Brihadaranyaka 3
Bṛhadāraṇyaka 3
- Language
- Sanskrit
Contents
- 3.17 — 1 part
3.1
ātmaivedamagra āsīt puruṣavidhaḥ | so'nuvīkṣya nānyadātmano'paśyat | so'hamasmītyagre vyāharat | tato'hannāmābhavat
tasmādapyetarhyāmantrito'hamayamityevāgra uktvā'thānyannāma prabrūte yadasya
bhavati
sa yat pūrvo'smāt sarvasmāt , sarvān pāpmana auṣat , tasmāt puruṣaḥ
o(au)ṣati ha vai sa taṃ yo'smāt pūrvo bubhūṣati, ya evaṃ veda
3.2
so'bibhet | tasmādekākī bibheti | sa hāyamīkṣāñcakre - yanmadanyannāsti kasmānnu bibhemīti | tata evāsya bhayaṃ vīyāya | kasmāddhayabheṣyat ? dvitīyādvai bhayaṃ bhavati
3.3
sa vai naiva reme | tasmādekākī na ramate | sa dvitīyamaicchat | sa
haitāvānāsa, yathā strīpumāṃsau saṃpariṣvaktau | sa imamevātmānaṃ dvedhā'pātayat
tataḥ patiśca patnī cābhavatām | tasmādidamardhavṛgalamiva sva iti ha smāha
yājñavalkyaḥ| tasmādayamekāṃśaḥ (mākāśaḥ) striyā pūryata eva | tām̐ samabhavat
tato manuṣyā ajāyanta
3.4
so heyamīkṣāñcakre-kathannu mā''tmana eva janayitvā saṃbhavati ? hanta
tiro'sānīti | sā gaurabhavat, ṛṣabha itaraḥ | tām̐ samevābhavat | tato
gāvo'jāyanta | vaḍabetarā'bhavat, aśvavṛṣa itaraḥ; gardabhītarā, gardabha itaraḥ
tām̐ samevābhavat | tata ekaśaphamajāyata | ajetarā'bhavat, basta itaraḥ;
aviritarā, meṣa itaraḥ | tāṃtām̐ samevābhavat | tato'jāvayo'jāyanta
evameva yadidaṃ kiñca mithunamā pipīlikābhyaḥ, tat sarvamasṛjata
3.5
so''vai (ve) dahaṃ vāva sṛṣṭirasmi, aham̐ hīdam̐ sarvamasṛkṣīti | tataḥ
sṛṣṭirabhavat | sṛṣṭyām̐ hāsyaitasyāṃ bhavati, ya evaṃ veda
3.6
athetyabhyamanthat sa mukhācca yonerhastābhyāñcāgnimasṛjata | tasmādetadubhayamalomakamantarataḥ | alomakā hi yonirantarataḥ
tad yadidamāhuramuṃ yajāmuṃ yajetyekaikaṃ devam, etasyaiva sā visṛṣṭiḥ | eṣa
u hyeva sarve devāḥ
atha yat kiñcedamārdram, tad retaso'sṛjata | tadu somaḥ
etāvadvā idam̐ sarvam, annañcaivānnādaśca | soma evānnamagnirannādaḥ
saiṣā brahmaṇo'tisṛṣṭiḥ, yacchreyaso devānasṛjata | atha yanmartyassan
amṛtānasṛjata, tasmādatisṛṣṭiḥ | atisṛṣṭyām̐ hāsyaitasyāṃ bhavati, ya
evaṃ veda
3.7
taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt | tannāmarūpābhyāmeva vyākriyata asaunāmā'yamidam̐rūpa iti
tadidamapyetarhi nāmarūpābhyāmeva vyākriyete'saunāmāyamidam̐rūpa iti
sa eṣa iha praviṣṭa ānakhāgrebhyaḥ, yathā kṣuraḥ kṣuradhāne'vahitaḥ
syāt, viśvambharo vā viśvambharakulāye
taṃ na paśyati¹ akṛtsno hi saḥ
prāṇanneva prāṇo nāma bhavati, vadan vāk, paśyam̐ścakṣuḥ, śṛṇvan
śrotram, manvāno manaḥ
tānyasyaitāni karmanāmānyeva
'tataḥ svayaṃbhūrbhagavānavyakto vyañjayannidam
mahābhūtādivṛttaujāḥ prādurāsīt tamonudaḥ
so'bhidhyāya śarīrāt svāt sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ
apa eva sasarjādau tāsu vīryamapāsṛjat ||'
' ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā |'
' ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥsarvaṃ pravartate ||'
