Pramāṇa · Search · About · API

Brihadaranyaka 6: atha caturtho'dhyāyaḥ

Bṛhadāraṇyaka 6

Language
Sanskrit

Contents

atha caturtho'dhyāyaḥ

6.1

• dṛptabālākirhānūcāno gārgya āsa | sa hovācājātaśatruṃ kāśyam ,
brahma te bravāṇīti | sa hovācājātaśatruḥ, sahasrametasyāṃ vāci dadmo
janako janaka iti vai janā dhāvantīti

6.2

sa hovāca gārgyo ya evāsāvāditye puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa
iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ, atiṣṭhāssarveṣāṃ bhūtānāṃ
mūrdhā rājeti vā ahametamupāsa iti
sa ya etamevamupāste'tiṣṭhāssarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājā bhavati

6.3

sa hovāca gārgyo ya evāsau candre puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa
iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā bṛhan pāṇḍaravāsāssomo
rājeti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste aharaharha sutaḥ prasuto
bhavati ; nāsyānnaṃ kṣīyate

6.4

ma hovāca gārgyo ya evāsau vidyuti puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa
iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ, tejasvīti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste tejasvī ha bhavati, tejasvinī hāsya
prajā bhavati

6.5

sa hovāca gārgyo ya evāyamākāśe puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa
iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ, pūrṇamapravarttīti vā
ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste pūryate ha prajayā paśubhirnāsyāsmāllokāt prajodvarttate

6.6

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ vāyau puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ, indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste jiṣṇurhāparājiṣṇurbhavatyanyatastyajāyī

6.7

sa hovāca gārgyo ya evāyamagnau puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti
sa hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā viṣāsahiriti vā ahametamupāsa
iti, sa ya etamevamupāste viṣāsahirha bhavati viṣāsahirhāsya prajā
bhavati

6.8

sa hovāca gārgyo ya evāyamapsu puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti
sa hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ pratirūpa iti vā ahametamupāsa
iti, sa ya etamevamupāste pratirūpam̐ haivainamupagacchati nāpratirūpamatho
pratirūpo'smājjāyate

6.9

sa hovāca gārgyo ya evāyamādarśe puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti
sa hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā rociṣṇuriti vā ahametamupāsa
iti, sa ya etamevamupāste rociṣṇurha bhavati rociṣṇurhāsya prajā bhavatyatho
yaiḥ saṃnigacchati sarvāstānatirocate

6.10

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ yantaṃ paścācchabdo'nūdetyetamevāhaṃ
brahmopāsa iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā asuriti vā
ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste sarvaṃ haivāsmin loka āyureti
nainaṃ purā kālāt prāṇo jahāti

6.11

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ dikṣu puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti
sa hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste dvitīyavān ha bhavati nāsmādgaṇaśchidyate

6.12

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa
iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste sarvaṃ haivāsmin loka āyureti nainaṃ purā
kālānmṛtyuragacchati

6.13

sa hovāca gārgyo ya evāyamātmani puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa
iti | sahovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā ātmanvīti vā ahametamupāsa iti, sa ya etamevamupāste ātmanvī ha bhavātyātmanvinī hāsya
prajā bhavati
sa ha tūṣṇīmāsa gārgyaḥ

6.14

sa hovācājātaśatruretāvannū 3 iti
etāvaddhīti | naitāvatā viditaṃ bhavatīti | sa hovāca gārgya upa tvā
yānīti

6.15

sa hovācājātaśatruḥ pratilomaṃ vai 1 tadyadbrāhmaṇaḥ
kṣatriyamupeyāt brahma me vakṣyatīti, vyeva tvā jñāpayiṣyāmīti
taṃ pāṇāvādāyottasthau | tau ha puruṣaṃ suptamājagmatuḥ | tametairnāmabhirāmantrayāñcakre, bṛhan pāṇḍaravāsaḥ soma rājanniti | sa nottasthau | taṃ
pāṇinā peṣaṃ 1 bodhayāñcakāra | sa hottasthau

6.15-2

titaśarīrādisaṃghāte svātmatvamabhimanute, tannāmnā āmantraṇe utthānadarśanācca | na cāyaṃ
samādhiḥ prāṇasyaiva jīvaśabdārthatve'pi saṃbhavatīti vācyam — prāṇasyaiva saṃghātabhimānitve anuparatavyāpārasyaiva tasya pāṇipeṣaṇānantaraṃ pūrvamasata: prabodhasya prāptyā
utthānāsaṃbhavāt | na ca jīvasyāpyanuparatavyāpārasya tadasaṃbhavaḥ śaṅkyaḥ, tasya sphuraṇātmakavyāpārasattve'pi tadānīmaprabodhatvāt | prāṇasya tu tadānīmapi śarīre sañcarataḥ svanāmabhiramantraṇāśravaṇamacetanatvamāpādayatyeveti cetanasya tadvailakṣaṇyaṃ siddhayatyeveti draṣṭavyam

6.16

sa hovācājātaśatruryatraiṣa etatsupto'bhūt, ya eṣa vijñānamayaḥ
puruṣaḥ, kaiṣa tadā'bhūt kuta etadāgāditi, tadu ha na mene
gārgyaḥ

6.17

sa hovācājātaśatruryatraiṣa etatsupto'bhūt, ya eṣa vijñānamayaḥ puruṣaḥ,
tadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya ya eṣontarhṛdaya ākāśaḥ tasmiñchete
tāni yadā gṛhṇātyatha haitatpuruṣaḥ svapiti nāma | tad gṛhīta eva
ghrāṇo bhavati, gṛhītā vāg gṛhītaṃ cakṣu rgṛhītaṃ śrotraṃ gṛhītaṃ manaḥ

6.18

sa yatraitatsvapnyayā carati, te hāsya lokāstaduteva mahārājo bhavatyuteva mahābrāhmaṇa utevoccāvacaṃ nigacchati
sa yathā mahārājo jānapadān gṛhītvā sve janapade yathākāmaṃ
parivarteta 3, evamevaiṣa etatprāṇān gṛhītvā sve śarīre yathākāmaṃ
parivartate

6.19

atha yadā suṣupto bhavati yadā na kasyacana veda, hitā nāma nāḍyo
dvāsaptati̍ sahasrāṇi hṛdayātpurītatamabhipratiṣṭhante tābhiḥ pratyavasṛpya
purītati śete
sa yathā kumāro vā mahārājo vā mahābrāhmaṇo vā'tighnīmānandasya
gatvā śayīta, evamevaiṣa etacchete

6.20

sa yathorṇanābhistantunoccaret, yathāgneḥ kṣudrā visphuliṅgā
vyuccaranti-evamevāsmādātmanassarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi
bhūtāni vyuccaranti
tasyopaniṣat satyasya satyamiti | prāṇā vai satyam; teṣāmeṣa satyam

6.20.p1

iti caturthādhyāye prathamaṃ brāhmaṇam

Commentaries (1)

Linked texts (2)