<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Adhvarakanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda) › 2

# Adhvarakanda 2

Adhvarakāṇḍa 2

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [2.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.2) — 2 parts
- [2.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.4) — 4 parts
- [2.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.8) — 4 parts

### [2.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.2)

hiraṇyayena savitā rathenā devo yāti bhuvanāni paśyan  
(ṛgveda 1|35

### [2.2.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.2.p1)

)  
"śukraṃ te anyadyajataṃ te anyadviṣurūpe ahanī dyaurivāsi  
viśvā hi māyā avasi svadhāvo bhadrā te pūṣanniharātirastu

### [2.2.p2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.2.p2)

ṛgveda 6|58|1

### [2.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.4)

"sā ha suparṇyuvāca | asya salilasya pāre'śvaḥ śveta sthāṇau sevate  
ta mahaṃ paśyāmīti ta meva tvaṃ paśyasīti | taṃ hotyatha ha kadrūruvāca | tasya vālo  
nyaṣañji ta mamuṃ vāto dhūnoti ta mahaṃ paśyāmīti  
( śata0 3|6|2

### [2.4.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.4.p1)

)  
"sā ha suparṇyuvāca | ehīdaṃ patāva vedituṃ yatarā nau jayatīti sā ha  
kadruruvāca tva meva pata tvaṃ vai na 'ākhyāsyasi yatarā nau jayatīti || sā ha  
suparṇī papāta | taddha tathaivāsa yathā kadruruvāca tā māgatā mabhyuvāda tva majaiṣī 3  
rahā 3 miti tva miti hovācaitaddhacākhyānaṃ sauparṇīkādrava miti ||”

### [2.4.p2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.4.p2)

śata0 3|6|2|6-7

### [2.4.p3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.4.p3)

svasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ  
svasti nastākṣyoṃ ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu

### [2.4.p4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.4.p4)

ṛgveda maṃ0 1|86|6

### [2.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.5)

chandāṃsi vai tatsomaṃ rājānamacchācaraṃsthāni ha tarhi caturakṣarāṇi | caturakṣarāṇyeva cchandāṃsyāsansā jagatī caturakṣarā || (aita0 brā0 13|1)  
"vasavastvā purastādabhiṣiñcantu gāyatreṇa chandasā| rudrāstvā dakṣiṇato'bhiṣiñcantu traiṣṭubhena chandasā | ādityāstvā paścādabhiṣiñcantu jāgatena  
chandasā iti || (tai0 brā0 2|7|15

### [2.4-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.4-2)

)  
tripādūrdhva udaitpuruṣaḥ pādo'syehābhavatpunaḥ  
tato viṣvaṅvyakrāmatsāśanānaśane abhi  
( ṛgveda maṃ0 10|60

### [2.2-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.2-2)

)  
"tamete gandharvāḥ somarakṣā jugupuḥ | ime dhiṣṇyā 'imā hotrāḥ" (śata. 3|6|2|6)  
"tasyā'āharantyai gandharvo viśvāvasuḥ paryamuṣṇāt te devā aviduḥ"  
pracyuto vai parastātsomo'tha no nāgacchati gandharvā vai paryamoṣiṣuriti

### [2.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.3)

te hocuḥ yoṣit kāmā vai gandharvāḥ-iti  
yoṣitkāmā vai gandharvā vācamevaibhyaḥ prahiṇavāma sā naḥ saha somenāgamiṣyatīti tebhyo vācaṃ prāhiṇvantsainānsaha somenāgacchat

### [2.4-3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.4-3)

te gandharvā anvāgatyābruvan | somo yuṣmākaṃ vāgevāsmākamiti tatheti  
devā abruvanniho

### [2.5-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.5-2)

tasyai gandharvāḥ | vedāneva procira'iti vai vayaṃ vidmeti vayaṃ vidmeti

### [2.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.6)

atha devāḥ vīṇāmeva sṛṣṭvā vādayanto nigāyanto niṣedhuriti vai te vayaṃ  
gāsyāma iti tvā pramodayiṣyāmaha 'iti sā devānupāvavarta  
yāṃ vai dṛpto vadati yāmunmattaḥ sā vai rākṣasī vāk, iti | (ai0 brā0 6|7)  
sā vai sā tanmoghamupāvavarta yā stuvadbhyaḥ śaṃsadbhyo nṛttaṃ  
gītamupāvavarta