'kutaḥ sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam
praḷaye ca kamapyeti taṃ me brūhi pitāmaha || '
sa yo'ta ekaikamupāste, na sa veda | akṛtsno hyeṣo'ta
ekaikena bhavati | ātmetyevopāsīta | atra hyete sarva ekaṃ bhavanti
tadetat padanīyamasya sarvasya, yadayamātmā | anena hyetat sarvaṃ veda
yathā ha vai padenānuvindet, evam | kīrtiṃ ślokaṃ vindate, ya evaṃ veda
3.8
tadetat preyaḥ putrāt [preyo mitrāt'] preyo vittāt preyo'nyasmāt
sarvasmādantarataro^2 yadayamātmā | sa yo'nyamātmanaḥ priyaṃ bruvāṇaṃ
tadetat preyaḥ putrāt preyo mitrāt preyo'nyasmātsarvasmādantarataro
yadayamātmā
sa yo'nyamātmanaḥ priyaṃ bruvāṇaṃ
brūyāt priyam̐ rotsyatītīśvaro ha tathaiva syāt | ātmānameva priyamupāsīta
sa ya ātmānameva priyamupāste, na hāsya priyaṃ pramāyukaṃ bhavati
3.9
tadāhuḥ – yad brahmavidyayā sarvaṃ bhaviṣyanto manuṣyā manyante,
kimu tad brahmāvait ¹, yasmāt tat sarvamabhavaditi
3.10
brahma vā idamagra āsīt | tadātmānamevāvedāhaṃ brahmāsmīti
tasmāt tat sarvamabhavat
tad yo yo devānāṃ pratyabudhyata, sa eva tadabhavat ; tatharṣīṇām ;
tathā manuṣyāṇām | taddhaitat paśyan ṛṣirvāmadevaḥ pratipede ahaṃ manurabhavam̐
sūryaśceti | tadidamapyetarhi ya evaṃ veda ahaṃ brahmāsmīti, sa idam̐ sarvaṃ bhavati
tasya ha na devāścanābhūtyā īśate | ātmā hyeṣām̐ sa bhavati
atha yo'nyāṃ devatāmupāste anyo'sāvanyo'hamasmīti, na
sa veda | yathā paśurevaṃ sa devānām | yathā havai bahavaḥ paśavo manuṣyaṃ
bhuñjyuḥ, evame [vai] kakaḥ puruṣo devān bhunakti
ekasminneva paśāvādīyamāne'priyaṃ bhavati ; kimu bahuṣu ? tasmādeṣāṃ tanna
priyam , yadetanmanuṣyā vidyuḥ
3.10-2
sūcyate | tādṛśī ca dṛṣṭirna mokṣārthopāsanaviṣayā | tataśca mokṣopāsane tāttvikaviṣayatvāvaśyambhāvena atasmiṃstadāroparūpadṛṣṭividherayuktatvāt pṛthaktvenaivānusandhānaṃ
kāryam, na tu apṛthaksiddhaviśeṣyatvarūpātmatveneti pūrvapakṣe, ^1paṭhati -“ ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ce”ti | ‘tvaṃ vā ahamasmi bhagavo devate, ahaṃ vai tvamasi
bhagavo devate’ iti pūrvai upāsitāraḥ ātmatvenopagacchanti = upāsata ityarthaḥ
‘ya ātmani tiṣṭha’ ntītyādīni ca śāstrāṇi pratyagātmāpekṣayā ātmatāṃ grāhayanti=
pratipādayanti^2 | na ca pṛthaktvānusandhānasya virodhaḥ śaṅkyaḥ | kiñcijjñatvasarvajñatvādilakṣaṇabhedakākārasya pāramārthikatvāt bhedarūpaṃ pṛthaktvamastyeva | niyamenādhāratvalakṣaṇamapṛthaksiddhaviśeṣyatvarūpamātmatvamapyastyeva | na hīdṛśātmatvaṃ bhedavirodhi
ataḥ ātmetyevopāsīteti vidhivaśādātmatvenaivopāsanaṃ kartavyamiti sthitam
prakṛtamanusarāmaḥ
3.11
brahma vā idamagra āsīdekameva | tadekam̐ sanna vyabhavat | tacchreyorūpamatyasṛjata kṣatram , yānyetāni devatrā kṣatrāṇīndro varuṇaḥ somo rudraḥ
parjanyo yamo mṛtyuriśāna iti
tasmāt kṣatrāt paraṃ nāsti | tasmāt brāhmaṇaḥ kṣatriyamadhastādupāste rājasūye | kṣatra eva tad yaśo dadhāti
