Brihadaranyaka 42
Bṛhadāraṇyaka 42
- Language
- Sanskrit
Contents
- 42.6 — 21 parts
42.1
iti bṛhadāraṇyake aṣṭamo'dhyāyaḥ || iti bṛhadāraṇyakopaniṣat
pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇāt pūrṇamudacyate
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate || oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
śrīmate śrīnivāsaparabrahmaṇe aupaniṣadapuruṣāya namaḥ
śrutyantarāmānujayaugiseviśrīraṅgarāmānujayaugiśiṣye
śrīraṅgarāmānujayaugivaryaśrutyantabhāṣyasya gatirmadīyam
42.2
dadhyaṅkacchaśirā yadāha madhu tad yatrāsti kakṣryaṃ tathā
yasminnaśvamayārkalabdhanigamaśrīyājñavalkyoktayaḥ
aśvabrāhmaṇapūrvakaṃ bṛhadidaṃ hyāraṇyakaṃ yatparam ,
śrīmānaśvamukhaḥ sa me hṛdi pariṣkāraṃ vidhatte sthitaḥ
42.3
yasmin jñāte bhavati nikhilaṃ jñātamasyāvabodho
vedāntāt syāt tava, sa sugamaḥ sarvavidyāvidaiva
vedyaṃ nirdoṣaramiha kṛte karmavarge samīci
netāvyāpte triyuga ! kalayet tvatprabhāṃvaṃ kalau kaḥ
42.4
śrīman saṃyamisārvabhauma ! bhavataḥ śrīraṅgarāmānujaprakhyāṃ saṃprati vedituṃ samucitāṃ sārthaiḥ samarthaiḥ satām
yanmāmadbhutaraṅgalakṣmaṇamuniśrutyantabhāṣyāśayaṃ
samyak śikṣayatā guro'trabhavatā panthāḥ pariṣkāryate
42.5
tantravedāntayostarke prācye navye paratra ca
prabandhānāṃ praṇetṛtvaṃ vātsyasaccakravartinā
42.6
sabhāṣyeśādyupaniṣatpariṣkārakṛtedṛśam
bṛhadāraṇyakaṃ vīrarāghaveṇa pariṣkṛtam
42.6.p1
kāṇve -
mādhyandine -
tadaiva tacchuṣyati .... tadeva tacchuṣyati
tasmādvaiva ( tasmādveva ) .... tasmādveva
ayāsyāṅgirasaḥ (ayāsya āṅgirasaḥ).... ayāsya āṅgirasaḥ
sa tayā vācā .... tayā vācā
gīyate [ nna ] ityuha .... gīyate'nna ityuha
3. 4. (ātmaiva) .... 4. 2. (ātmaiva)
o ( au ) ṣati .... oṣati
ardhavṛgalaṃ .... ardhavṛgalaṃ
tasmādayamekāṃśaḥ ( ākāśaḥ ) .... tasmādayamākāśaḥ
tāṃ tāṃ .... tāṃ
sovai ( ve ) ta .... sovet
putrāt [ preyomittrāt ] preyo vittāt .... putrāt preyo vittāt
antarataraḥ ( raṃ ) .... antarataraṃ
avait .... avet | ( evamupari sarvatra )
evame [ vai ] kaikaḥ .... evamekaikaḥ
ariṣṭaṃ ( ṣṭiṃ ) .... ariṣṭiṃ
vindate .... vindati
ta ( ka ) smāt .... kasmāt
pralilehayanti .... pratilehayanti
vāgevainaṃ .... vāgenaṃ
ityevāhuḥ .... ityāhuḥ
avārundhata .... avārundha
rūpamasāmeti '.... rūpaṃ bhavāmeti
adhidaivataṃ .... adhidevataṃ
kāṇve -
mādhyandine -
yathādaivataṃ
yathādevataṃ
āmuvaditi
āptavaditi
jayati
jayati ya evaṃ veda
pūryate ha prajayā
pūryate prajayā
42.6.p2
śabdaparyāyaḥ 10, dikparyāyaḥ 11.
42.6.p3
dikparyāyaḥ 10, śabdaparyāyaḥ 11.
42.6.p4
dvāsaptati
dvāsaptatiḥ
kumāro vā mahārājo vā
kumāro vā
yat kṛṣṇaṃ tenābhiryacchuklaṃ
yacchuklaṃ tenābhiryat kṛṣṇaṃ
saṃvittā (saṃvitte)
saṃvitte
gautama
gotama
atrirha vai - attiriti (?)
attirha vai - attiriti
tyacca
tyañca (evamuparyapi)
adhidaivatam
adhidevatam
yannu me
yanme
bravītu me bhagavān
bravītu bhagavān
sa hovāca
sa hovāca yājñavalkyaḥ
viditaṃ [bhavati]
viditam
42.6.p5
śaṅkhaparyāyaḥ prāk; vīṇāparyāyaḥ paścāt
42.6.p6
vīṇāparyāyaḥ prāk; śaṅkhaparyāyaḥ paścāt
42.6.p7
śaṅkhadhmānasya (śaṅkhadhmāsya)
śaṅkhadhmasya
nāsikaikāyanam
nāsike ekāyanam
kāṇve -
mādhyandine -
(sparśarasagandharūpaśabdasaṃkalpavidyānandavisargādhvavedāḥ krameṇa)
( sparśagandharasarūpaśabdasaṃkalpaveda -
karmādhvānandavisargavidyāḥ krameṇa)
udgrahaṇāyaiva
udgrahaṇāyeva
(jighrati paśyati śṛṇotyabhivadati
manute vijānātīti kramaḥ
(paśyati jighratyabhivadati śṛṇoti
manute vijānātīti kramaḥ )
yatra vā asya ( yatra tvasya )
yatra tvasya
( pṛthivyabagnivāyvādityadikcandravidyutstanayittvākāśadharmasatyamānuṣātmaparyāyāḥ krameṇa)
(pṛthivyabagnyākāśavāyvādityacandradigvidyutstanayitnudharmasatyamānuṣātmaparyāyāḥ krameṇa)
yaścāyaṃ [ madhyātma] mātmā
yaścāyamātmā
anāvṛtaṃ nānena ( nainena )
anāvṛtaṃ nainena
daśa ca śatāni sahasrāṇi
daśa ca sahasrāṇi
atha vaṃśaḥ pautimāṣyaḥ
(atha vaṃśaḥ tadidaṃ vayaṃ śaurpaṇāyyāt
ityārabhya baijavāpāyanaparyanta -
matīva bhedaḥ | upari tu )
jātūkarṇyaḥ āsurāyaṇācca yāskācca....
