<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › Atharvavedabrahmana

# Atharvavedabrahmana (Atharvavedabrāhmaṇa)

अथर्ववेदब्राह्मण

- **Language:** Sanskrit
- **Date:** 1000–400 BCE
- **Author:** [Brahmā](https://indike.org/pramana/person/brahma)
- **Extent:** 271 passages, 22,828 words
- **Text:** partly digitised
- **Source:** archiveorg · The Gopatha Brahmana Of The Atharva Veda; ed. Rajendralala Mitra, Harachandra Vidyabhushana; Bibliotheca… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

## Contents

- [1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.1) — 11 parts
- [2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2) — 26 parts
- [3 atha dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.3) — 2 parts
- [4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4) — 16 parts
- [5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.5) — 6 parts
- [6 atha tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.6) — 23 parts
- [7 atha caturthaḥ prapāṭhakaḥ](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.7) — 25 parts
- [8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.8) — 25 parts
- [9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.9) — 26 parts
- [10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.10) — 1 part
- [11 atha dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.11) — 24 parts
- [12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.12) — 45 parts
- [13 atha pañcamaprapāṭhakaḥ](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.13) — 16 parts
- [14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.14) — 16 parts
- [15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.15) — 1 part

## Text

### [1.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.1.2)

sa bhūyo'śrāmyad bhūyo'tapyat bhūya ātmānaṃ samatapattasya śrāntasya  
taptasya santaptasya sarvebhyo romagartebhyaḥ pṛthak svedadhārāḥ prāsyandanta | (6) tābhiranandat, tadabravodābhirvā ahamidaṃ sarvaṃ dhārayiṣyāmi yadidaṃ kiñcābhirvā ahamidaṃ sarvaṃ janayiṣyāmi yadidaṃ  
kiñcābhirvā ahamidaṃ sarvamāpsyāmi yadidaṃ kiñceti | tathadabravodābhirvā ahamidaṃ sarvaṃ dhārayiṣyāmi yadidaṃ kiñceti, tasmāt  
dhārā abhavaṃ (1) staddhārāṇāṃ dhārātvaṃ yaccāsu dhriyate | tathadabravodābhirvā ahamidaṃ sarvaṃ janayiṣyāmi yadidaṃ kiñceti, tasmājjāyā  
abhavaṃstajjāyānāṃ jāyātvaṃ yaccāsu puruṣo jāyate, yacca putraḥ punnāmanarakamanekaśatatāraṃ tasmāt trāti putrastat putrasya putratvaṃ  
tathadabravodābhirvā ahamidaṃ sarvamāpsyāmi yadidaṃ kiñceti,  
tasmādāpo abhavaṃstadapāmapnamāpnoti vai sa sarvān kāmān yān  
kāmayate

### [1.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.1.3)

tā apaḥ sṛṣṭvā'nvaikṣata, tāsu svāṃ chāyāmapaśyat(2)tāmasyekṣamāṇasya svayaṃ reto'skandattadapsu pratyatiṣṭhat tāstataivābhyaśrāmyadabhyatapat, samatapat, tāḥ śrāntāstaptāḥ santaptāḥ sārddhameva retasā dvaidhamabhavaṃ(3) stāsāmanyā anyatarā atilavaṇā apeyā asvādagrastā  
aśāntā retaḥ samudraṃ htvā'tiṣṭhannathetarāḥ peyāḥ svādvyaḥ śāntāstāstataivābhyaśrāmyadabhyatapat, samatapat, tābhyaḥ śrāntābhyastaptābhyaḥ  
santaptābhyo yadreta āsīttadbhṛjyata, yadbhṛjyata tasmād bhṛguḥ  
samabhavat, tad bhṛgo bhṛṃgutvaṃ bhṛguriva vai sa sarveṣu lokeṣu bhāti  
ya evaṃ veda

### [1.4-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.1.4-2)

sa bhṛgu sṛṣṭo'ntaradhīyata, sa bhṛguḥ sṛṣṭaḥ prāṅejattataṃ vāganvavadadvāyo vāyo dūti, sannāvarttata, sa daciṇāṃ diśamejattataṃ vāganvavadat  
mātariśvan mātariśvanniti, sa nyavarttata(1) sa pratīcīṃ diśamejattataṃ  
vāganvavadat pavamānaḥ pavamāna dūti, sa nyavarttata(2) sa udīcīndiśamejattataṃ vāganvavadadvāta vāteti,tamabravīdanvavidāmaha dūti, mahītyathārvāṅnemaitāsvevāpsvinviccheti(3) tadyadabravodathārvāṅnemaitāsvevāpsvanviccheti(4) tadatharvā'bhavat, tadatharvaṇo'tharvatvaṃ (5) | tasya ha vā  
etasya bhagavato'tharvaṇa ṛṣeryathaiva brahmaṇo lomāni yathā'ṅgāni yathā  
prāṇa evamevāsya sarva ātmā samabhavattamatharvāṇaṃ brahmā'bravīt  
prajāpateḥ prajāḥ sṛṣṭvā pālayasveti | tadyadabravīt prajāpateḥ prajāḥ  
sṛṣṭvā pālayasveti, tasmāt prajāpatirabhavat, tat prajāpateḥ prajāpatitvamatharvā vai prajāpatiḥ, prajāpatiriva vai sa sarveṣu lokeṣu  
bhāti ya evaṃ veda

### [1.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.1.5)

tamatharvāṇamṛṣimabhyaśrāmyadabhyatapat, samatapattasyācchrāntātaptāt  
santaptāt daśartayānatharvaṇa ṛṣīniramimataikārthān dvadyaṃstṛcāṃścaturṛcān pañcarcon ṣaḍarcon saptaconaṣṭarcānnavarcāndaśarcāniti | tāmatharvvaṇa ṛṣīnabhyaśrāmyadabhyatapantlamatapat, tebhyaḥ śrāntebhyastaptebhyaḥ  
santaptebhyo daśatayānārtharvvāṇānārṣeyāniramimataikādaśān dvādaśāṃstrayodaśāṃścaturddaśān pañcadaśān ṣoḍaśān saptadaśānaṣṭādaśānnavadaśān viṃśāniti | tānatharvvaṇa ṛṣonātharvvaṇānārṣeyānabhyaśrāmyadabhyatapat samatapat tebhyaḥ śrāntebhyastaptebhyaḥ santaptebhyo yān  
mantrānapaśyat sa ātharvvaṇo vedo'bhavattanmātharvvaṇaṃ vedamabhyaśrāmyadabhyatapatsamatapattasyācchrāntāt taptāt santaptādomiti mana evorddhamacaramudaṃkrāmat, sa ya icchetsarvvairaitairatharvvabhiścātharvvaṇaiśca kurvīyetyetayaiva taṃ mahāvyāhṛtyā kurvīta | sarvvairha vā asyaitairatharvvabhiścātharvvaṇaiśca kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yaścaivaṃ vidvānivametayā mahāvyāhṛtyā  
kurute

