Brihadaranyaka 4
Bṛhadāraṇyaka 4
- Language
- Sanskrit
Contents
- 4.23 — 1 part
4.2
yat saptānnāni medhayā tapasā'janayat pitā
ekamasya sādhāraṇaṃ dve devānabhājayat
trīṇyātmane'kuruta paśubhya ekaṃ prāyacchat
tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na
[ yat saptānnāni medhayā tapasā'janayatpitetyādiprathamakhaṇḍaślokāḥ śrutyaiva
(ta) 'kasmāt tāni na kṣīyante adyamānāni sarvadā
yo vai tāmakṣitiṃ veda so'nnamatti pratīkena
sa devānapigacchati sa ūrjamupajīvati | iti ślokāḥ | (1)
yat saptānnāni medhayā tapasā'janayat piteti | medhayā hi
tapasā'janayat pitā
ekamasya sādhāraṇamiti | idamevāsya tat sādhāraṇamannam, yadidamadyate | sa ya etadupāste,
na sa pāpmano vyāvartate | miśram̐ hyetat
dve devānabhājayadidti hutañca prahutañca | tasmāddevebhyo juhvati 1 pra
ca juhvati
atho āhurdarśapūrṇamāsāviti | tasmānneṣṭiyājukaḥ syāt
paśubhya ekaṃ prāyacchaditi | tat payaḥ | payo hyevāgre manuṣyāśca
paśavaścopajīvanti | tasmāt kumāraṃ jātaṃ ghṛtaṃ vaivāgre'pralilehayanti,
stanaṃ vā nu dhāpayanti | atha vatsaṃ jātamāhuratṛṇāda iti
tasminsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca neti | payasi hīdaṃ sarvaṃ
pratiṣṭhitam, yacca prāṇiti yacca na| tadyadidamāhuḥ saṃvatsaraṃ payasā juhvadapa
punarmṛtyuṃ jayatīti, na tathā vidyāt | yadahareva juhoti, tadahaḥ
punarmṛtyumapajayati
evaṃ 'vidvān sarvaṃ hi devebhyo'nnādyaṃ prayacchati
(ta)' kasmāt tāni na kṣīyante adyamānāni sarvadeti
puruṣo vā akṣitiḥ | sa hīdamannaṃ punaḥpunarjanayate
yo vai tāmakṣitiṃ vedeti | puruṣo vā akṣitiḥ | sa hīdamannaṃ dhiyā
dhiyā janayate karmabhiḥ | yadvaitanna kuryāt, kṣīyeta ha
so'nnamatti pratīkeneti | mukhaṃ pratīkaṃ mukhenetyetat
sa devānapigacchati sa ūrjamupajīvatīti praśaṃsā
4.3
trīṇyātmane'kuruteti | mano vācaṃ prāṇam | tānyātmane'kuruta
anyatramanā abhūvam, nādarśam; anyatramanā abhūvam, nāśrauṣamiti
manasā hyeva paśyati, manasā śṛṇoti
kāmassaṃkalpo vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhīrdhīrbhīrityetat sarvaṃ
mana eva| tasmādapi pṛṣṭhata upaspṛṣṭo manasā vijānāti
yaḥ kaśca śabdo vāgeva sā
eṣā hyantamāyattā ; eṣā hi na
prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samāno'na ityetat sarvaṃ prāṇa eva
etanmayo vā ayamātmā ; vāṅmayo manomayaḥ prāṇamayaḥ
4.4
trayo lokā eta eva | vāgevāyaṃ loko mano'ntarikṣalokaḥ
prāṇo'sau lokaḥ
4.5
trayo vedā eta eva | vāgevargvedo mano yajurvedaḥ prāṇaḥ sāmavedaḥ
4.6
devāḥ pitaro manuṣyā eta eva | vāgeva devā manaḥ pitaraḥ prāṇo
manuṣyāḥ
4.7
pitā mātā prajaita eva | mana eva pitā vāṅ mātā prāṇaḥ prajā
4.10