### [2.6-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.6-2)

“tasmādapyetarhi moghasaṃhitā evaṃ hi yoṣā”  
evaṃ hi vāgupāvartata tāmvra hyānyā anu yoṣāratasmādya eva nṛtyati  
yo gāyati tasminnaivaṃtā nimiśralatamā iva

### [2.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.7)

tadvā 'etadubhayaṃ deveṣvāsīt | somaśca vākca sa yatsomaṃ krīṇātyāgatyā'evāgatena | yajā'ityanāgatena ha vai sa somena yajate yo'krītena yajate

### [2.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.8)

atha yad dhruvāyāmājyaṃ pariśiṣṭaṃ bhavati | tajjuhvāṃ catuṣkṛtvo vigṛhṇāti

### [2.8.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.8.p1)

"barhiṣā hiraṇyaṃ prabadhyāvadhāya juhoti"  
agnerhi retastasmādyadi kṛṣṇāyāṃ yadi rohiṇyām śuklameva bhavati  
agnisaṅkāśam | agnerhi reta: | tasmāt prathamadugdhamuṣṇaṃ bhavati agnerhi  
retaḥ

### [2.8.p2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.8.p2)

śata0 2|2|4|15

### [2.8.p3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.8.p3)

atha hiraṇyaṃ sambharati, agnirha vā'apo'bhidadhyau mithunyābhi: syāmiti  
tāḥ sambabhūva tāsu reta: prāsiñcattaddhiraṇyamabhavattasmādetadagnisaṃkāśamagnerhi  
retaḥ

### [2.8.p4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.8.p4)

śata0 2|1|1|5

### [2.8-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.8-2)

kṛtsnena payasā juhvānīti samānajanma vai payaścahiraṇyaṃ cobhayaṃ  
hyagniretasam

### [2.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.9)

he śukra eṣā (etadyaddhiraṇyaṃ) te tanūḥ śarīram | athavā-eṣā juhūstetanūḥ | evaṃ etat (ājyameva) tevarcaḥ (tejaḥ) tayā sambhava tayā bhrājaṃ gaccha  
sa hiraṇyamavadadhāti eṣā te śukra tanūretadvarca iti varco vā'etadyaddhiraṇyaṃ  
tayā sambhava bhrājaṃ gaccheti saṃ yadāha tayā sambhaveti tayā sampṛcyasvetyevaitadāha  
bhrājaṃ gaccheti somo vai bhrāṭ somaṃ gacchetyevaitadāha

### [2.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.10)

‘tāṃ yathaivādo devāḥ prāhiṇvantsomamacchai vamevaināmeṣa etatprahiṇoti  
somamaccha vāgvai somakrayaṇī nidānena tāmetayāhutyā prīṇāti prītayā somaṃ  
krīṇānīti

### [2.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.11)

“jūrasi dhṛtā manasā juṣṭā viṣṇave”  
“tasyāste satyasavasaḥ prasave tanvo yantramaśīya svāhā”  
“etaddha vā'asya ekaṃ nāma yajjūrasīti”  
“manasā saṃkalpayati tat prāṇamapivadyate | prāṇovātam | vāto devebhya  
ācaṣṭe yathā puruṣasya manaḥ | api ca yaddhai manasā dhyāyati tad vadati  
manasā vā'iyaṃ vāgdhṛtā mano vā'idaṃ purastādvāca itthaṃ vadametadvādīḥ |”  
alaglamiva ha vai vāgvadedyanmano na syāttasmādāha dhṛtā manaseti

### [2.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.12)

juṣṭā somoyatyevaitadāha yamacchema iti'-(abhiyegaṃveti śeṣaḥ) yaṃ (somaṃ) accha ( abhimukham )  
ima (gacchemaḥ) ityabhiprāyeṇaiva juṣṭāviṣṇave—ityuktamiti bhāvaḥ

### [2.12-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.12-2)

satyaprasavā na edhi somaṃ no'cchehi (somamaccha iti) ityevaitadāha

### [2.12-3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.12-3)

sa ha vai tanvo yantraṃ ( sukhaṃ ) aśnute yo yajñasyodṛcaṃ gacchati | yajñasyodṛcaṃ gacchānītyevaitadāha

### [2.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.13)

hiraṇyamapoddharati | tanmanuṣyeṣu hiraṇyaṃ karoti sa yatsahiraṇyaṃ ( hiraṇyena sāīṃtanānyam ) juhuyātparāgu haivainanmanuṣyebhyo hiraṇyaṃ pravṛñjyāt | tanna  
manuṣyeṣu hiraṇyamabhigamyeta (tarhi hiraṇyaṃ manuṣyeṣu nānuvartetetibhāvaḥ tasmāt  
hiraṇyamapoddharatīti śeṣaḥ)