jātūkarṇyo bhāradvājāt bhāradvājo
bhāradvājāccāsurāyaṇācca yāskācca
māṇḍeḥ, māṇḍiḥ
māṇṭeḥ, māṇṭiḥ
vipracitteḥ, vipracittiḥ
viprajiteḥ, viprajittiḥ
sanakāt, sanakaḥ
sanagāt, sanagaḥ
taṃ hodakālayat (dācakāra )
taṃ hodācakāra
cukṛdhuḥ (cukuśuḥ)
cukṛdhuḥ
kāṇve -
mādhyandine -
sa muktiḥ
sā muktiḥ (evamuparyapi)
(pūrvapakṣādyanubandhipraśne udgātretyādi;
(pūrvapakṣādyanubandhipraśne brahmaṇètyādi;
antarikṣapadaghaṭitapraśne brahmaṇèantarikṣapadaghaṭitapraśne udgātretyādi)
tyādi)
śasyaiva ca
śasyaiva
(yat kiñcedaṃ prāṇabhṛditi | punaḥ
(pṛthivīlokamevetyādi ādau | punaḥ
208 puṭe kiṃ tābhirjayatīti
kiṃ tābhirjayatīti praśne yatkipraśne 209 pṛthivīlokamevetyādi)
ñcedaṃ prāṇabhṛditi)
atinedante
atinedanti
pitṛlokameva tābhirjayati | evamiva....
mānuṣya (manuṣya) lokameva tābhi(atīva) hi pitṛlokaḥ | yā
rjayati | atīva hi mā (ma)
hutā adhiśerate manuṣyalokameva
nuṣyalokaḥ | yā hutā adhitābhirjayati | adha iva hi
śerate, pitṛlokameva tābhi
manuṣyalokaḥ
rjayati | adha iva hi pitṛlokaḥ
śasyaiva ca tṛtīyā katamāstā yā
śasyaiva tṛtīyā'dhidevatamathādhyātmam
adhyātmamiti
katamāstā yā adhyātmamiti
atigrahā iti
atigrahāḥ
42.6.p8
vāggrahānantaraṃ jihvāgrahaḥ
42.6.p9
jihvāgrahāntaraṃ vāggrahaḥ
42.6.p10
mṛtyuṃ jayati (ya evaṃ veda)
mṛtyuṃ jayati
(prāṇakramaṇapraśnataduttarānantaraṃ kiṃ na....
(kiṃ na jahātīti praśnataduttarānantaraṃ
jahātīti praśnaḥ uttarañca)
prāṇakramaṇapraśnaḥ uttarañca)
somya hastamārtabhāga
saumya hastamārtabhāgeti hovāca
mantrayāñcakrāte
mantrayāñcakratuḥ
atha yat
atha ha yat
kāṇve -
mādhyandine -
lābhyā (hyā) yaniḥ
lāhyāyaniḥ
athainaṃ (nama) brūma
athainamabrūma
kka pārikṣitā abhavanniti kva pārikṣitā abhavan - sa tvā
kka pārikṣitā abhavan kva pārikṣitā
abhavanniti - tat tvā
uvāca vai so'gacchan
uvāca vai tadagacchan
samantaṃ pṛthivī dvistāvat
samantaṃ lokaṃ dvistāvat pṛthivī
tāṃ samantaṃ pṛthivīṃ
tāṃ pṛthivīṃ
aśvamedhayājino'bhavan
pārikṣitā abhavan
jayati yaḥ
jayati, sarvamāyureti yaḥ
42.6.p11
uṣastabrāhmaṇam. 5. 4.
42.6.p12
kaholabrāhmaṇam. 6. 4.
42.6.p13
kaholabrāhmaṇam 5. 5.
42.6.p14
uṣastabrāhmaṇam. 6. 5.
42.6.p15.1
udāniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ
eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ
udāniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ, yaḥ
samānena samāniti sa ta ātmā
sarvāntaraḥ
yathā vibrūyāt
yathā vai brūyāt
kaholaḥ
kahoḍaḥ
yadeva sākṣāt
yat sākṣāt
tasmād brāhmaṇaḥ
tasmāt paṇḍitaḥ
tenedṛśa eva ato'nyadārtam
tenedṛśa eva bhavati ya evaṃ veda
protaśceti kasminnu khalvāpaḥ
protaśca kasminvāpaḥ (evamuparyapi
khaluśabdo nāsti)
kāṇve -
mādhyandine -
antarikṣalokeṣu
ākāśa eva gārgīti | kasminnu
ākāśa otaśca protaśceti
antarikṣalokeṣu
gandharvalokeṣu
dyaurlokeṣu
gandharvalokāḥ
dyaurlokāḥ
indralokeṣu
gandharvalokeṣu
indralokāḥ
gandharvalokāḥ
anatipraśnyāṃ vai devatāmati
anatipraśnyā vai devatā ati
yenāyañca
yasminnayañca
antaryāmiṇamiti sa brahmavit
antaryāmiṇaṃ sa brahmavit
kaścid brūyāt
kaśca brūyāt
sa hovāca vāyurvai
vāyurvai
yamayatyeṣa ta ātmā
yamayati sa ta ātmā (evamuparyupi)
(yo'ntarikṣe tiṣṭhan ityādiritiḥ
ya ākāśe tiṣṭhan ityādiritiḥ)
(vāyu - dyu - āditya - dik -
(vāyu - āditya - candratāraka -
dik - vidyut - stanayitnuparyāyāḥ kramāt , sarvalokaparyāyaśca, 'yaḥ sarveṣu lokeṣu tiṣṭhan
- ' ityevaṃrūpaḥ)
candratāraka - ākāśa - tamaḥ -
tejaḥparyāyāḥ kramāt )
ityadhidaivatamathādhibhūtam -
(ityu evādhilokaṃmathādhivedam yaḥ
sarveṣu vedeṣu tiṣṭhannityādikaṃ
paścāt | atha, ityu evādhivedamathādhiyajñam | yaḥ sarveṣu
yajñeṣu tiṣṭhan ityādi, atha,
ityu evādhiyajñamathādhibhūtam | )