vijñātaṃ vijijñāsyamavijñātameta eva | yatkiñca vijñātaṃ vācastadrūpam | vāgghi vijñātā | vāgevainaṃ tadbhūtvā'vati (8)
yatkiñca vijijñāsyam, manasastadrūpam | mano hi vijijñāsyam
mana enaṃ tad bhūtvā'vati (9) | yatkiñcāvijñātaṃ prāṇasya tadrūpam
prāṇo hyavijñātaḥ | prāṇa enaṃ tad bhūtvā'vati
4.11
tasyai vācaḥ pṛthivī śarīraṃ jyotīrūpamayamagniḥ
tad yāvatyeva vāk, tāvatī pṛthivī, tāvānayamagniḥ
4.12
athaitasya manaso dyauḥ śarīraṃ jyotīrūpamasāvādityaḥ | tad yāvadeva
manastāvatī dyaustāvānasāvādityaḥ | tau mithunam̐ samaitām | tataḥ prāṇo'jāyata | sa indraḥ | sa eṣo'sapatnaḥ | dvitīyo vai sapatnaḥ | nāsya
sapalo bhavati, ya evaṃ veda
4.13
athaitasya prāṇasyāpaḥ śarīraṃ jyotīrūpamasau candraḥ | tad yāvāneva
prāṇastāvatya āpaḥ tāvānasau candraḥ
ta ete sarva eva samāḥ sarve'nantāḥ | sa yo haitānantavata
upāste, antavantam̐ sa lokaṃ jayati | atha yo haitān anantānupāste,
anantam̐ sa lokaṃ jayati
4.14
sa eṣa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalaḥ | tasya rātraya eva pañcadaśa
kalāḥ; dhruvaivāsya ṣoḍaśī kalā | sa rātribhireva ā ca pūryate'pa ca
kṣīyate | so'māvāsyām̐ rātrimetayā ṣoḍaśyā kalayā sarvamidaṃ prāṇabhṛdanupraviśya tataḥ prātarjāyate | tasmādetām̐ rātriṃ prāṇabhṛtaḥ prāṇaṃ na vicchindyādapi kṛkalāsasyaitasyā eva devatāyā apacityai
4.15
yo vai sa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalo'yameva sa
yo'yamevaṃvit puruṣaḥ | tasya vittameva pañcadaśa kalāḥ, ātmaivāsya
ṣoḍaśī kalā | sa vittenaiva ā ca pūryate'pa ca kṣīyate | tadetannabhyaṃ yadayamātmā, pradhirvittam | tasmādyadyapi sarvajyāniṃ jīyate
ātmanā cejjīvati, pradhinā'gādityevā''huḥ
4.16
atha trayo vāva lokā manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka iti
soyaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena karmaṇā | karmaṇā pitṛloko
vidyayā devalokaḥ | devaloko vai lokānām̐ śreṣṭhaḥ | tasmādvidyāṃ
praśam̐santi
4.20
athātassaṃprattiḥ - yadā praiṣyan manyate'tha putramāha tvaṃ brahma tvaṃ
yajñastvaṃ loka iti | sa putraḥ pratyāha - ahaṃ brahmāhaṃ yajño'haṃ loka iti
yadvai kiñcānūktaṃ tasya sarvasya brahmetyekatā
ye vai ke ca yajñāsteṣām̐ sarveṣāṃ yajña ityekatā | ye vai ke ca lokāsteṣām̐
sarveṣām̐ loka ityekatā | etāvadvā idam̐ sarvam | etanmā sarvam̐ sannayamito'bhunajaditi | tasmāt putramanuśiṣṭaṃ lokyamāhuḥ tasmādenamanuśāsati
sa yadaivaṃvidasmāllokāt praiti, athaibhireva prāṇaiḥ saha putramāviśati | sa yadyanena kiñcidakṣaṇayā kṛtaṃ bhavati, tasmādenaṃ sarvasmāt putro
muñcati | tasmāt putro nāma | sa putreṇaivāsmin loke pratitiṣṭhati
athainamete daivāḥ prāṇā amṛtā āviśanti (17)| pṛthivyai
cainamagneśca daivī vāgāviśati | sā vai devī vāk, yayā yadyadeva vadati
tattadbhavati (18) | divaścainamādityācca daivaṃ mana āviśati | tadvai daivaṃ
mano yenānandyeva bhavatyatho na śocati (19) | adbhyaścainaṃ candramasaśca daivaṃ
prāṇa āviśati | sa vai daivaḥ prāṇo yassañcaram̐ścāsañcaram̐śca na vyathate'tho
na riṣyati
sa evaṃvit sarveṣāṃ bhūtānāmātmā bhavati yathaiṣā devataivaṃ sa
yathaitāṃ devatāṃ sarvāṇi bhūtānyavantyevam̐ haivaṃvidam̐ sarvāṇi bhūtānyavanti
yadu kiñcemāḥ prajāḥ śocantyamaivāsāṃ tadbhavati | puṇyamevāmuṃ gacchati
na ha vai devān pāpaṃ gacchati
4.21
athāto vratamīmāṃsāprajāpatirha karmāṇi sasṛje | tāni sṛṣṭānyanyonyenāspardhanta
vadiṣyāmyevāhamiti vāg dadhe | drakṣyāmyahamiti cakṣuḥ | śroṣyāmyahamiti
śrotram | evamanyāni karmāṇi yathākarma | tāni mṛtyuśśramo bhūtvopayeme
tānyāpnot | tānyāptvā mṛtyuravārundhat | tasmācchrāmyatyeva vāk,
śrāmyati cakṣuḥ, śrāmyati śrotram
athemameva nāpnot, yo'yaṃ madhyamaḥ prāṇaḥ
tāni jñātuṃ dadhrire-ayaṃ vai naḥ śreṣṭho yaḥ sañcaram̐ścāsañcaram̐śca
na vyathate, atho na riṣyati | hantāsyaiva sarve rūpamasāmeti | ta etasyaiva
sarve rūpamabhavan
tasmādeta etenā''khyāyante prāṇā iti
tena ha vāva tatkulamācakṣate yasmin kule bhavati, ya evaṃ veda ;
ya u haivaṃvidā spardhate, anuśuṣya haivāntato mriyata ityadhyātmam
4.23
athādhidaivatam—jvaliṣyāmyevāhamityagnirdadhe, tapsyāmyahamityādityo bhāsyāmyahamiti candramāḥ| evamanyā devatā yathādaivatam| sa
yathaiṣāṃ prāṇānāṃ madhyamaḥ prāṇaḥ, evametāsāṃ devatānāṃ vāyuḥ| mlocanti
hyanyā devatāḥ, na vāyuḥ| saiṣā'nastamitā devatā yadvāyuḥ (22)
athaiṣa śloko bhavati—
yataścodeti sūryo'staṃ yatra ca gacchatīti| prāṇādvā eṣa udeti prāṇe'stameti
taṃ devāścakrire dharmaṃ sa evādya sa u śva iti
yadvā ete'muhyadhriyanta tadevāpyadya kurvanti | tasmādekameva vrataṃ
caret—prāṇyāccaivāpānyācca, nenmā pāpmā mṛtyurānruvaditi| yadyu caret
samāpipayiṣet
teno etasyai devatāyai sāyujyam̐ salokatāṃ jayati
4.23.p1
iti tṛtīyādhyāye pañcamaṃ brāhmaṇam
Commentaries (1)
- Anubhūtiprakāśa — Mādhava, Sanskrit
Linked texts (15)
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Mādhyandina — Sanskrit
- Kāṇva — Sanskrit
- Śatapathabrāhmaṇa or Bṛhadāraṇyakabrāhmaṇa — Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Mantrapuṣpa — Sanskrit
- Upaniṣads — Sanskrit
- Aṣṭāviṃśatyupaniṣad — Sanskrit
- Īśādyupaniṣadaḥ — Sanskrit
- Different Upaniṣads — Sanskrit
- Vedāntasamanvaya — Gurugovinda Rāya, Sanskrit
- Madhukāṇḍa — Sanskrit
- Bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣyavārttikasāra — Mādhava, Sanskrit
- Īśādidvādaśopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Vājasaneyi bṛhadāraṇyaka — Sanskrit