### [1.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.1.6)

sa bhūyo'śrāmyad bhūyo'tapyad bhūya ātmānaṃ samatapat sa ātmataeva trīṃllokānniramimata pṛthivīmantarikṣandivamiti | sa khalu  
pādābhyāmeva pṛthivīṃ niramimatodarādantarikṣam, mūrddhā divaṃ | sa  
tāṃstrīṃllokānabhyaśrāmyadabhyatapantlamatapattebhyaḥ śrāntebhyastaptebhyaḥ santaptebhyastrīn devān niramimatāgniṃ vāyumādityamiti | sa khalu pṛthivyā evāgniṃ niramimatāntarikṣādvāyundiva ādityaṃ | sa tāṃstrīn  
devānabhyaśrāmyadabhyatapat samatapattebhyaḥ śrāntebhyastaptebhyaḥ santaptebhyastrīn vedānniramimata ṛgvedaṃ yajurvvedaṃ sāmavedamiti, agne  
ṛgvedaṃ, vāyoryyajurvvedamādityātsāmavedaṃ | sa tāṃstrīn vedānabhyaśrāmyadabhyatapat samatapat tebhyaḥ śrāntebhyastaptebhyaḥ santaptebhyaḥ stisro  
mahāvyāhṛtīrniramimata bhūrbhuvaḥsvariti | bhūrityṛgvedāt, bhuva iti  
yajurvvedāt, svariti sāmavedāt | sa ya icchetsarvvairetaistribhirvvedaiḥ kurvīyetyetābhireva taṃ mahāvyāhṛtibhiḥ kurvīta sarvairha vā asyaitaistribhirvedaiḥ kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yaścaivaṃ vidvānevametābhirmahāvyāhṛtibhiḥ kurute

### [1.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.1.7)

tā yā amū reta: samudraṃ hatvā'tiṣṭhaṃstāḥ prācyo dakṣiṇātyaḥ  
pratīcya udīcyaḥ samavadravanta | tadyatsamavadravanta tasmātsamudra ucyate  
tā bhītā abruvan bhagavantameva vayaṃ rājānaṃ vṛṇīmaha iti  
yacca hatvā'tiṣṭhaṃstadvaruṇo'bhavat(1) taṃ vā etaṃ varaṇaṃ santaṃ varuṇa ityācakṣate | parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ  
sa samudrādamucyata sa mutyurabhavatt' vā etaṃ mutyuṃ santaṃ mṛtyu rityācakṣate | parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ  
taṃ varuṇaṃ mṛtyumabhyaśrāmyadabhyatapattamatapattasya śrāntasya taptasya  
santaptasya sarvebhyo'ṅgebhyo raso'kṣarat so'ṅgaraso'bhavatt' vā etamaṅgarasaṃ santamaṅgirā ityācakṣate | parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā  
bhavanti pratyakṣadviṣaḥ

### [1.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.1.8)

tamaṅgirasamṛṣimabhyaśrāmyadabhyatapattamatapattasmācchrāntāttaptātsantaptādviṃśino'ṅgirasa(2)ṛṣonniramimata,tān viṃśino'ṅgirasa ṛṣonabhyaśrāmyadabhyatapattamatapat, tebhyaḥ śrāntebhyastaptebhyaḥ santaptebhyo daśatayānāṅgirasānāṣeyānriramimata, ṣor̤aśino'ṣṭādaśino dvādaśina  
ekavaṃśaṃstṛcāṃścatukṛcān pañcarcon ṣar̤arcām dvayacān saptarcāmiti  
tānaṅgirasa ṛṣīnāṅgirasāṃścārṣeyānabhyaśrāmyadabhyatapattamatapattebhyaḥ  
śrāntebhyastaptebhyaḥ santaptebhyo yān mantrānapaśyatsa āṅgiraso vedo'bhavattamāṅgirasaṃ vedamabhyaśrāmyadabhyatapattamatapattasmācchrāntāttaptāt  
santaptānnamaditi haitamakṣaraṃ vyabhavat | sa ya icchetsarvvairai tairaṅgirobhirāṅgirasaiśca kurvīyetyetayaiva taṃ mahāvyāhṛtyā kurvīta sarvvair hya vā asyaitairaṅgirobhirāṅgirasaiśca kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yasyaivaṃ vidvānaivametayā mahāvyāhṛtyā kurute

### [1.6-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.1.6-2)

sa jarddho'tiṣṭhat sa imāṃllokān vyaṣṭabhnāt, tasmādaṅgiraso'dhīyāna  
jarddhastiṣṭhati, tad vrataṃ sa manasā dhyāyedyad vā ahaṃ kiñcana manasā  
dhyāsyāmi tathaiva tad bhaviṣyati taddha sma tathaiva bhavati  
tadapyetadṛcoktaṃ | śreṣṭho ha vedastapaso'dhijāto brahmajyānāṃ citaye  
sambabhūva(1) ṛjyad bhūtaṃ(2) yadasṛjyatedaṃ niveśanamadṛṇaṃ dūramasyeti  
tā vā etā aṅgirasāṃ yāmayau(3) yanmenayaḥ karoti menibhirvvīyaṃ ya evaṃ veda

### [1.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.1.10)

sa diśo'nvaukṣata prācīṃ dakṣiṇāṃ pratīcomudīcīṃ dhruvāmūrddhāmiti| tāstathaivābhyaśrāmyadabhyatapattamatapattābhyaḥ śrāntābhyastaptābhyaḥ  
santaptābhyaḥ pañca vedānniramimata sarpavedaṃ piśācavedamasuravedamitihāsavedaṃ purāṇavedamiti| sa khalu prācyā eva diśaḥ sarpavedaṃ niramimata, dakṣiṇasyāḥ piśācavedaṃ, pratīcyā asuravedamūdīcyā itihāsavedaṃ, dhruvāyāñcorddhāyāśca purāṇavedaṃ(4) | sa tān pañca vedānabhyaśrāmyadabhyatapattamatapattebhyaḥ śrāntebhyastaptebhyaḥ santaptebhyaḥ pañca  
mahāvyāhṛtīrnirmimata vṛdhat karad guhan mahat taditi | vṛdhaditi  
sarpavedāt, karaditi piśācavedāt, guhadityāsuravedāt, mahaditītihāsavedāt, taditi purāṇavedāt, sa ya icchetsarvairetaiḥ pañcabhirvedaiḥ  
kurvīyetyetābhireva taṃ mahāvyāhṛtibhiḥ kurvīta sarvairha vā asyaitaiḥ  
pañcabhirvedaiḥ kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yasyaivaṃ vidvānevametābhirmahāvyāhṛtibhiḥ kurute

### [1.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.1.11)

sa āvataśca parāvataścānvaikṣata, tāstaptaivābhyaśrāmyadabhyatapatsamapattasyaḥ śrāntābhyastaptābhyaḥ santaptābhyaḥ śamityūrmiścaramudakrāmat | sa ya icchetsarvābhiretābhirāva‌d‌bhiśca parāvadbhiśca kurvīyetyetayaiva taṃ mahāvyāhṛtyā kurvīta sarvābhirha vā asyaitābhirāva‌dbhiśca parāvadbhiśca kṛtaṃ bhavati ya evaṃ veda yasyaivaṃ vidvānevametayā  
mahāvyāhṛtyā kurute

### [1.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.1.12)

sa bhūyo'śrāmyat, bhūyo'tapyat, bhūya ātmānaṃ samatapatta manasa  
eva candramasamanirmimata, nakṣatrebhyo nakṣatrāṇi, lomabhya oṣadhivanaspatīn, kṣudrebhyaḥ prāṇebhyo'nyān bahūn devān | sa bhūyo'śrāmyad  
bhūyo'tapyat, bhūya ātmānaṃ samatapat sa etaṃ trivṛtaṃ saptatantumekaviṃśatisaṃsthaṃ yajñamapaśyat  
tadapyetadṛcoktaṃ | agniryajñaṃ trivṛtaṃ saptatantumiti  
athāpyeṣa prākror̤itaḥ ślokaḥ pratyabhibadati sapta sutyāḥ sapta  
ca pākayajñā iti

