Arsheyabrahmana 78
Ārṣeyabrāhmaṇabhāṣya (Sāyaṇa) 78
- Language
- Sanskrit
78.1
atrādityavratākhyaṃ sāmocyate - ādityavratamiti | tasya matabhedena svarūpadvaividhyamāha - ekaviṃśatyanugānamiti manyate śāṇḍilīputro dvāviṃśatiriti vārṣyāyaṇīputra iti | śaṇḍilasyāpatyaṃ strī śāṇḍilī | tasyāḥ putraḥ ṛṣiḥ ādityavratamekaviṃśatyanugānam iti manyate |
teṣāmanugānānāṃ krameṇa svarūpaṃ darśayati | [tatra] prathamasya svarūpam -
78.2
etatsarvaṃ militvā prathamasyānugānasya nāma | santanvābhūtānyairayan (ā. gā. 6. 2. 269) ityādike etadāśrayabhūte devatābāhulyasamairayapadaiḥ (॰dānāṃ ?) śravaṇāduktanāma anuboddhavyam |
dvitīyasya svarūpaṃ darśayati -
|| iti ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || || ārṣeyabrāhmaṇabhāṣyaṃ samāptam ||
78.3
citraṃ devānāmudagāt (sā. 629) antaścarati rocanā (sā. 631) iti ṛgdvayogīyamānamaparaṃ (ā. gā. 6. 2. 270) dvitīyamanugānam |
tṛtīyacaturthayornāma darśayati —
78.4
āyaṃ gauḥ pṛśnirakramīt (sā. 630) ityatra sāmadvayamutpannam | uvi | uvi (ā. gā. 6. 2. 271) ityādikamādyaṃ gandharvāpsarasāmānandapakṣasaṃjñakam | higī (ā. gā. 6. 2. 272) ityādikaṃ dvitīyaṃ gandharvāpsarasāṃ pratinandapakṣasaṃjñakam |
pañcamādīnāṃ trayāṇāṃ nāmāni darśayati —
78.5
atīṣaṅgo nāma parasparamiśraṇam | ubhayoḥ ṛcoḥ sauryatvādyatiṣajyate | hāu (triḥ) āzāovā (triḥ) udutyañjā (ā. gā. 6. 2. 273) iti pañcamam ||
hāu (triḥ) sahobhrāja (ā. gā. 6. 2. 274) (stogānam) ityādi ṛgakṣararahitaṃ ṣaṣṭhamanugānam indrasya sadhasthanāmakam ||
auhoauhovā (ā. gā. 6. 2. 271) ityādi purataḥ stobhayuktam antaścaratirocanā (sā. 631) ityasyāṃ gīyamānaṃ saptamamanugānaṃ marutāṃ bhūtināmakam | atra prāṇāpānayorvidyamānatvāt |
aṣṭamādīnāṃ trayāṇāṃ nāmānyavibhajya darśayati —
78.6
āyaṃgauḥ pṛśnirakramīt (sā. 630) ityatraikaṃ sāma | hāu (triḥ) vā īnduḥ ityādi purastobhayuktaṃ āyaṅgauḥ (ā. gā. 6. 2. 276) ityādi antaścarati rocanā (sā. 631) ityatraikaṃ sāma | hāu (triḥ) vā bhūtaḥ (ā. gā. 6. 2. 277) ityādi | triṃśaddhāma vi rājati (sā. 632) ityatraikaṃ sāma | hāu (triḥ) vā āpaḥ (ā. gā. 6. 2. 278) ityādi |
[ ekādaśasya nāma darśayati — ]
78.7
udyam̐llokānarocayaḥ (ā. gā. 6. 2. 279) iti stobhamātrotpannaṃ sāma sarpasya gharmarocanam indrasya gharmarocanaṃ vā ekādaśakam |
[ dvādaśādīnāṃ ṣaṇṇāṃ nāmānyavibhajya darśayati — ]
78.8
[ udu tyaṃ jātavedasaṃ (sā. 31) ityatra sāmadvayam | ] hāu (triḥ) ājāovā dīdihiviśvastaspūthūḥ (thuḥ?) | udutyaṃjātavāidāsām (ā. gā. 6. 2. 280) iti dvitīyādikam | hāu (triḥ) śukrāovā ityādi udutyaṃjāta (ā. gā. 6. 2. 281) iti dvitīyādikam | taraṇirviśvadarśataḥ (sā. 635) ityatra sāmadvayam | hāu (triḥ) bhūtāovā ityādi taraṇirviśva (ā. gā. 6. 2. 282) ityādi [dvitīyādikam] | hāu (triḥ) tejāovā ityādi taraṇirviśvā (śva?) darśātāḥ (ā. gā. 6. 2. 283) iti dvitīyādikam | udyāmeṣi rajaḥ pṛthu (sā. 638) ityatra
sāmadvayam | hāu (triḥ) satyāovā ityādi udyāmeṣirajāḥ (ā. gā. 6. 2. 284) iti dvitīyādikam | hāu (triḥ) ṛtāovā ityādi udyāmeṣirajāḥ (ā. gā. 6. 2. 285) iti dvitīyādikam | ete ṣaḍaindrāḥ paridhayaḥ |
78.9