saiṣā kṣatrasya yoniryad brahma | tasmād yadyapi rājā paramatāṃ gacchati,
brahmaivāntata upaniśrayati svāṃ yonim | ya u enam̐ hinasti, svām̐ sa
yonimṛcchati | sa pāpīyān bhavati, yathā śreyām̐sam̐ him̐sitvā
3.12
sa naiva vyabhavat | sa viśamasṛjata, yānyetāni devajātāni gaṇaśa
ākhyāyante - vasavo rudrā ādityā viśve devā maruta iti
3.13
sa naiva vyabhavat | sa śaudraṃ varṇamasṛjata pūṣaṇam | iyaṃ vai pūṣā
iyam̐ hīdam̐ sarvaṃ puṣyati, yadidaṃ kiñca
3.14
sa naiva vyabhavat | sa tacchreyorūpamatyasṛjata dharmam
tadetat kṣatrasya kṣatram, yaddharmaḥ | tasmāt dharmāt paraṃ nāsti
atho abalīyān balīyām̐samāśaṃsate dharmeṇa, yathā rājñaivam | yo vai sa
dharmaḥ satyaṃ vai tat | tasmāt satyaṃ vadantamāhuḥ dharmaṃ vadatīti, dharmaṃ vā vadantam̐
satyaṃ vadatīti | etaddhyevaitadubhayaṃ bhavati
3.15
tadetad brahma kṣatraṃ viṭchūdraḥ | tadagninaiva deveṣu brahmābhavat ; brāhmaṇo
manuṣyeṣu kṣatriyeṇa kṣatriyo vaiśyena vaiśyaḥ śūdreṇa śūdraḥ
tasmādagnāveva deveṣu lokamiścante, brāhmaṇe manuṣyeṣu | etābhyāṃ
hi rūpābhyāṃ brahmābhavat
atha yo ha vā asmāllokāt svaṃ lokamadṛṣṭvā praiti, sa enamavidito
na bhunakti, yathā vedo vā'nanūkto'nyadvā karmākṛtam | yadi ha vā apyanevaṃvinmahat puṇyaṃ karma karoti, taddhāsryāntataḥ kṣīyata eva | ātmānameva lokamupāsīta | sa ya ātmānameva lokamupāste,
na hāsya karma kṣīyate | asmāddhayevātmano yadyat kāmayate, tattat
sṛjate
3.16
atho ayaṃ vā ātmā sarveṣāṃ bhūtānāṃ lokaḥ | sa yajjuhoti yad
yajate, tena devānāṃ lokaḥ
atha yadanubrūte tenarṣīṇām | atha yat pitṛbhyo nimṛṇāti¹ yat prajāmicchate,
tena pitṝṇām | atha yanmanuṣyān vāsayate, yadebhyo'śanaṃ dadāti, tena
manuṣyāṇām | atha yat paśubhyastṛṇodakaṃ vindati, tena paśūnām | yadasya
gṛheṣu śvāpadā vayām̐syāpipīlikābhya upajīvanti, tena teṣāṃ lokaḥ
yathā ha vai svāya lokāyāriṣṭa (ṣṭi) micchet
evaṃ haivaṃvide sarvāṇi bhūtānyariṭi (ṣṭi?) micchanti
tad vā etadviditaṃ mīmāṃsitam
3.17
ātmaivedamagra āsīdeka eva
sokāmayata jāyā me syāt, atha prajāyeya, atha vittaṃ me syāt, atha karma
kurvīyeti | etāvān vai kāmaḥ | neccham̐ścanāto bhūyo vindet | tasmādapye
tarhyekākī kāmayate-jāyā me syādatha prajāyeya, atha vittaṃ me syādatha karma
kurvīyeti | sa yāvadapyeteṣāmekaikaṃ na prāpnoti, akṛtsna eva tāvanmanyate
tasyo kṛtsnatā-mana evāsyātmā | vāg jāyā | prāṇaḥ prajā | cakṣurmānuṣaṃ
vittam ; cakṣuṣā hi tad vindate ; śrotaṃ daivam̐ śrotreṇa hi tacchṛṇoti
ātmaivāsya karma | ātmanā hi karma karoti | sa eṣa pāṅkto yajñaḥ;
pāṅktaḥ paśuḥ; pāṅktaḥ puruṣaḥ; pāṅktamidam̐ sarvaṃ yadidaṃ kiñca | tadidam̐
sarvamāpnoti, ya evaṃ veda
3.17.p1
iti tṛtīyādhyāye caturthaṃ brāhmaṇam
Commentaries (1)
- Anubhūtiprakāśa — Mādhava, Sanskrit
Linked texts (3)
- Mādhyandina — Sanskrit
- Śatapathabrāhmaṇa or Bṛhadāraṇyakabrāhmaṇa — Sanskrit
- Vedāntasamanvaya — Gurugovinda Rāya, Sanskrit