kāṇve - mādhyandine -
ityadhibhūtamathādhyātmam .... ityu evādhibhūtamathādhyātmam
42.6.p15.2
(tvakparyāyānantaraṃ vijñānaparyāyaḥ .... (tvakparyāyānantaraṃ tamaḥparyāyatejaḥ -
atha retaḥparyāyaḥ) paryāyaretaḥparyāyāḥ | atha (vijñānaparyāyasthāne?) ātmaparyāyaḥ, ‘ya
ātmani tiṣṭhan’ iti rītyā)
imaṃ dvau praśnau .... imaṃ yājñavalkyaṃ dvau praśnau
tau cenme vakṣyati .... tau cenme vivakṣyati
[tau cenme na vivakṣiṣyati mūrdhā'sya .... tau cenme na vivakṣyati mūrdhā'sya
vipatiṣyatīti ] ? vipatiṣyatīti =
ahaṃ vai [tvā] yājñavalkya .... ahaṃ vai tvā yājñavalkya
ujjryaṃ dhanuḥ .... udyan dhanuḥ
yadavā (rvā) k pṛthivyāḥ .... yadavārk pṛthivyāḥ
dhārayasveti, sa hovāca .... dhārayasveti
kasmiṃstadotañca .... kasminneva tadotañca
asaṅgamasandhamacakṣuṣkamamukhama- .... asaṅgamasparśamagandhamarasamacakṣuṣkama -
mātramanantaraṃ mukhamanāmāgolamajaramamaramabhaya -
mamṛtamarajośabdamavivṛtamasaṃvṛtamapūrvamanaparamanantaraṃ
na tadaśnāti kiñcana .... na tadaśnāti kañcana
dyāvāpṛthivyau .... dyāvāpṛthivī
(sūryācandramovākyānantaraṃ dyāvā- .... (dyāvāpṛthivīvākyānantaraṃ sūryācandrapṛthivīvākyam) movākyam)
nimeṣā muhūrtā ahorātrāṇi .... ahorātrāṇi
saṃvatsarā iti vidhṛtāḥ .... saṃvatsarā vidhṛtāḥ
kāṇve -
mādhyandine -
prācyo nadyaḥ
prācyo'nyā nadyaḥ
diśamanu
diśam
dadato manuṣyāḥ
dadata̍ manuṣyāḥ
darvī
daryaṃ
gārgyaviditvā
aviditvā gārgi
juhoti yajati tapastapyate
juhoti dadāti tapasyatyapi
antavadevāsya tat
antavānevāsya sa lokaḥ
nānyadato'sti
nānyadasti
etasminnu khalvakṣare gārgyākāśaḥ
etadvai tadakṣaraṃ gārgi yasminnākāśaḥ
bahumanyedhvam
bahumanyadhvam
mucyedhvam
mucyādhvai
42.6.p15.3
vasu sarvaṃ hitamiti tasmāt
sarvaṃ vasu hitam | ete hīdaṃ sarvaṃ
vāsayante | tadyadidaṃ sarvaṃ vāsayante, tasmāt
dvādaśa vai māsāḥ
dvādaśa māsāḥ
te yadidaṃ sarvamādadānāḥ
tadyadidaṃ sarvamādadānāḥ
ete hīdaṃ sarvaṃ ṣaḍiti
ete hyevedaṃ sarvaṃ ṣaḍiti
eka evaiva (ivaiva) pavate
eka eva pavate
pṛthivyeva yasyāyatanamagnirlokaḥ
pṛthivyeva yasyāyatanaṃ cakṣurlokaḥ
amṛtamiti hovāca
śriya iti hovāca
(pṛthivī - kāma - rūpa ākāśa -
(pṛthivī - rūpa - ākāśa - kāma -
tamaḥ - rūpa - ap - retaḥtejaḥ - tamaḥ - ap - retaḥparyāyāḥ kramāt )
paryāyāḥ kramāt )
kāṇve -
mādhyandine -
kāmaparyāye
hṛdayaṃ lokaḥ
cakṣurlokaḥ
ya evāyaṃ kāmamayaḥ puruṣaḥ
ya evāsau candre puruṣaḥ
striya iti
mana iti
rūpaparyāye
satyamiti
cakṣuriti
ākāśaparyāye
śrotraṃ lokaḥ
cakṣurlokaḥ
ya evāyaṃ śrautkaḥ prātiśrutkaḥ puruṣaḥ
ya evāyaṃ vāyau puruṣaḥ
diśa iti
prāṇa iti
tamaḥparyāye
hṛdayaṃ lokaḥ
cakṣurlokaḥ
(punaḥ rūpaparyayaḥ tatra) rūpāṇyeva
(tejaḥparyāyaḥ tatra) teja eva
yasyāyatanaṃ cakṣurlokaḥ - ya
yasyāyatanaṃ cakṣurlokaḥ - ya
evāyamādarśa puruṣaḥ - asuriti
evāyamagnau puruṣaḥ - vāgiti
apaparyāye
hṛdayaṃ lokaḥ
cakṣurlokaḥ
retaḥparyāye
hṛdayaṃ lokaḥ
cakṣurlokaḥ (evañca paryāyāṣṭake'pi
cakṣurloka ityaviśiṣṭamiha)
hṛdaya iti hovāca
hṛdaya iti (evamuparyupi)
sarvo loko jānāti
jānāti
pratiṣṭhiteti
pratiṣṭhitā bhavatīti (uparyyapi)
hṛdayena hi śraddhāṃ jānāti
hṛdayena hi śraddhatte
pratiṣṭhitamiti
pratiṣṭhitaṃ bhavatīti (uparyyapi)
kāṇve -
mādhyandine -
vāk pratiṣṭhiteti hṛdaya iti
vāk pratiṣṭhitā bhavatīti; manasīti;
42.6.p15.4
kasminnu manaḥ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti; hṛdaya iti
yaddhahyetat
yadvaitat
asaṅgo na hi sajyate asito na
asaṅgo'sito na sajyate na vyathate
vyathate na riṣyati
iti
nihva pradyuhya
vyuduhya pratyuhya
na mene śākalyaḥ
śākalyo na mene
api hāsya parimoṣiṇo'sthīnyapatasya hāpyanyanmanyamānāḥ parimoṣiṇo'jahuranyanmanyamānāḥ
sthīnyapajahuḥ
atha hovāca
atha ha yājñavalkya uvāca
taṃ vaḥ pṛcchāmi - pṛcchāmīti
taṃ vaḥ pṛcchāni - pṛcchānīti
tasya lomāni parṇāni
tasya parṇāni lomāni
tadāvṛṇṇāt
tadātunnāt
('retasa' ityarthānantaraṃ 'dhānāruha'
('retasa' ityasya, 'dhānāruha' ityasya ca
ityardham)
madhye 'jāta eve' tyartham)
samūlamāvṛddeyuḥ
samūla mudvṛheyuḥ
(vijñānamānandaṃ brahma rātirdātuḥ
(vijñānamānandaṃ brahma rāterdātuḥ parāparāyaṇamiti, tiṣṭhamānasyetyādinā
yaṇamiti ślokottarārdhatayā
saha vākyatayā paṭhitam)
paṭhitam)
taṃ hovāca
sa hovāca janako vaidehaḥ
(śailitīyaviṣayaḥ prathamam; atha
(udaṅkopadiṣṭaviṣayaḥ prathamam; atha
udaṅkīyaḥ)
śailitīyaḥ
jitvā śailiniḥ (naḥ)
jitvā śailinaḥ
kāṇve —
mādhyandine —
vyākhyānānīṣṭaṃ hutamaśitaṃ pāyita- .... vyākhyānāni vācaiva
mayañca lokaḥ paraśca lokaḥ
sarvāṇi ca bhūtāni vācaiva
hareteti ; yadeva te kaścidabravī- .... haretetiḥ ka eva te kimabravīditi
cchṛṇavāmeti (evamuparyapi)
vadhāśaṅkaṃ .... vadhāśaṅkā
diśo vai samrāṭ śrolam .... śrotraṃ hi diśaḥ
śriyamabhihāryate .... śriyamabhiharyati
hṛdaye hyeva hi samrāṭ sarvāṇi .... hṛdayena hi sarvāṇi bhūtāni pratibhūtāni pratiṣṭhitāni bhavanti tiṣṭhanti
indho ha vai .... sa hovāca indho vai
42.6.p15.5
parokṣeṇaiva .... parokṣeṇeva
yathā keśaḥ sahasradhā bhinna (evamasyai).... tā vā asyaitā hitā nāma nāḍyo
tā hitā nāma nāḍyontarhṛdaye yathā keśaḥ sahasradhā bhinna
pratiṣṭhitā bhavanti etābhirvā etābhirvā etamāsravat
etadāsravat
praviviktāhāratara ivaiva .... praviviktāhara iva
tasya prācī dik .... tasya vā etasya puruṣasya prācī dik
dakṣiṇe prāṇāḥ .... dakṣiṇāḥ prāṇāḥ
neti ne[tī]tyātmā .... neti netyātmā
(asaṅgo iti vākyaṃ yathāpūrvam (5.9.) ... (asaṅga iti vākyaṃ yathāpūrvam (6.9.)
abhayaṃ tvāgacchatāt yājñavalkya yo .... namaste yājñavalkya abhayaṃ tvāgacchano bhagavannabhayaṃ vedayase nama- tāt yo no bhagavannabhayaṃ vedayase
ste'stu
kāṇve - mādhyandine -
samūdāte
samudatuḥ
vipatyeti (evamuparyapi)
viparyaiti (evamuparyapi)
candramā evāsya jyotirbhavatīti
candrajyotiḥ samrāḍiti hovāca
candramasaiva
candreṇaiva
agnirevāsya jyotirbhavatīti
agnijyotiḥ samrāḍiti hovāca
vāgevāsya jyotirbhavatīti
vāgjyotiḥ samrāḍiti hovāca
ātmaivāsya jyotirbhavatīti
ātmajyotiḥ samrāḍiti hovāca
lokāvanu sañcarati
lokau sañcarati
atikrāmati mṛtyo rūpāṇi
atikrāmati
vijahāti
vijahāti mṛtyorūpāṇi
sa yatra prasvapiti
sa yatrāyaṃ prasvapiti
svayaṃ nihatya
svayaṃ vihatya
puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavanti atha
sravantyaḥ puṣkāriṇyo bhavanti atha
veśāntān puṣkariṇyaḥ sravantyaḥ
veśāntāḥ sravantīḥ puṣkariṇīḥsṛjate
sṛjate
tadete ślokāḥ
tadapyete ślokāḥ
punareti sthānaṃ
punaraiti sthānaṃ
puruṣaḥ (evamupari)
pauruṣaḥ (evamupari)
na taṃ paśyati kaścana
na taṃ kaścana paśyati
jāgaritadeśa evāsyaiṣa iti
42.6.p15.6
jāgaritadeśa evāsyaiṣaḥ
svayaṃjyotirbhavati sohaṃ
svayaṃjyotirbhavatīti evamevaitadyājñavalkya sohaṃ
kāṇve -
mādhyandine -
( 'sa vā eṣa etasmin saṃprasāde' ....
iti 15. kaṇḍikā iha)
('sa vā eṣa etasmin saṃprasāde'
iti kaṇḍikā neha kintu kāṇva6.3. 34 sthāne)
(sa vā eṣa etasmin buddhānta iti....
17. kaṇḍikeha)
(sa vā eṣa etasmin buddhānta iti
kaṇḍikā nāsti |)
tadatrāvidyayā manyate ....
tadatrāvidyayā bhayaṃ manyate
deva iva rājevāhamevedaṃ sarvo'smi ....
rājeva deva ivāhamevedaṃ sarvamasmi
aticchandā apahatapāpmābhayaṃ rūpaṃ ....
ātmakāmamāptakāmamakāmaṃ rūpaṃ
āptakāmamātmakāmamakāmaṃ rūpaṃ śokā-....
ntaraṃ
aticchando'pahatapāpmābhayaṃ rūpaṃ
śokāntaraṃ
vedā avedāḥ ....
vedā avedā yajñā ayajñāḥ
cānḍālo'cāṇḍālaḥ paulkaso'pau- ....
lkasaḥ
paulkaso'paulkasaścāṇḍālo'cāṇḍālaḥ
tanna paśyati (evamupari) ....
('tat draṣṭavyaṃ na paśyati', 'tadghrātavyaṃ na jighrati', 'tadrasaṃ
na rasayati', 'tadvaktavyaṃ na
vadati', 'tacchrotavyaṃ na śṛṇoti', 'tanmantavyaṃ na manute',
'tat spraṣṭavyaṃ na spṛśati',
'tad vijñeyaṃ na vijānāti' iti
karmakārakaviśeṣaḥ sarvatra)
ghrāturghrāteḥ ....
ghrāturghrāṇāt
rasayan vai tanna rasayate ....
vijānan vai tadrasaṃ na rasayati
rasayitū rasayiteḥ ....
rasayitū rasāt
vakturvakteḥ ....
vakturva (rvā?) caḥ
kāṇve
vijñāturvijñāteḥ ....
( 'yatra vā anyadivai ' ti ....
31 kaṇḍikā)
eṣāsya paramā gatireṣāsya paramā saṃpat....
mānuṣyairbhāgaiḥ ....
[te] ye śataṃ ....
śaye taṃ pitṝṇāṃ jitalokānāmānandāḥ ....
sa eko gandharvaloka ānandaḥ
42.6.p15.7
ye śatamājānadevānāmānandāḥ sa ....
prajāpatiloka ānandaḥ
athaiṣa eva parama ānandaḥ eṣa brahma-....
lokaḥ
iti hovāca yājñavalkyaḥ ....
(atra ha yājñavalkyo vibhayāñca- ....
kāretyādi |)
(6. 3. 34 sa vā eṣa etasmin ....
• svapnānta ityādi)
mādhyandine -
vijñāturvijñānāt
(yatra vā anyadiveti kaṇḍikā
nāsti |)
eṣāsya paramā saṃpat
mānuṣyakaiḥ kāmaiḥ
ye śataṃ
ye śataṃ pitṝṇāṃ jitalokānāmānandāḥ
sa ekaḥ karmadevānāmānandaḥ
ye śatamājānadevānāmānandāḥ sa devaloka ānandaḥ yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahataḥ atha ye śataṃ
devaloka ānandāḥ sa eko
gandharvaloka ānandaḥ yaśca
śrotriyo'vṛjino'kāmahataḥ atha
ye śataṃ gandharvaloka ānandāḥ
sa ekaḥ prajāpatiloka ānandaḥ
eṣa brahmalokaḥ
iti hainamanuśaśāsaitadamṛtam
(atra ha yājñavalkya ityādivākyamiha na; kintu kaṇḍikādvayānantaram )
(sa vā eṣa etasmin saṃprasāde ityāhi kāṇva (6-3-15) vat
etadanantaram , atra ha yājñavalkyo vibhayāñcakāretyādi |)
kāṇve - mādhyandine -
( tadyathā'naḥ susamāhitam - .... ( sa yatrāṇimānam -
yatrāṇimānaṃ-iti kaṇḍikākramaḥ ) tadyathā'naḥ susamāhitam ityādi
iti kaṇḍikākramaḥ )
utsarjan yāti, yatraitadūrdhvocchvāsi .... utsarjadyāti ( ityetāvadeva )
bhavati | -
bandhanāt pramucyate .... bandhanāt pramucyeta
abhisamāyānti .... upasamāyanti
ūrdhvocchvāsi bhavati .... ūrdhvocchvāsī bhavati
yatrāyamātmā''balyaṃ nyetya .... yatrāyaṃ śārīra ātmā''balyaṃ nītya
cakṣuṣo vā .... cakṣuṣṭo vā
savijñāne bhavati savijñānamevānvava .... saṃjñānamevānvavakrāmati, sa eṣa jñaḥ
krāmati savijñāne bhavati
42.6.p15.8
avidyāṃ gamayitvā'nyamākramamākramya .... avidyāṃ gamayitvā
rūpaṃ kurute pitryaṃ .... rūpaṃ tanute pitryaṃ
daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vā'nyeṣāṃ .... brāhmaṃ vā prājāpatyaṃ vā daivaṃ vā mānuṣaṃ
vā bhūtānāṃ vā anyebhyo vā bhūtebhyaḥ
manomayaḥ .... manomayo vāṅmayaḥ
pṛthivīmaya āpomayo vāyumaya ā- .... ākāśamayo vāyumayastejomaya āpo
kāśamayastejomayo'tejomayaḥ mayaḥ pṛthivīmayaḥ krodhamayo'kāmamayo'kāmamayaḥ krodhamayo- krodhamayo harṣamayo'harṣamayaḥ
'krodhamayaḥ
tadyadetadidanmayaḥ .... tadyadedanmayaḥ
pāpaḥ pāpena .... pāpaḥ pāpeneti
tatkraturbhavati yatkraturbhavati .... tathākraturbhavati yathākraturbhavati
kāṇve -
mādhyandine -
abhisaṃpadyate ....
abhisaṃpadyata iti
tadeva saktaḥ ....
tadeva sat tat
punareti ....
punaraiti
iti nu (tu) kāmayamānaḥ ....
iti nu kāmayamānaḥ
āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā....
utkrāmanti brahmaiva san brahmāpyeti
ātmakāma āptakāmo na tasmāt
prāṇā utkrāmanti atraiva samavanīyante brahmaiva san brahmāpyeti
athāyamaśarīraḥ amṛtaḥ prāṇo brahmaiva....
teja eva
athāyamanasthiko'śarīraḥ prājña ātmā brahmaiva loka eva samrāḍiti
hovāca yājñavalkyaḥ
tadete ślokā bhavanti ....
tadapyete ślokāḥ
aṇuḥ panthā vitataḥ ( raḥ ) ....
aṇuḥ panthā vitaraḥ
brahmavidaḥ svargaṃ lokamita ūrdhvaṃ ....
vimuktāḥ
brahmavida utkramya svargaṃ lokamito
vimuktāḥ
puṇyakṛt taijasaśca ....
taijasaḥ puṇyakṛcca
avidyāmupāsate ....
asaṃbhūtimupāsate
vidyāyāṃ ratāḥ ....
saṃbhūtyāṃ ratāḥ
anandā nāma ....
asuryā nāma
pretyābhigacchanti ....
pretyāpigacchanti
abudho janāḥ ....
42.6.p15.9
abudhā janāḥ
( ātmānaṃ cet, yasyānuvittaḥ, ....
ihaiva santaḥ iti ślokakramaḥ )
( ihaiva santa iti ślokasthānāpannaḥ
ślokaḥ pūrvam, atha ātmānaṃ
cediti, atha yasyānuvitta iti | )
saṃjvaret ....
saṃcaret
asmin saṃdehe ( sadehe ) (saṃdehe) ....
asmin saṃdehe
kāṇve - mādhyandine -
ihaiva santo'tha vidmaḥ .... tadeva santastadu tadvadāmaḥ
avedirmahatī vinaṣṭiḥ .... avedī mahatī vinaṣṭiḥ
ya etadviduḥ .... ye tadviduḥ
na tato .... na tadā
(yasmādarvāk, yasmin pañceti .... (yasmin pañca, yasmādarvāk
ślokakramaḥ) iti ślokakramaḥ)
taṃ devāḥ .... tad devāḥ
āyurhopāsate .... āyuhraupāsate
śrotraṃ manaso .... śrotramanvasyānnaṃ manaso
manasaivānudraṣṭavyam .... manasaivāptavyam
ekadhaivānudraṣṭavyam .... manasaivānudraṣṭavyam
sa vā eṣa mahānaja ātmā yo'yaṃ .... sa vā ayamātmā sarvasya vaśī sarvavijñānamayaḥ prāṇeṣu ya eṣo'- syeśānaḥ sarvasyādhipatiḥ sarvantarhṛdaya ākāśastasmin śete midaṃ praśāsti yadidaṃ kiñca
sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ
sarvasyādhipatiḥ
eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatireṣa .... eṣa bhūtādhipatireṣa lokeśvara eṣa
bhūtapāla eṣa setuḥ lokapālaḥ sa setuḥ
vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti.... vedānuvacanena vividiṣanti brahmacaryeṇa
yajñena dānena tapasānāśakena tapasā śraddhayā yajñenānāśakena ca
lokamicchantaḥ .... lokamīpsantaḥ
pūrve vidvāṃsaḥ .... pūrve brāhmaṇā anūcānā vidvāṃsaḥ
asaṅgo na hi sajyate asito na .... asaṅgo'sito na sajyate na vyathate
vyathate na riṣyati etamu haivete ityataḥ pāpaṃ
na tarata ityataḥ pāpaṃ
kāṇve -
mādhyandine -
42.6.p15.10
ityubhe uhai (ihai) vaiṣa ete tarati ....
ityubhe ; ubhe hyeṣa ete taratyamṛtaḥ
sādhvasādhunī
nainaṃ kṛtākṛte tapataḥ
nainaṃ kṛtākṛte tapataḥ nāsya kenacana
karmaṇā loko mīyate
na lipyate karmaṇā
na karmaṇā lipyate
samāhito bhūtvā
śraddhāvitto bhūtvā
paśyet (paśyati ) sarvamātmānaṃ
paśyati
paśyet sarvamenaṃ paśyati sarvo'syātmā
bhavati sarvasyātmā bhavati
(nainamiti vākyaṃ pūrvam, sarvamiti
vākyaṃ paścāt)
(sarvamitivākyaṃ pūrvam, nainamiti
vākyaṃ paścāt)
virajo vicikitso brāhmaṇo bhavati ....
vijaro vijighatso'pipāso brāhmaṇo
bhavati ya evaṃ veda
(eṣa brahmaloka ityādi ya evaṃ
vedetyantamānupūrvyam )
sa vā eṣa mahānaja ātmā annādo
vasudānaḥ sa yo haivametaṃ mahāntamajamātmānamannādaṃ vasudānaṃ veda.
vindate vasu | sa vā eṣa
mahānaja ātmā'jaro'mayo'mṛto
brahmābhayaṃ vai janaka prāpto'sīti
hovāca yājñavalkyaḥ | so'haṃ
bhagavate videhān dadāmi
māñcāpi saha dāsyāyeti
amṛto'bhayaḥ
abhayo'mṛtaḥ
strīprajñaiva
strīprajñeva
kāṇve - mādhyandine -
so'nyad vṛttamupākariṣyan yājña- .... atha ha yājñavalkyo'nyad vṛttamupāvalkyo maitreyīti hovāca kariṣyan | maitreyīti hovāca
yājñavalkyaḥ
yadeva bhagavān vettha .... yadeva bhagavān veda
[ vi ] brūhīti .... brūhīti
bhavatī (ti) satī .... bhavatī satī
hanta tarhi bhakttayetat .... hanta khalu bhavati te'haṃ tad vakṣyāmi
vyācakṣāṇasya tu me .... vācaṃ tu me vyācakṣāṇasya
sa hovāca .... sa hovāca yājñavalkyaḥ
(vittaparyāyānantaraṃ brahmaparyāyaḥ) .... (vittabrahmaparyāyamadhye ‘ na vā are
paśūntā’ miti paryāyāntaram)
42.6.p15.11
(vedaparyāyānantaraṃ bhūtaparyāyaḥ) .... vedabhūtaparyāyamadhye, ‘ na vā are
yajñānā’ miti paryāyāntaram
vedān veda bhūtāni taṃ parāduḥ .... vedān veda yajñāstaṃ parāduḥ yo'nyatrātmano yajñān veda bhūtāni taṃ
parāduḥ
ime vedā imāni sarvāṇi bhūtāni .... imevedā ime yajñā imāni bhūtāni
(śaṅkhaparyāyānantaraṃ vīṇāparyāyaḥ) .... (vīṇāparyāyānantaraṃ śaṅkhaparyāyaḥ)
iṣṭaṃ hutaṃ .... dattaṃ hutaṃ
sparśa - rasa - gandha - rūpa - śabda-.... sparśa - gandha - rasa - rūpa - śabda -
saṃkalpa - vidyā - karma - ā- saṃkalpa - veda - karma - adhva -
nanda - visarga - adhva - veda- ānanda - visarga - vidyāparyāyāḥ
paryāyāḥ krameṇa krameṇa (vedānāmayanaṃ hṛdayam |,
vidyānāmayanaṃ vāk)
kāṇve
mādhyandine -
rasaghana eva evaṃ vā are ayamātmā....
anantaro'bāhyaḥ kṛtsnaḥ
rasaghana eva syādevaṃ vā are idaṃ
mahad bhūtamanntamapāraṃ kṛtsnaḥ
mohāntamāpipat na vā ahamidaṃ ....
vijānāmīti
mohāntamāpīpadat na vā ahamidaṃ
vijānāmi na pretya saṃjñā'stīti
sa hovāca ....
anucchittidharmā ....
sa hovāca yājñavalkyaḥ
anucchittidharmā | mātrāsaṃsargastvasya
bhavati
(yatra hi dvaitamityādi pūrvaṃ (4.4.) ....
rītivilakṣaṇam | )
(yatra hi dvaitamityādeḥ yattvityataḥ
prācyasya sthāne (7.1.)
sthitarītyā, yadvaitaṃ na paśyatītyādi, yadvijānīyādityantam
tataḥ, 'yatra vā anyadiva syāt
tatrānyo'nyadityādi | paśyet ,
jighret , rasayet , abhivadet ,
śṛṇuyāt , manvīta, spṛśet ,
vijānīyāditi kramaḥ | )
taṃ kena vijānīyāt sa eṣa - ....
(taṃ kena vijānīyādityetadanantaraṃ sa
42.6.p15.12
eṣa netītyādi nāsti | vijñātāramare kena vijānīyādityetāvadeva | )
yājñavalkyo vijahāra ....
yājñavalkyaḥ pravavrāja
(atha vaṃśa ityādi vaṃśabrāhmaṇam ....
1. 4. 6. sthitāt kiñcidanyathā)
( pūrvabrāhmaṇāntargatatayaiva vaṃśabrāhmaṇam
pūrvasthitāt kiñcidanyathā )
kāṇve
mādhyandine -
udañcya (cya) te
udacyate
eṣa prajāpati rityādi
kāṇva - 7. 15. sthitaṃ vāyuranilamityādi, vidhemetyantam.
8.4. eṣa prajāpatirityādi
dadatyasmai
dadantyasmai
yo haitanmahat
yo haivametanmahat
te devāḥ satyamevopāsate
te devāḥ satyamityupāsate
yamityekamakṣaram
amityekamakṣaram
tadyat satyaṃ
tadyat tat satyaṃ
raśmibhireṣaḥ
raśmibhirvā eṣaḥ
suvariti (svariti)
svariti
(manomaya brāhmaṇānantaraṃ vidyudbrāhmaṇam)...
42.6.p16
vidyudbrāhmaṇānantaraṃ manomayabrāhmaṇam
42.6.p17
yavo vā sa eṣa sarvasyeśānaḥ
yavo vaivamayamantarātman puruṣaḥ sa
eṣa sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ
vidyatyenaṃ pāpmanaḥ
vidyatyenaṃ sarvasmāt pāpmanaḥ
tasyāḥ dvau stanau
tasyai dvau stanau
kāṇve mādhyandine -
(7-10. yadā vai ityādi brāhmaṇāntaraṃ..... (8-11. etadvai ityādibrāhmaṇānantaraṃ
42.6.p18
7.11. etadvai ityādibrāhmaṇam). 8-12. yadā vai ityādibrāhmaṇam
42.6.p19.1
yathā'mbarasya (lambarasya) .... yathā'mbarasya
bhūtāni ramante .... bhūtāni ratāni
bhūtāni viśanti .... bhūtāni viśante
uddhāsmādukthavit .... uddhāsmā uktavit
samyañci hāsmai .... samyañci hāsmin
śraiṣṭhayāya kalpante .... śraiṣṭhayāya kalpyante (kalpante)
prakṣatramatramāpnoti .... prakṣalamātmamāpnoti
etadu haivāsyā etat .... etadu hāsyāṃ etat
eṣu triṣu lokeṣu .... eṣu lokeṣu
sarvamu hyevaiṣa .... sarvamu hyeṣa
tadvaitat satye pratiṣṭhitam .... tadvaitat satye pratiṣṭhitāṃ
ya eva brūyādahamadarśamiti .... ya eva brūyādahamadrākṣamiti
tasmādeva śraddadhyāma .... tasmā eva śraddadhyāt (ma)
evameṣā (evamu haiṣā) gāyatrī .... evamveṣā gāyatro
amūṃ sāvilī manvāha .... amūmanvāha
tāṃ haitāmeke .... tāṃ haike
gāyatrīmeva sāvitrīmranubrūyāt .... gāyatromevānubrūyāt
mā samarddhīti .... mā samarddhīti (na bhedaḥ)
kāṇve -
mādhyandine -
kāma ṛddhyate
kāmaḥ samṛddhayate
yannu hota tat
yannu ho tat
(hiraṇmayenetyādimantradvayānantaraṃ
(hiraṇmayenetyādi iha na | vāyuvāyuranilayamṛtamiti mantradvayam | ....
ranilamityādi pūrvameva (8. 3)
vāyuranilamṛtaṃ bhasmāntamiti pāṭhaḥ)
kṛtaṃ smara
klibe smara | (caturthapādo nāsti | )
vidhema
vidhemeti
jyeṣṭhabrāhmaṇānantaraṃ śvetaketubrāhmaṇam
śvetaketubrāhmaṇānantaraṃ jyeṣṭhabrāhmaṇam
(dvitīyavākyepi ) api ca yeṣāṃ
(dvitīyavākye param , 'api ca yeṣāṃ
bubhūṣati
bubhūṣati ' iti nāsti |)
kalāḥ
kaḍāḥ
tasyome baliṃ
tasya vai me baliṃ
( 'cakṣuḥ' , ' śrotra ' ityādipadaṃ
( 'cakṣuḥ' , ' śrotra ' ityādipadaṃ
vākyānte )
vākyārambhe - 'cakṣuḥ yadvā
42.6.p19.2
ahaṃ pratiṣṭhāsmi ' ityevam | )
kiṃ me vāsaḥ
kiṃ vāsaḥ
aśitvā cācāmanti
aśitvā''cāmanti
manyante
manyante ; tasmādevaṃvidvid śiṣyannācāmedaśitvācāmet | etameva
tadanamanagnaṃ kurute
pa(pā)ñcālānāṃ
pañcālānāṃ
jaibaliṃ
jaivalaṃ
kāṇve -
mādhyandine -
(' neti hovāca ' iti paryāyatraye) ....
(dvitīyaparyāyaprabhṛti, 'neti haivo
vāca ' iti )
vettho yathā'sau
vettha yathā'sau
vettho yatithyāṃ
vettha yatithyāṃ
bhavān puro'nuśiṣṭānavocaditi | ....
bhavān purā'nuśiṣṭānavoca iti
naikañcana vedeti
naikañcana vedeti hovāca
praihi
prehi
jaibalerāsa ( sā )
jaivalerāsa
āsanamāhṛtya
āsanamāhārya
arghyaṃ
argha
sa hovāca
taṃ hovāca
varaṃ bha [ ga ] vate
varaṃ bhavate
tāmeva me
tāṃ me
pravārāṇāṃ paridhānasya
pravarāṇāṃ paridhānānāṃ
upāyanakīrtyā
upāyanakīrtā
diśoṅgārā avāntaradiśo visphuliṅgāḥ ....
candramā aṅgārā nakṣatrāṇi visphuliṅgāḥ
tasyā āhutyai
tasyā āhuteḥ
agnirdhūmaḥ
vāyurdhūmaḥ
candramā aṅgārāḥ nakṣatrāṇi visphu- ....
diśo'ṅgārā avāntaradiśo visphuliṅgāḥ
liṅgāḥ
sa jāyate sa jīvati
saṃjīvati
tān vaidyutāt (n) puruṣo
tān vaidyutāta puruṣo
teṣu
te teṣu
kāṇve -
mādhyandine -
'parāvanto (to) .... parāvato
na punarāvṛttiḥ .... na punarāvṛttirasti
dakṣiṇāmāditya eti .... dakṣiṇā''ditya eti
annaṃ bhavanti - te punaḥ - ta eva-.... annaṃ bhavanti ta evamevānuparimevānuparivartante vartante
pari samūhma .... parisamuhya
sarvaiḥ kāmaistarpayantu .... kāmaistarpayantu
nipadyate'haṃ .... nipadye'haṃ
saṃrādhanīmahaṃ svāhā .... saṃrādhanīmahaṃ svāhā | prajāpate na tvade
tānyanya iti tṛtīyāṃ juhoti
42.6.p19.3
(agnaye svāhetyādi) .... (agnaye svāhetyādisthāne bhūtāya
svāhetyārabhya bahuviparyāsaḥ
anuktānekasvāhākārādi ca)
āmaṃ syāmaṃ hi te mahi .... āmo syāmaṃ hi te mayi
sarvāśca madhumatīḥ .... sarvāśca madhumatīḥ sarvāśca vyāhṛtīḥ
pāṇī prakṣālya .... prakṣālya pāṇī
tān piṣṭvā dadhani madhuni ghṛte .... tān sārdhaṃ piṣṭvā dadhnā madhunā ghṛtena
tasmāt striyamadha upāsīta śrīrhyeṣā
tasmāt striyamadha upāsata ....
madhyatastau
madhyatasthau (stau)
punaramayo dhiṣṇyā
punaramirdhiṣṇyā
apakrīṇīyāt
avakrīṇīyāt ....
kāṇve mādhyandine
naiva dadyāt .... na dadyāt
sā cedasmai dadyāt — yaśasvināvantarikṣe.... ('sā cet — bhavata' iti vākyaṃ
veva bhavataḥ nāsti|)
niṣṭhāya .... niṣṭhāpya
mādayemāmamūṃ mayīti .... mādayeti
icchet dadhīteti .... icched garbhaṃ dadhīteti
sarpiṣāktāḥ .... sarpiṣā'ktvā
(prāṇāpānau ityādikamaḥ) .... (āśāparākramau ityādiranyaḥ kramaḥ
iṣṭāsukṛte iti paryāyo nāsti|)
śrotriyasya dāreṇa .... śrotriyasya jāyayā
āplutya .... āplūya
śuklo jāyeta .... gauro jāyeta
prapūvyā .... prapūrvyaṃ
dadhāmi te'sāviti .... dadhāmi te'sāviti nāma gṛhṇāti
vāyuḥ puṣkariṇīṃ samiṅgayati .... vātaḥ puṣkariṇīṃ samīṅgayati
sāvarām̐ saha .... sāvam̐ saha
athāsya dakṣiṇaṃ karṇamabhinidhāya .... athāsyāyuṣyaṃ karoti, dakṣiṇaṃ karṇatriratha dadhi madhu ityādi mabhinidhāya vāgvāgiti trirabhavatītyantam | thāsya nāmadheyaṃ karoti vedostīti tadasyaitadguhyameva nāma
syāt atha dadhi madhvityādi
dadhāmītyantam
(madhye) ghṛtaṃ saṃnīya .... ghṛtaṃ saṃsṛjya
kāṇve mādhyandine -
suvaḥ .... svaḥ
42.6.p19.4
(athainaṃ mātre pradāyatyādi pūrvam .... (athāsya mātaramatyādi pūrvam
athāsya mātaramabhimantrayata athainaṃ mātre ityādi paścāt
ityādi paścāt ) etadubhayasmāta prāk, athainamabhimṛśati | aśmā bhavetyādi
śaradaḥ śatamitītyantamadhikam |)
saśayaḥ .... śaśayaḥ
ajījanat .... ajījanathāḥ
atha vaṃśaḥ pautimāṣīputra ityādi .... atha vaṃśaḥ tadidaṃ vayaṃ bhāradvājīputrādityādi (kāṇvāt vilakṣaṇam |)
42.6.p20
ākhyāyanta ityetadanantaraṃ samāna- .... (ākhyāyanta ityetāvadeva
42.6.p21
māsāñjīvīputrādityādi,
'brahmaṇe nama' ityantam |)
10. Śrī Veṅkaṭeśvara Vacanamulu, (Telugu) Edited
12. Kāśyapa Jñānakāṇḍa (Kāṣyapa Saṁhitā), (Sans13. Āndhra-Kuvalayānandamu, (Telugu) by Ubhaya15. Kaṭhopaniṣad Bhāṣya, of Rangaramanuja (Sans16. Śrī Veṅkaṭeśvara Laghu Kṛtulu, (Telugu) Edited
18. Tiruveṅgaḍa Sthalapurāṇam, (Tamil) with prose
20. Subhadrā Kalyāṇamu, (Telugu) by Tallapaka
Commentaries (1)
- Anubhūtiprakāśa — Mādhava, Sanskrit