### [1.12.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.1.12.p1)

tamāharat yenāyajata(1)tasyāgnirhotā''sīt, vāyuradhvaryuḥ, sūryyaudgātā, candramā brahmā, parjjanyaḥ sadasya, oṣadhivanaspatayaścamasā, adhvaryyavo viśvedevā hotrakā, atharvāṅgiraso gomārasaṃ ha smaitamevaṃ vidvāṃsaḥ pūrvve śrotriyā yajñaṃ tataṃ sāvasāya ha smāhetyabhivrajanti, mā no'yaṃ gharma udyataḥ, pramattānāmamṛtāḥ prajāḥ prasākṣīditi, tān bāyetān(1) parirakṣakān sadaḥprasarṣakānityācakṣate  
dakṣiṇāsamṛddhāṃstadu ha smāha prajāpatiryadvai yajñe'kuśalā(2)ṛtvijo  
bhavantyacaritino brahmacaryya(3)maparāgvā vā tadvai yajñasya viriṣṭamityācakṣate | yajñasya viriṣṭamanuyajamāno viriṣyate, yajamānasya viriṣṭamanvṛtvijo viriṣyanta, ṛtvijāṃ viriṣṭamanudakṣiṇā viriṣyante,  
dakṣiṇānāṃ viriṣṭamanuyajamānaḥ putrapaśubhirviriṣyate, putrapaśūnāṃ  
viriṣṭamanu yajamānaḥ svargeṇa lokena viriṣyate, svargasya lokasya  
viriṣṭamanu tasyārddhasya yogakṣemo viriṣyate, yasminvarṣe yajanta

### [1.12.p2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.1.12.p2)

iti brāhmaṇam || 13

### [2.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.14)

taṃ ha smaitamevaṃ vidvāṃsaṃ brahmāṇaṃ yajñaviriṣṭau vā yajñaviriṣṭino  
vetyupādhāveran namaste astu bhagavan yajñasya no viriṣṭaṃ sandhehīti,  
tadyatraiva viriṣṭaṃ syāttatrāgnīnupasamādhāya śāntyudakaṃ kṛtvā pṛthivyai  
śrotrāyeti cirevāgnīn samprokṣati, triḥ paryyukṣati, triḥ kārayamāṇamācāmayati ca, samprokṣati ca, yajñavāstu ca samprokṣyatathāpi  
vedānāṃ rasena yajñasya viriṣṭaṃ sandhīyate, tadyathā lavaṇena suvarṇaṃ  
sandadhyātsuvarṇena rajataṃ, rajatena lohaṃ, lohena sīsaṃ, sīsena evevamevāsya yajñasya viriṣṭaṃ sandhīyate, yajñasya sandhitimanvayajamānaḥ  
sandhīyate, yajamānasya sandhitimanvṛtvijaḥ sandhīyanta, ṛtvijāṃ  
sandhitimanvadakṣiṇāḥ sandhīyante dakṣiṇānāṃ sandhitimanvayajamānaḥ  
putrapaśubhiḥ sandhīyate, putrapaśūnāṃ sandhitimanvayajamānaḥ svargeṇa  
lokena sandhīyate, svargasya lokasya sandhitimanva tasyāham̐sya yogakṣemaḥ sandhīyate, yasminbrahmau yajanta iti brāhmaṇam

### [2.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.15)

tadu ha smāhātharvā devo vijānanyajñaviriṣṭānanvājotyupaśamayeran (1)yajñe prāyaścittiḥ kriyate'pi ca yadu bahriva yajñe (2) vilomaḥ  
kriyate na caivāsya kācanārttirbhavati na ca yajñavikkambhamupayātyū pahanti  
punarmṛtyumapātyeti punarājāniṃ kāmacāro'sya sarveṣu lokeṣu bhavati  
ya evaṃ veda yasyaivaṃ vidvān brahmā bhavati yasya caivaṃ vidvān brahmā  
dakṣiṇataḥ sado'dhyāste yasya caivaṃ vidvān brahmā dakṣiṇata udaṅmukha  
āsīno yajña ājyāhutīrjuhotīti brāhmaṇam

### [2.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.16)

brahma ha vai brahmāṇaṃ puṣkare sasṛje, sa khalu brahmā sṛṣṭacintāmāpede kenāhamekenākṣareṇa sarvāṃśca kāmān sarvāṃśca lokān  
sarvāṃśca devān sarvāṃśca vedān sarvāṃśca yajñān sarvāṃśca śabdān  
sarvāśca vyuṣṭīḥ sarvāṇi ca bhūtāni sthāvarajaṅgamānyanubhaveyamiti  
sa brahmacaryamacarat sa omitye tadakṣaramapaśyad (3) dvivarṇaṃ caturmācaṃ  
sarvavyāpi sarvavibhuyātāyāmabrahma brāhmīṃ vyāhṛtiṃ brahmadaivataṃ tayā  
sarvāṃca kāmān sarvāṃca lokān sarvāṃca devān sarvāṃca vedān  
sarvāṃca yajñān sarvāṃca śabdān sarvāṃca vyuṣṭī: sarvāṇi ca bhūtāni  
sthāvarajaṅgamānyanvabhavattasya prathamena varṇenāpasnehañcānvabhavattasya  
dvitīyena varṇena tejo jyotīṃṣyanvabhavat

### [2.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.17)

tasya prathamayā svaramātrayā pṛthivīmagnimoṣadhivanaspatīn  
ṛgvedaṃ bhūriti vyāhṛtirgāyatraṃ (1) chandastrivṛtaṃ stomaṃ prācīṃ diśaṃ  
vasantamṛtuṃ vācamadhyātmaṃ jihvāṃ rasamitīndriyāṇyanvabhavat

### [2.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.18)

tasya dvitoyayā svaramācayā'ntarikṣaṃ vāyuṃ yajurvedaṃ bhuva iti  
vyāhṛtistraiṣṭubhaṃ (2) chandaḥ pañcadaśaṃ stomaṃ pratīcīṃ diśaṃ grīṣmamṛtuṃ  
prāṇamadhyātmannāsike gandhaghrāṇamitīndriyāṇyanvabhavat

### [2.18-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.18-2)

tasya tṛtīyayā svaramātrayā divamādityaṃ sāmavedaṃ svariti  
vyāhṛtirjāgataṃ chandaḥ saptadaśaṃ stomamudīcīṃ diśaṃ varṣāṛtuṃ  
jyotidhyātma' cakṣuṣī darśanamitīndriyāṇyanvabhavat

### [2.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.20)

tasya vakāramātrayā'paścandramasamatharvavedavṛdhanmaho3miti samāmnānaṃ jamadityaṅgirasāmānuṣṭubhaṃ chanda ekaviṃśaṃ stomaṃ dakṣiṇāṃ  
diśaṃ śaradamṛtuṃ mano'dhyātma' jñānaṃ jñeyamitīndriyāṇyanvabhavat

### [2.21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.21)

tasya makārastyaletihāsapurāṇaṃ bāko vākyagāthā nārāśaṃsīrūpaniṣado'nuśāsanānāmiti vṛdhat karaduhan mahatacchamo3miti  
vyāhṛtoḥ svaraśamyanānātmanoḥ (3) svaranṛtyagītavādinānyanvabhavaccaitrarathaṃ daivataṃ vaidyutaṃ jyotirbārhataṃ chandastṛṇavattrayastriṃśau stomau  
bhuvāmūrddhāṃ divaṃ hemantamiśirāhatū grīṣmamadhyāktaṃ śaśvatravaśamitīndriyāṇyabhavan

### [2.22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.22)

saivaikākṣaraṛg brahmaṇastapaso'ye prādurvabhūva brahma vedasyātharvaṇaṃśukramaṃta eva mantrāḥ prādurbabhūvuḥ sa tu khalu mantrāṇāmatapasāśuśrūṣā'nadhyāyādhyayanena yadūnañca viriṣṭañca yātayāmañca karoti tadatharvaṇāṃ tejasā pratyāpyāyayen mantrāśca māmabhimukhībhaveyurgarbhā iva  
mātaramabhijrighāṃsuḥ purastādoṅkāraṃ prayuṅkta etayaiva tadṛcā pratyā  
pyāyayedevaiva yajñasya purastādyujyata eṣā paścāt sarvata etayā  
yajñastāyate  
tadapyetadṛcoktaṃ | yā purastādyujyata (1) ṛco'kṣare parame  
vyomanniti  
tadetadakṣaraṃ brāhmaṇo yaṃ kāmamicchet trirātropoṣitaḥ  
prāṅmukho vāgyato bahiṣṇupaviśya sahasrakṛtva āvarttayet (2)  
sidhyantyasyārthāḥ sarvakarmāṇi ceti brāhmaṇam

### [2.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.23)

basorddhārāṇāmaindranagara (3) madasurāḥ paryavārayanta, te devā bhītā  
āsan ka imānasurānapaniṣyatīti, ta oṅkāraṃ brahmaṇaḥ putraṃ jyeṣṭhaṃ  
dṛdṛśuste tamabruvan bhavatā mukhenemāmasurān jayemeti | sa hovāca  
kiṃ me pratīvāho bhaviṣyatīti varaṃ vṛṇīṣeti vṛṇā iti sa varamavṛṇīta na māmanorayitvā brāhmaṇā brahma vadeyuryadi vadeyurabrahma tatyāditi tatheti te devā devayajanasyottarāīe'suraiḥ saṃyatā āsaṃstvānoṅkāreṇāgnīdhrīyāddevā asurān parābhāvayanta, tadyatparābhāvayanta  
tasmādoṅkāraḥ pūrvvaucyate(1)| yo ha vā etamoṅkāraṃ na vedāvaśaḥsyādityatha ya evaṃ veda brahma vaśaḥ syāditi tasmādoṅkāra ṛgyag  
bhavati yajuṣi yajuḥ sāmni sāma sūtre sūtraṃ brāhmaṇa brāhmaṇaṃ śloke  
ślokaḥ praṇave praṇava iti brāhmaṇam

### [2.24](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.24)

oṅkāraṃ pṛcchāmaḥ ko dhātuḥ kiṃ prātipadikaṃ kiṃ nāmākhyāta̍  
kiṃ liṅgaṃ kiṃ vacanaṃ kā vibhaktiḥ kaḥ pratyayaḥ kaḥ svara upasargo  
nipātaḥ kiṃ vai vyākaraṇaṃ ko vikāraḥ ko vikārī katimātraḥ  
kativarṇaḥ katyakṣaraḥ katipadaḥ kaḥ saṃyogaḥ kiṃ sthānānupradānakaraṇaṃ  
śikṣukāḥ kimuccārayanti kiṃ chandaḥ ko varṇa iti pūrvve praśnā, athottare mantraḥ kalpo brāhmaṇamṛgyajuḥ sāma kasmādbrahmavādina oṅkāramāditaḥ kurvvanti kiṃ daivataṃ kiṃ jyautiṣaṃ kiṃ niruktaṃ kiṃ sthānaṃ  
kā prakṛtiḥ kimadhyātmamiti ṣaṭtriṃśat praśnāḥ pūrvvottarāṇāṃ trayo  
vargā dvādaśakā etairaiauṅkāraṃ vyākhyāsyāmaḥ

### [2.25](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.25)

indraḥ prajāpatimapṛcchad bhagavannabhisṛtya pṛcchāmīti, pṛccha vatsetyabravīt, kimayamaṅkāraḥ kasya putraḥ kiñcaitacchandaḥ kiñcaitadvarṇaḥ  
kiñcaitad brahmā brahma sampadyate tasmād vai tadbrahmoṅkāraṃ pūrvvamālebhe  
svaritodātta ekākṣara oṅkāra ṛgvede, traisvaryyodātta ekākṣara oṅkāro yajurvede, dīrghaplutodātta ekākṣara oṅkāraḥ sāmavede, hrasvodātta ekākṣara oṅkāro'tharvavede udāttodāttadvipada a u ityarddhacatasro mātrā makāre vyañjanamityāhuryā sā prathamā mātrā brahmadevatyā  
raktā varṇana yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacched brāhmaṃ padaṃ, (1) yā sā  
dvitīyā mātrā viṣṇudevatyā kṛṣṇā varṇana yastāṃ dhyāyate nityaṃ  
sa gacched vaiṣṇavaṃ padaṃ, yā sā tṛtīyā mātreśānadevatyā kapilā  
varṇana yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchedaiśānaṃ padaṃ, yā sārddhacaturthī  
mātrā sarvadevatyā vyaktībhūtā khaṃ vicarati śuddhasphaṭikasannibhā varṇana yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchetpadamanāmakamoṅkārasya cotpattirvipro yo na jānāti tatpunarupayanaṃ tasmād brāhmaṇavacanamādattavyaṃ yathā lātavyo gotro brahmaṇaḥ putro gāyatraṃ chandaḥ śuklo varṇaḥ  
puṃso vatso rudro devatā oṅkāro vedānām

### [2.16-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.16-2)

sadṛśaṃ triṣu liṅgeṣu sarvāsu ca vibhaktiṣu | vacaneṣu ca sarveṣu yanna  
vyeti tadavyayaṃ || ko vikāro avate prasāraṇamāpnotirāva T \[pakārau vikāryāvādita oṅkāro vikriyate dvitīyo makāra evaṃ  
dvivarṇa ekākṣara omityoṅkāro nirhataḥ

### [2.27](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.27)

sargānudāttasvaritaliṅgavibhaktivacanāni ca saṃkhyānādhyāyina (1)  
ācāryyāḥ pūrvve babhūvuḥ śravaṇādeva pratipadyante nakāraṇaṃ pṛcchantyathāparapakṣīyoṇāṃ kaviḥ pañcālacaṇḍaḥ (2) paripṛcchako babhūvāṃ vu  
pṛthaggṛhṇīthadoṣān bhavanto bruvantviti tadvāpyupalakṣayehavarṇākṣarapadāṅgaśo vibhaktyāmṛṣiniṣevitāmiti vācaṃ stuvanti tasmāt kāraṇaṃ  
brūmo varṇānāmayamidaṃ bhaviṣyatīti ṣaḍaṅgavidastattathā'dhīmahe  
kiñchanda iti gāyatraṃ hi chando gāyatrī vai devānāmyekākṣarā  
śvetavarṇā ca vyākhyātā hau dvādaśakau vargavitad vai vyākaraṇaṃ (3)  
dhātvarthavacanaṃ śaikṣyaṃ (4) chandovacanaṃ cāthottarī hau dvādaśakau vargau  
vedarahasikau vyākhyātā mantraḥ kalpo brāhmaṇamṛgyajuḥsāmātharvaṇyeṣā vyāhṛtiścaturṇāṃ vedānāmānupūrveṇaumbhūrbhuvasvariti vyāhatayaḥ

### [2.28](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.28)

bhagavantamevopadhāvāma(1) sarveṣāmeva śarma bhavāneti(2) te tathetyuktā  
tūṣṇīmatiṣṭhannānupasavebhya ityuposīdāmoti noccairbabhūvuḥ  
sa ebhya upanīya provāca māmikāmeva vyāhṛtimāditaḥ āditaḥ  
kṛṇudhvamityevaṃ māmakā ādhīyante  
nartta bhṛgvaṅgirovidaḥ somaḥ pātavya ṛtvijaḥ parābhavanti yajamāno rajasāpadhvasyati śrutiścāpadhvastā tiṣṭhatītyevamevottarārūrādyogāttokaṃ tokamapādhvamityevaṃ pratāpona parābhaviṣyatīti  
tathāha tathāha bhagavanniti pratipedira āpyāyayaṃste tathā votaśokabhayā  
babhūvuḥ | tasmād brahmana 'dina oṅkāramāditaḥ kurvanti

### [2.26](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.26)

kindevata mityṛcāmagnirdevatamtadeva jyotirgāyatraṃ chandaḥ pṛthivī  
sthānaṃ | agnimīle (3) purohitaṃ yajñasya̍ devamṛtvijaṃ | hotāraṃ  
ratna dhātumamityevamādiṃ kṛtvā ṛgveda‌madhīyate  
yajuṣāṃ vāyurdevataṃ tadeva jyotiḥ traiṣṭubhaṃ chando'ntarikṣaṃ  
sthānaṃ | iṣe (4) tvorje tvā vāyava stha devo vaḥ savitā prārpayatu  
śreṣṭhatamāya karmaṇa ityevamādiṃ kṛtvā yajurveda‌madhīyate  
sāmnāmādityo daivataṃ tadeva jyotirjāgataṃ chando dyau  
sthānaṃ | agna āyāhi vītaye gṛṇāno havyadātaye | nihotā  
satsi barhiṣītyevamādiṃ kṛtvā sāmaveda‌madhīyate  
atharvaṇāṃ candramā daivataṃ tadeva jyotiḥ  
sarvāṇi chandāṃsyāpaḥ snānaṃ | śanno̍ de̱ve̱rabhi̍ṣṭa̍ya ityevamādiṃ kṛtvā  
atharvavedamadhīyate | aṅgyaḥ sthāvarajaṅgamo bhūtagrāmaḥ sambhavati, tasmāt  
sarvvamāpomayaṃ bhūtaṃ sarvaṃ bhṛgvaṅgiromayaṃ | antaraite trayo vedā bhṛgūnaṅgirasaḥ śritā ityaditi prakṛtirapāmoṅkāreṇa caitasmād vyāsaḥ  
purovāca bhṛgvaṅgirovidā saṃskṛ̱to'nyān vedānadhīyīta nānyatra  
saṃskṛ̱to (1) bhṛgvaṅgiraso'dhīyīta atha sāmavede khilaśrutiḥ(2)  
brahmacaryeṇa caitasmādatharvāṅgiraso ha yo vedaḥ sa veda sarvamiti  
brāhmaṇaṃ

### [2.30](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.30)

adhyātmamātmabhaiṣajyamātmakaivalyamoṅkāra ātmānaṃ niruhya saṅgamamātrīṃ bhūtārthacintāṃ(3) cintayedatikramya vedebhyaḥ sarvaparamādhyātmaphalaṃ prāpnotītyarthaḥ savitarkaṃ jñānamayamityetaiḥ praśnaiḥ prativacanaiśca yathārthaṃ padamanuvicintya prakaraṇajño hi prabalo viṣayo syāt  
sarvasminvāko vākya iti brāhmaṇam

### [2.31](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.31)

etaddha smaitadvidvāṃsamekādaśākṣamaudgalyaṃ glāvo maitreyo'bhyājagāma sa tasmin brahmacaryaṃ vasato vijñāyovāca kiṃ svinmaryā  
ayaṃ taṃ maudgalyo'dhyeti yadasmin brahmacaryaṃ vasatīti taddhi maudgalyasyāntevāsī śuśrāva saḥ ācāryyāyāvrajyācacakṣe duradhīyānaṃ vā  
ayaṃ bhavantamavocadye|'yamadyātithi rbhavati kiṃ saumya vidvāniti  
trīn vedān brūte bho3iti tasya saumya yo visraṣṭo vijigoṣo'ntevāsī tasmai hvayeti, tamājuhāva tamabhyuvācāsāviti bho3iti kiṃ  
somya ta ācāryyo'dhyetīti, trīn vedān brūte bho3iti, yannu khalu  
somyāsmābhiḥ sarvve vedā mukhato gṛhītāḥ kathamsa evamācāryyo  
bhāṣate kathaṃ nu śiṣṭāḥ śiṣṭebhya evaṃ(1) bhāṣeran yaṃ hyenamahaṃ praśnaṃ  
pracchāmi na taṃ vivakṣyati na hyenamadhītīti| sa ha maudgalyaḥ svamantevāsinamuvāca, parehi saumya glāvaṃ maitreyamupasīdādhohi bhoḥ  
sāvitrīṃ gāyatrīñcaturviṃśatiyoniṃ dvādaśamithunāṃ yasyā bhṛgvaṅgirasaścaturthasyāṃ sarvvamidaṃ śritaṃ, tāṃ bhavān prabravītviti sa cetsaumya  
duradhīyāno bhaviṣyātyācāryyovāca brahmacārī brahmacāriṇe sāvitrīṃ  
prāhveti vakṣyati tattvaṃ brūyāt duradhīyānantaṃ vai bhavān maudgalyamavocat sa tvā yaṃ praśnamaprācīnna taṃ vyavocaḥ purā saṃvatsarādārttimārtsyasīti(2)

### [2.32](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.32)

sa tatrājagāma yatretaro babhūva, taṃ ha papraccha sa ha na pratipede, taṃ  
hovāca duradhīyānaṃ taṃ vai bhavān maudgalyamavocat sa tvā yaṃ praśnamaprācīnna taṃ vyavocaḥ purā saṃvatsarādārttimārtsyasīti(3)| sa ha  
maitreyaḥ(4) svānantevāsina uvāca yathārthaṃ bhavanto yatrāgūhaṃ yathāmano  
viprasṛjyantāṃ duradhīyānaṃ vā ahaṃ maudgalyamavocaṃ sa mā yaṃ praśnamaprākṣīnna taṃ vyavocaṃ tamupeṣyāmi(5) śāntiṃ kariṣyāmīti| saha maitreyaḥ  
prātaḥ samitpāṇimaudgalyamupasasādāsāvāgrahaṃ(1) bho maitreyaḥ kimarthamiti duradhīyānaṃ vā ahaṃ bhavantamavocaṃ tvaṃ mā yamannamaprākṣīrna taṃ  
vyavocaṃ tvāmupeṣyāmi śāntiṃ kariṣyāmīti,sa hovācātra vā upetañca  
sarvvañca kṛtaṃ pāpakena tvā yānena carantamāṅgaratho'yaṃ mama kalyāṇastaṃte dadāmi (2) tena yāhīti | sa hovācaitadevācātviṣyānnṛśaṃsyañca  
yathā bhavānāhopāyāmityeva bhavantamiti taṃ hopeśyāya taṃ hopetya  
papraccha kiṃsvidāhurbhoḥ saviturvareṇyaṃ bhargo devasya kavayaḥ kimādurdhiyo vicakṣva (3) yadi tāḥ pravettha pracodayātsavitā yābhiretoti  
tasmā etat provāca vedāñchandāṃsi saviturvareṇyaṃ bhargo devasya  
kavayo'nnamāhuḥ | karmāṇi dhiyastadu te bravīmi (4) pracodayātsavitāyābhiretoti  
tamupasaṅgūhya papracchādhohi bhoḥ kaḥ savitā kā sāvitrī

### [2.33](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.33)

mana eva savitā, vāk sāvitrī, yatra hyeva manastad vāk, yatra  
vai vāk tanmana, ityete dve yonī ekaṃ mithunam, agnirakha savitā,  
pṛthivo sāvitrī, yatra hyevāgnistat pṛthivī yatra vai pṛthivo tadagnirityete dve yonī ekaṃ mithunaṃ, vāyureva savitā'ntarikṣaṃ sāvitrī yatra  
hyeva vāyustadantarikṣaṃ, yatra vā antarikṣaṃ tadvāyurityete dve yonī ekaṃ  
mithunam, āditya eva savitā dyauḥ sāvitrī yatra hyevādityastaddyauryatra vai dyaustadāditya ityete dve yonī ekaṃ mithunaṃ, candramā eva  
savitā, nakṣatrāṇi sāvitrī, yatra hyeva candramāstannakṣatrāṇi yatra vai  
nakṣatrāṇitaccandramā, ityete dve yonī ekaṃ mithunam, ahureva savitā,  
rātriḥ sāvitrī, yatra hyevāhastadrātrairyatra vai rātristadaharityete dve  
yonī ekaṃ mithunam, uṣṇameva savitā, śītaṃ sāvitrī, yatna hye voṣṇaṃ,  
tacchītaṃ, yatra vai śītaṃ taduṣṇamityete dve yonī ekaṃ mithunam, abhrameva  
savitā,varṣaṃ sāvitrī,yatna hyevābhrantadvarṣaṃ yatra vai varṣaṃ tadabbhramityete  
dve yonī ekaṃ mithunaṃ, vidyudeva savitā stanayitnuḥ sāvitrī yatra  
hye va vidyut tat stanayitnuḥ yatra vai stanayitnustadvidyudityete dve yonī  
ekaṃ mithunaṃ, prāṇa eva vitā annaṃ sāvitrī, yatra hyeva prāṇastadannaṃ  
yatra vā annaṃ tat prāṇa ityete dve yonī ekaṃ mithunaṃ, vedā eva savitā  
chandāṃsi sāvitrī, yatra hyeva vedāstacchandāṃsi yatra vai cchandāṃsi  
tad vedā ityete dve yonī ekaṃ mithunaṃ, yajña eva savitā, dakṣiṇā  
sāvitrī, yatra hyeva yajñastat dakṣiṇā yatra vai dakṣiṇāstadyajña ityete  
dve yona iekaṃmithunam, etaddha smaitadvidvāṃsamopākārimāsastūrvvaṃ brahmacārī te saṃsthita ityathaita āsastūrācita iva cito babhūvāthosthāya  
prāvrājīdityetadvāhaṃ veda naitāsu yoniṣvita etebhyo vā mithunebhyaḥ  
sambhūtò brahmacārī mama purāyuṣaḥ preyāditi

### [2.34](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.34)

brahma hedaṃ śriyaṃ pratiṣṭhāmāyatanamamaikṣata tattapasva(1) yadi tad vrate  
dhriyeta tatsatye pratyatiṣṭhat sa savitā sāvitryā brāhmaṇaṃ sṛṣṭvā tatsāvitrīṃ paryadadhāt(2) tat saviturvareṇyamiti sāvitryāḥ prathamaḥ  
pādaḥ, pṛthivyṛcaṃ samadadhādacā'gnimagninā śriyaṃ, śriyā striyaṃ,  
striyā mithunaṃ, mithunena prajāṃ; prajayā karma, karmaṇā tapastapasā  
satyaṃ, satyena brahma, brahmaṇā brāhmaṇaṃ, brāhmaṇena vrataṃ vratena  
vai brāhmaṇaḥ saṃśitobhavatyaśūnyo bhavatyavicchinno bhavatyavicchinno'sya tanturavicchinnaṃ jovanaṃ bhavanaṃ bhavati(1) ya evaṃ veda yaścaivaṃ  
vidvānevametaṃ sāvitrāḥ prathamaṃ pādaṃ vyācaṣṭe

### [2.35](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.35)

bhargo devasya dhīmahīti sāvitrayā dvitīyaḥ pādo'ntarikṣeṇa  
yajuḥ samadadhāt(2) yajuṣā vāyuṃ, vāyunā'bbhramabbhreṇa varṣaṃ, varṣeṇauṣadhivanaspatī nauṣadhi vanaspatibhiḥ paśūn paśubhiḥ karmma karmmaṇā tapastapasā  
satyaṃ, satyena brahma, brahmaṇā brāhmaṇaṃ, brāhmaṇena vrataṃ vratena vai brāhmaṇaḥ  
saṃśito bhavatyaśūnyo bhavatyavicchinno bhavatyavicchinno'sya tanturavicchinnaṃ jīvanaṃ bhavati ya evaṃ veda yaścaivaṃ vidvānevametaṃ sāvitrayā  
dvitīyaṃ pādaṃ vyācaṣṭe

### [2.36](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.36)

dhiyo yo naḥ pracodayāditi sāvitrāstṛtīyaḥ pādo divā  
sāma samadadhā(3) tsāmnā''dityamādityena raśmīn raśmibhirvarṣaṃ,  
varṣeṇoṣadhivanaspatī nauṣadhivanaspatibhiḥ paśūn paśubhiḥ karma karmaṇā tapastapasā satyaṃ satyena brahma, brahmaṇā brāhmaṇaṃ brāhmaṇena  
vrataṃ vratena vai brāhmaṇaḥ saṃśito bhavatyaśūnyo bhavatyavicchinno  
bhavatyavicchinno'sya tanturavicchinnaṃ jīvanaṃ bhavati ya evaṃ veda  
yaścaivaṃ vidvānevametaṃ sāvitrāstṛtīyaṃ pādaṃ vyācaṣṭe

### [2.37](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.37)

tena ha vā evaṃ viduṣā brāhmaṇena brahmābhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭaṃ  
brahmaṇā''kāśamabhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭamākāśena vāyurabhipanno  
grasitaḥ parāmṛṣṭo, vāyunā jyotirabhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭaṃ, jyotiṣā'po'bhipannā grasitāḥ parāmṛṣṭā adbhirbhūmiborderbhipannā grasitā parāmṛṣṭā, bhūmyā'nnamabhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭamannena prāṇo'bhipanno grasitaḥ  
parāmṛṣṭaḥ prāṇena mano'bhipannaṃ grasitaṃ parāmṛṣṭaṃ, manasā vāgabhipannā  
grasitā parāmṛṣṭā, vācā vedā abhipannā grasitāḥ parāmṛṣṭā, vedairyajño'bhipanno grasitaḥ parāmṛṣṭastāni ha vā etāni dvādaśamahābhūtānyevaṃ vidhipratiṣṭhitāni(1) teṣāṃ yajña eva parārddhaḥ

### [2.38](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.38)

taṃ ha smaitamevaṃ vidvāṃso manyante vighnenamiti yāthātathyamavidvāṃso'yaṃ yajño vedeṣu pratiṣṭhito, vedā vāci pratiṣṭhitā, vāṅ manasi  
pratiṣṭhitā, manaḥ prāṇe pratiṣṭhitaṃ, prāṇo'nne pratiṣṭhito, 'nnaṃ bhūmau pratiṣṭhitaṃ, bhūmirapsu pratiṣṭhitā, āpo jyotiṣi pratiṣṭhitā, jyotirvāyau  
pratiṣṭhitaṃ, vāyurākāśe pratiṣṭhita, ākāśaṃ brahmaṇi pratiṣṭhitaṃ, brahma  
brāhmaṇe brahmavidi pratiṣṭhitaṃ, yo ha vā evaṃ vit sa brahmavit, puṣyāṃ  
ca kīrttiṃ labhate surabhīṃśca gandhān so'pahatapāpmānantyaśriyamaśnute,2) ya evaṃ veda yaścaivaṃ vidvānevametāṃ vedānāṃ mātaraṃ sāvitrīsampadamupaniṣadamupāsta iti brāhmaṇam

### [2.38-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.38-2)

āpo garbhaṃ janayantīrityapāṅgarbhaḥ puruṣaḥ sa yajño'ṅgiryajñaḥ  
praṇīyamānaḥ prāṅṇāyate, tasmādācamanīyaṃ pūrvamāhārayati  
sa yadācāmati trirācāmati dviḥ parimṛjmatyāyurevaruddhā pāpmānaṃ  
nirṇudatyupasādya yajuṣodghṛtya mantrān prayujyāvasāya prācīḥ śākhāḥ  
sandhāyo niraṅguṣṭhe pāṇavamṛtamasyamṛtopastaraṇamasyamṛtāya tvopastṛṇāmoti pāṇāvukamānoya jovāstheti sūktena trirācāmati | sa yatpūrvvamācāmati sapta prāṇāṃstānetenāsminnāpyāyayati yā hyemā bāhyāḥ  
śarīrāmātrāstadyathaitadagniṃ vāyumādityaṃ candramasamapaḥ paśūnanyāṃ  
śca prajāstānetenāsminnāpyāyayatyāpo'mṛtaṃ | sa yad dvitīyamācāmati  
saptāpānāṃstānetenāsminnāpyāyayati yā hyemā bāhyāḥ śarīrān  
mātrā(1)stadyathaitatpaurṇamāsīmaṣṭakāmamāvāsyāṃ śraddhāṃ dīkṣāṃ yajñaṃ dakṣiṇāstānetenāsminnāpyāyayatyāpo'mṛtaṃ | sa yattṛtīyamācāmati sapta  
vyānāṃstānetenāsminnāpyāyayati yā hyemā bāhyāḥ śarīrāmātrā(2)  
stadyathaitat pṛthivīmantarikṣaṃ divannakṣatrāṇyūtūnāttaṃvān saṃvatsarāṃstānetenāsminnāpyāyayatyāpo'mṛtaṃ puruṣo brahmāthāpriyanigamo  
bhavati tasmādvai vidvān puruṣamidaṃ puṇḍarīkamiti prāṇa eṣa sa  
puri śe te saṃpuriśaṃta dūti | puriśayaṃ santaṃ prāṇa puruṇa ityācakṣate  
parokṣeṇa parokṣapriyā dūva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ | sa yatpūrvvamācāmati purastāḍomāṃstenāsminnavarundhe sayad dvitīyamācāmatyājyabhāgau tenāsminnavarundhe, sa yattṛtīyamācāmati saṃsthitahomāṃstenā  
sminnavarundhe,sa yahviḥpariśumbhati tatsamiāṃsaṃvarhiḥ, sa yatsarvāṇi khāni  
sarvaṃ dehamāpyāyayati yañcānyadātāraṃ mandrakāryaṃ yajñe skandati sarvantenāsminnavarundhe, sa yadaupūrvān mantrān prayuṅkta āsarvamedhādete  
kratava eta evāsya sarveṣu lokeṣu sarveṣu deveṣu sarveṣu vedeṣu sarveṣu  
bhūteṣu sarveṣu saleṣu kāmacāraḥ kāmavimocanaṃ bhavatyaheca na pramīyate(1) ya evaṃ veda  
tadapyetadṛcoktaṃ | āpo bhṛgvaṅgirorūpamāpo bhṛgvaṅgiromayaṃ  
sarvamāpomayaṃ bhūtaṃ sarvaṃ bhṛgvaṅgiromayaṃ | antaraite trayo vedā  
bhṛgūnaṅgiraso'nugāḥ  
apāṃ puṣpaṃ mūrttirākāmaṃ pavitramuttama-mityācamyābhyucyā-tmānamanumantrayata indra jīveti brāhmaṇaṃ

### [2.38-2.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.2.38-2.p1)

iti atharvvavede gopathabrāhmaṇapūrvvabhāge prathamaḥ prapāṭhakaḥ || 1

### atha dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ

### [3.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.3.p1)

oṃ brahmacārīṣṇaṃścarati rodasī ubhe ityācāryyamāha  
tasmin devāḥ sammanaso bhavantīti vāyumāha sa sadya eti  
pūrvvasmāduttaraṃ samudramityādityamāha dīkṣito dīrghaśmaśureṣa  
dīkṣita eṣa dīrghaśmaśureṣa evācāryyasthāne tiṣṭhannācāryya iti  
stūyate, vaidyutasthāne tiṣṭhan vāyuriti stūyate, dyausthāne tiṣṭhannāditya

### [3.p2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.3.p2)

iti stūyate | tadapyetadṛcoktaṃ brahmacārīṣṇaviti brāhmaṇam || 1

### [4.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.2)

jāyamāno ha vai brāhmaṇaḥ saptendriyāṇyabhijāyante, brahmavarcasañca  
yaśaśca svapnaśca krodhaśca ślāghāñca rūpañca puṇyameva gandhaṃ saptamaṃ | tāni  
ha vā asyaitāni brahmacaryyamupetopakrāmanti, mṛgānasya brahmavarcasaṃ  
gacchatyācāryyaṃ yaśo'jagaraṃ svapno varāhaṃ krodhopaślāghaṃ kumārīṃ rūpameoṣadhivanaspatīn puṇyo gandhaḥ sa yanmṛgājināni vaste tena tad  
brahmavarcasamavarundhe, yadasya mṛgeṣu bhavati saha snāto brahmavarcasī  
bhavati sa yadaharaharācāryyāya karmmakaroti tena tadyaśo'varundhe yadasyācāryye bhavati saha snāto yaśasvī bhavati sa yatsuppurnidrātrinayati tena taṃ svapramavarundhe yo'syājagare bhavati taṃ ha snātaṃ svapantamāhuḥ  
svapitu mainaṃ bobudhatheti sa kruddho vācā na kañcana hinasti puruṣāt  
puruṣāt pāpīyāniva manyamānastena taṃ krodhamavarundhe, yo'sya varāhe  
bhavatitasya ha snātasya krodhā ślāghīyasaṃ viśante'thyāṅgaḥ ślāghyamāno na  
ślāyāttaina taṃ ślāghāmavarundhe, yā'syāpsu bhavati saha snātaḥ ślāvīyau'nyebhyaḥ ślāghyate'thaitadbrahmacāriṇo rūpaṃ yatkumāryyāstānyagnāvodocedetiveti mukhaṃ viparidhāpayettena tadrūpamavarundhe, ya dasya kumāyyāṃ  
bhavati taṃ ha snātaṃ kumāromiva nirokṣante'thaidvahmacāriṇa. puṇyogandho ya oṣadhivanaspatīnāṃ tāsāṃ puṇyaṃ gandhaṃ pracchidya nopajighrettena taṃ puṇyaṃ gandhamavarundhe, yo'syoṣadhivanaspatoṣu bhavati sa ha  
snātaḥ puṇyagandhirbhavati

### [4.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.3)

sa vā eṣa upayaṃścaturddhīpaityagniṃ pādenācāryyaṃ pādena grāmaṃ  
pādena mṛtyuṃ pādena, sa yadaharahaḥ samidha āhṛtya sāyaṃ prātaragniṃ  
paricarettena taṃ pādamavarundhe, yo'syāgnaubhavati| sa yadaharaharācāyyāya karmma karoti, tena taṃ pādamavarundhe, yo'syācāryye bhavati  
sa yadaharahayīmaṃ praviśya bhikṣāmeva parokṣati na maithunantena taṃ  
pādamavarundhe, yo'sya grāme bhavati, sa yat kruddho vācā na kañcana  
hinasti puruṣāt puruṣāt pāpīyāni manyamānastenava taṃ pādamavarudhe, yo'sya mṛtyau bhavati

### [4.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.4)

pañca ha vā ete brahmacārikhayamayo dhīyante, hau pṛthag hastayormukhe  
hṛdaya upastha eva pañcamaḥ | sa yahakṣiṇena pāṇinā bhikṣayanna spṛśati  
tenāharaharyājināṃ lokamavarundhe, yatsavyena tena pravājināṃ, yanmukhena  
tenāgnipraskandināṃ, yaddhṛdayena tena śūrāṇāṃ, yadupasthena tena gṛhamedhināṃ, taiśvet striyaṃ parāharatyanagniriva śiṣyate | sa yadaharaharācāryyāya kule'nutiṣṭhate so'nuṣṭhāya brūyāddharmaṃgupto (1) mā gopāyeti  
dharmo haina gupto gopāyeti, tasya ha prajā śvaḥ śvaḥ śreyasī śreyaso ha  
bhavati, dhāyyaiva pratidhīyate, svarge loke pitṝndadhāti, tāntavaṃ na  
vasīta, yattāntavaṃ vaste kṣatraṃ varddhate na brahma, tasmāttāntavaṃ na vasīta brahma  
varddhatāṃ mā kṣatramiti, noparyāsauta yaduparyāste prāṇameva tadātmanaḥ'dharaṃ kurute yahāto vahati, adha evāsīta, adhaḥ śayīta, adhastiṣṭhedadho vrajedevaṃ ha sma vaitat pūrve brāhmaṇā brahmacaryyañcaranti taṃ ha sma  
tatputraṃ bhrātaraṃ vopatāpinamāhurupanayetainamityāsamiddhārāt khareṇanto'śramayādyāha javanamāhuḥ, snāpayetainamityāsamiddhārātra  
hyetāni vratāni bhavanti, taṃ cecchrayānamācāryo'bhivadet, sa pratisaṃhāya pratiśṛṇuyāttaṃ cecchrayānamutthāya tañcedrutatthitamabhiprakramya (2)  
taṃ cedabhiprakrāntamabhipalāyamānamevaṃ ha sma vaitat pūrve brāhmaṇā brahmacaryya caranti, teṣāṃ ha sma vaiṣā puṇyā kīrttirgacchatyāha vā ayaṃ  
so'dya gamiṣyatīti

### [4.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.5)

janamejayo (3) ha vai pārīkṣito mṛgayāñcariṣyan haṃsābhyāmabhicanupāvatastha iti, tāvūcaturjanamejayaṃ (1) pārīkṣitamabhyājagāma,  
sa hovāca namo vāṃ bhagavantau, kau nu bhagavantāviti, (2) tāvūcatuīkṣiṇāgniścāhavanīyaśceti, sa hovāca namo vāṃ bhagavantau, tadākīyatāmitihopārāmamityapi kila devā na ramante na hi devā na  
ramante'pi caikopārāmāddevā ārāmamupasaṅkrāmantīti, sa hovāca  
namo vāṃ bhagavantau, kiṃ puṇyamiti brahmacaryyamiti, kiṃ laukyamiti(3) brahmacaryyameveti, tat ko veda iti,(4) dantābalo dhaumro'tha  
khalu dantābalo dhaumro yāvati tāvati kāle pārīkṣitaṃ janamejayamabhyājagāma, tasmā utthāya svayameva viṣṭaraṃ nidadhau, tamupasaṅgṭahya  
papracchādhīhi bho kiṃ puṇyamiti brahmacaryyamiti, kiṃ laukyamiti  
brahmacaryyameveti, tasmā etat provācāṣṭācatvāriṃśadvarṣaṃ sarvvavedabrahmacaryyaṃ, taccaturddhā vedeṣu vyūhya dvādaśavarṣaṃ brahmacaryyaṃ dvādaśavarṣāṇyavarārddhamapi stāyaṃścaredyathāśaktyaparaṃ | tasmā udṛṣṭṭaṣabho  
sahasrandadāvapyapikīrttitamācāryyo brahmacārītyeka āhurākāśamadhidaivatamathādhyātmaṃ brāhmaṇo vratavāṃścaraṇavān brahmacārī

### [4.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.6)

brahma ha vai prajā mṛtyave samprāyacchat, brahmacāriṇameva na sampradadau,  
sa hovācāsyāmasminniti kimiti yāṃ rātrīṃ samidhamanāhṛtya vasettāmāyuṣo'varundhīyeti, tasmād brahmacāryyaharahaḥ samidha āhṛtya  
sāyaṃ prātaragniṃ paricaret, noparyyupasādayet, atha pratiṣṭhāpayet yaduparyyupasādayejjīmūtavarṣo tadahaḥ, parjjanyo bhavati, te devā abruvan  
brāhmaṇo vā ayaṃ brahmacaryyañcariṣyati brūtāsmai bhikṣā iti,  
gṛhapatirbrūta bahucārī gṛhapatnya iti kimasyā vṛṅktātādadatyā  
iti, dūṣṭāpūrtta-sukṛtadraviṇamavarundhyāditi, tasmād brahmacāriṇe'  
haraharbhikṣāṃ dadyādgṛhiṇīmāmiyuriṣṭāpūrttaṃ (1) sukṛtadraviṇamavarundhyāditi | saptamīṃ nātinayetsaptamīmatinayana brahmacārī  
bhavati, samiddhaiñca saptarātramacaritavān brahmacārī punarapaneyo  
bhavati

### [4.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.7)

nopari śāyī syānnagāyano na narttano na saraṇo na niṣṭhīvet  
yadupāra śāyī bhavatyabhīkṣṇaṃ nivāsā jāyante, yadgāyano bhavatyabhīkṣṇaśa ākrāndābhāyante, yannarttano bhavatyabhokṣṇaśaḥ pretānniharante,  
yatsaraṇo bhavatyabhīkṣṇaśaḥ prajāḥ saṃviśante, yanniṣṭhovati madhya eva  
tadātmano niṣṭhīvati, sa cenniṣṭhoveddevo nu māṃ yadannāpaṃ madhorahaṃ yadannāpi rasasya ma ityātmānamanumantrayate | yadannāpi madhorahaṃ niriṣṭaviṣamamṛtaṃ (1) | agniśca tatsavitā ca punarme jaṭhare  
dhattāṃ (3) | yadannāpi rasasya me parāpapātāsma taṃ | tadihopahvayāmahe  
tanma āpyāyatāṃ punariti | na śmaśānamātiṣṭhet, sa cedadhitiṣṭhe dudakaṃ haste kṛtvā yadodamṛtakāmyetyabhimantrya japannapodya parikrāmet  
samayāyopari vrajet yadodamṛtakāmyāghaṃ ripramupeyima adbhyaