brahmavādinī babhūva; strīprajñaiva tarhi kātyāyanī | atha ha
yājñavalkyo'nyadvṛttamupākariṣyan

24.2

]
maitreyīti hovāca yājñavalkyaḥ, ‘ [ pravrajiṣyan ]¹ vā are'hamasmāt
sthānādasmi | hanta te'nayā kātyāyanyā'ntaṃ karavāṇī ’ ti

24.3

sā hovāca maitreyī, ‘ yannu ma iyaṃ bhagoḥ sarvā pṛthivī vittena
pūrṇā syāt, [syāṃ nvahaṃ tenāmṛtā''ho 3 ne ’ ti|] neti hovāca yājñavalkyo yathaivo pakaraṇavatāṃ jīvitam, tathaiva te jīvitam̐ syādamṛtatvasya tu
nāśā'sti vitteneti

24.4

sā hovāca maitreyī, ‘ yenāhaṃ nāmṛtā syām, kima̱haṃ tena kuryām
yadeva bhagavān vettha tadeva me brūhīti

24.5

sa hovāca yājñavalkyaḥ, [ ‘ priyā vai khalu no bhavatī satī priyamavṛdhaddhanta tarhi bhavatyetadvyākhyāsyāmi te | ] vyācakṣāṇasya tu me nididhyāsasveti

24.6

sa hovāca, ‘ na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavati;
ātmanastu kāmāya patiḥ priyo bhavati | na vā are jāyāyai kāmāya
jāyā priyā bhavati; ātmanastu kāmāya jāyā priyā bhavati | na vā
are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ priyā bhavanti; ātmanastu kāmāya putrāḥ
priyā bhavanti | na vā are vittasya kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati; ātmanastu kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati | [na vā are paśūnāṃ kāmāya paśavaḥ
priyā bhavanti; ātmanastu kāmāya paśavaḥ priyā bhavanti|] na vā are
brahmaṇaḥ kāmāya brahma priyaṃ bhavati; ātmanastu kāmāya brahma priyaṃ bhavati
na vā are kṣatrasya kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavati; ātmanastu kāmāya kṣatraṃ
priyaṃ bhavati | na vā are lokānāṃ kāmāya lokāḥ priyā bhavanti;
ātmanastu kāmāya lokāḥ priyā bhavanti | na vā are devānāṃ kāmāya
devāḥ priyā bhavanti; ātmanastu kāmāya devāḥ priyā bhavanti | [na vā
are vedānāṃ kāmāya vedāḥ priyā bhavanti; ātmanastu kāmāya vedāḥ
priyā bhavanti |] na vā are bhūtānāṃ kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanti;
ātmanastu kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanti | na vā are sarvasya kāmāya
sarvaṃ priyaṃ bhavati; ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati
ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ
maitreyyātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāta idam̐ sarvaṃ viditam

24.7

brahma taṃ parādādyo'nyatrātmano brahma veda | kṣatraṃ taṃ parādādyo'nyatrātmanaḥ kṣatraṃ veda | lokāstaṃ parāduryo'nyatrātmano lokān veda | devāstaṃ
parāduryo'nyatrātmano devān veda | [vedāstaṃ parāduḥ yo'nyatrātmano
vedān veda |] bhūtāni taṃ parāduryo'nyatrātmano bhūtāni veda | sarvaṃ taṃ
parādādyo'nyatrātmanaḥ sarvaṃ veda | idaṃ brahmedaṃ kṣatramime lokā ime devā
[ ime vedāḥ] imāni sarvāṇi bhūtānīdam̐ sarvaṃ yadayamātmā

24.8

sa yathā dundubherhanyamānasya na bāhyāñchabdāñchaknuyādgrahaṇāya;
dundubhestu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo gṛhītaḥ

24.9

sa yathā [śaṅkhasya dhmāyamānasya] na bāhyāñchabdāñchaknuyādgrahaṇāya;
śaṅkhasya tu grahaṇena śaṅkhadhmasya vā śabdo gṛhītaḥ

24.10

sa yathā vīṇāyai vādyamānāyai na bāhyāñchabdāñchaknuyāt grahaṇāya;
vīṇāyai tu grahaṇena vīṇāvādasya vā śabdo gṛhītaḥ

24.11

sa yathārdrāgnerabhyāhita[sya] pṛthagdhūmā viniścarantyevaṃ vā are'sya
mahato bhūtasya niśvasita'metadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa
itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni
vyākhyānāni [iṣṭaṃ hutamaśitaṃ pāyitamayañca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca
bhūtāni] asyaivaitāni sarvāṇi niḥśvasitāni

24.12

sa yathā sarvāsāmapām̐ samudra ekāyanamevam̐ sarveṣām̐ sparśānāṃ tvagekāyanamevam̐ sarveṣām̐ rasānāṃ jihvaikāyanamevam̐ sarveṣāṃ gandhānāṃ nāsike²
ekāyanamevam̐ sarveṣām̐ rūpāṇāṃ cakṣurekāyanamevam̐ sarveṣām̐ śabdānām̐ śrotamekāyanamevam̐ sarveṣām̐ saṅkalpānāṃ mana ekāyanamevam̐ sarvāsāṃ vidyānām̐ hṛdayamekāyanamevam̐ sarveṣāṃ karmaṇām̐ hastāvekāyanamevam̐ sarveṣāmānandānāmupastha
ekāyanamevam̐ sarveṣāṃ visargāṇām̐ pāyurekāyanamevam̐ sarveṣāmadhvanāṃ pādāvekāyanamevam̐ sarveṣāṃ vedānāṃ vāgekāyanam

24.13

sa yathā saindhava [ghano'nantaro'bāhyaḥ kṛtsno rasaghana eva, ] evaṃ vā
are'yamātmā'nantaro'bāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati; na pretya saṃjñā'stītyare bravīmi | iti
hovāca yājñavalkyaḥ

24.14

sā hovāca maitreyyatraiva bhagavān mohāntamā'pīpat | na vā ahamimaṃ vijānāmīti
sa hovāca na vā are'haṃ mohaṃ bravīmi[avināśī vā are'yamātmā'nucchittidharmā]

24.15

yatra hi dvaitamiva bhavati — taditara itaraṃ paśyati, taditara itaraṃ
jighrati, [taditara itaram̐ rasayate,] taditara itaramabhivadati, taditara itaram̐
śṛṇoti, taditara itaraṃ manute, [taditara itaram̐ spṛśati,] taditara itaraṃ vijānāti | yatra tvasya sarvamātmaivābhūt — tat kena kaṃ paśyet, tat kena
kaṃ jighret, [tat kena kam̐ rasayet,] tat kena kamabhivadet, tat kena kam̐
śṛṇuyāt, tat kena kaṃ manvīta, [tat kena kam̐ spṛśet,] tat kena kaṃ vijānīyāt | yenedam̐ sarvaṃ vijānāti, taṃ kena vijānīyāt | [sa eṣa neti
netyātmā | agṛhyo na hi gṛhyate; aśīryo na hi śīryate; asaṅgo
na hi sajyate, asito na vyathate na riṣyati|] vijñātāramare kena vijānīyāditi | [uktānuśāsanā'si maitreyyetāvadare khalvamṛtatvamiti hoktvā
yājñavalkyo vijahāra]

Commentaries (1)

Linked texts (7)