vāṅmamaḥ prāṇaḥ (ā. gā. 6. 2. 286) ityādi ṛgakṣararahitamaṣṭādaśa [- kam ] ṛtūnāṃ vāgādipitryātmakam | vāṅmanaḥprāṇādeḥ pitryapadasya ca tatra vidyamānatvāt |
78.10
antardeveṣurocā3i (ā. gā. 6. 2. 287) ityatrotpannam antyaṃ tat vaikalpikam | ekaviṃśatyanugānapakṣe na geyam | dvāviṃśatyanugānapakṣe tu gīyate ityarthaḥ |
78.11
antardeveṣvityatra utpannaṃ sāma mitrāvaruṇayoścakṣuḥ ityācakṣate | tadeva śrotramityeke āhuḥ |
viṃśasya nāma darśayati —
78.12
hāu (triḥ) | bhrājā bhrājā (ā. gā. 6. 2. 288) ityādi purastobhapūrvam | udu tyaṃ jātavedasam (sā. 31), citraṃ devānāmudagād (sā. 629) ityādyacoḥ parasparaṃ vyatiṣaṅgena gāyanti anugāyanti vā dvitīyo'tīṣaṅgaḥ | etatsaṃjñakamityarthaḥ | pūrvaṃ sauryo'tīṣaṅga uktaḥ | pakṣaḥ (sāṃprataṃ ?) dvitīya ityukte'pi sauryatva darśayati [cakṣuriti | tadeva cakṣurityeke āhuḥ] |
[ ekaviṃśasya nāma darśayati — ]
78.13
hāu (triḥ) bhrājāovā (ā. gā. 6. 2. 289) ityādi purastobhapūrvam | udu tyaṃ jātavedasam (sā. 31), indraṃ naro nemadhitā havante (sā. 318) ityṛcoḥ parasparavyatiṣaṅgena gīyamānam ekaviṃśaṃ tṛtīyo'tīṣaṅgaḥ | etadindrasya śironāmakam ityācakṣate | dvitīyasyāmṛci (॰caḥ) indradevatyatvāt eka (etat ?) nāma saṃpannamiti mantavyam |
dvāviṃśasya svarūpaṃ darśayati —
78.14
unnayāmi hoi (ā. gā. 6. 2. 290) ityādikaṃ stobhatulyam ṛgakṣararahitaṃ dvāviṃśamanugānam ādityasyonnayanāmakam | tatra ādityonyapadayorvidyamānatvāt etannāma | tadevānugānam ādityātmakasaṃjñakamityācakṣate ityācāryāḥ |
atha mahānāmnīnāmṛṣisaṃbandhena yogarūḍhyā ca saṃjñācatuṣṭayaṃ darśayati —
78.15
vidā maghavan (sā. 651) ityādyāḥ prakṛtyā (tyāṃ ?) tisraḥ [tisraḥ ṛcaḥ |] sarvayānasiddhiḥ (sarvāsāṃ ṛcāṃ ?) tu navasaṃkhyā | [etāḥ] ṛcaḥ aindryaḥ indradṛṣṭā mahānāmnyaḥ (ā. gā. 6. 2. 291-293) | indravṛtrāsurayoḥ saṃgrāme indrasya jayārtham etābhirmahān ghoṣa āsīditi mahānāmnya iti nāmaitāsāṃ saṃpannam | vā athavā etā ṛcaḥ prajāpateḥ saṃbandhinyaḥ prajāpatyṛṣikā ityarthaḥ | yadvā viṣṇorvā | viṣṇurvā etāsāmṛṣiḥ | viśvāmitrasya vā mahānāmnyaḥ | tadṛṣikā ityarthaḥ | yadvā etā ṛcaḥ simāḥ | etābhirvṛtrāsurasya sīmānaṃ śiromadhyadeśaṃ indro'bhinaditi simā nāma | yadvā [maṭṇyāḥ|] anukaraṇaśabdo'yam | etābhirmahāśabdamindro'gāditi etannāmikāḥ | etābhirindro'dhvaram [a]gāditi adhvaramāḥ (gāḥ ? ) | athavā śakaryaḥ | etābhirvṛttaṃ hantum indraḥ śakto'bhūditi etāḥ śakvarīsaṃjñakāḥ | etāḥ pañcaviṃśabrāhmaṇe trayodaśādhyāye pradarśitāḥ | indraḥ prajāpatimupādhāvad vṛttaṃ hanānīti | tasmā etacchandobhya indriyaṃ vīryaṃ nirmāya prāyacchadetena śaknuhīti tacchakkarīṇāṃ śakkarītvam | sīmāna-
mabhinat | tatsimā maṇḍyamakarottanmaṇḍyā mahān ghoṣa āsīttanmahānāmnyo diśaḥ (tāṃ. brā. 13. 4. 1-2) iti viṣṇuviśvāmitrayoḥ saṃbandhaḥ śākhāntarābhiprāyeṇa pradarśitaḥ | śakvaryo vā śakvaryo vetyabhyāsaḥ brāhmaṇasamāptidyotanārthaḥ |
iti śrīmadrājādhirājaparameśvaravaidikamārgapravartakaśrīvīrabukkabhūpālasāmrājyadhuraṃdhareṇa śrīsāyaṇācāryeṇa viracite mādhavīye sāmavedārthaprakāśe ārṣeyabrāhmaṇabhāṣye ṣaṣṭhādhyāye caturthaparvaṇi dvitīyaḥ khaṇḍaḥ |
oṃ
Linked texts (1)
- Ārṣeyabrāhmaṇa — Sanskrit