### [2.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.14)

kṛtsnena payasā hutvā yadeva etat (hiraṇyasya svābhāvikaṃ rūpaṃ tat eṣa  
mantra āha) śukramasīti śuklaṃ hyetaccandramasīti candraṃ hyetadamṛtasītyamṛtaṃ hyetadvaiśvadevamasīti vaiśvadevaṃ hyetat

### [2.14-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.14-2)

pramucya tṛṇaṃ barhiṣyapisṛjati sūtreṇa hiraṇyaṃ prabadhnīte

### [2.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.15)

athāparaṃ caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā | anvārabhasva yajamāna-ityāha  
( adhvaryuriti śeṣaḥ )

### [2.15-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.15-2)

dvāre āhavanīyāt prāstute dakṣiṇataḥ ( dakṣiṇe deśe ) somakrayaṇī  
(gauḥ ) upatiṣṭhate"tat prahitā mevaināmetat satīṃ prāhaiṣīd | vāgvai somakrayaṇī nidānena tāmetayāhutyā praiṣīt, prītayā somaṃ krīṇānīti ( abhiprāyeṇeti śeṣaḥ )

### [2.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.16)

cidasi manāsī, ti cittaṃ vā'idaṃ mano vāganuvadati dhīrasi dakṣiṇeti  
× × × kṣatriyā'si yajñiyāsīti kṣatriyā hyeṣā yajñiyā hyeṣāditirasyubhayataḥ  
śīrṣaṇīti sa yadenayā samānaṃ sadviparyāsaṃ vadati × × × sā naḥ suprācī supratīkyedhīti ||16-17  
mitrastvā padi badhnītāṃ varuṇyā×××pūṣā'dhvanaspativati | indrāyā'dhyakṣya  
kṣāyeti | ×× anutvāmātā manyatāmanu pitā'nu bhrātā sagarbhyo'nu sakhā sayūthya  
× × × sā devi devamacchehītīndrāya somaṃ × × × rudrastvāvarttayatu × × ×  
svasti somasakhā punarehīti  
na so'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamādṛte  
anuviddhamiva jñānaṃ sarvaṃ śabdena bhāṣate  
"dhiyā dhiyā hyetayā (vācā) manuṣyā jujyūṣanti (jīvitumicchanti)  
vyavaharantītibhāvaḥ"  
anūkteneva, prakāmodheneva, gāthābhiriva tasmādāha dhīrasī iti  
sa yadenayā samānaṃ sadviparyāsaṃ vadati, yadaparaṃ tat pūrvaṃ karoti yatpūrvaṃ  
tadaparaṃ tenobhayataḥ śīrṇīḥ tasmādāhāditirasyubhayataḥ śīrṇīti

### [2.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.17)

somena naḥ saha punarehītyevaitadāha-tasmādāha sā naḥ suprācī supṛtīcyedhīti

### [2.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.18)

varuṇyā vā'eṣā yadrajjuḥ sā yadrajjvābhihitā syādvaruṇyā syādyadnabhihitā syādayateva syādetadvā'avaruṇyaṃ yanmaitraṃ sā yathā rajjvābhihitā yatai  
vamasyai (asyā) tadbhavati yadāha mitrastvā padi badhnītāmiti

### [2.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.19)

iyaṃ vai pṛthivī pūṣā yasya vā'iyamadhvan (adhvani) goptrī bhavati tasya na  
kā cana hvalā (bādhā) bhavati tasmādāha "pūṣādhvanaspātviti"

### [2.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2.20)

svadhyakṣyāsadityevaitadāha yadāhendrāyadhyakṣāyetyanu tvā mātā  
dyauṣpitaḥ pṛthivī mātaradhrugagne bhrātarvasavo mṛḷatā naḥ  
viśva ādityā adite sajoṣā asmabhyaṃ śarma bahulaṃ vi yaṃta  
svasti naḥ somena saha punarehītyevaitadāha

## Linked texts (3)

- [Mādhyandina](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha*madhyandina.3.2.4.2) — Sanskrit
- [Śākala](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.rg*sakala.6.51.5) — Sanskrit
- [Maitrāyaṇīsaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.krsnayajur*maitrayani.4.14.11) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.adhvarakanda.2) · Pramāṇa
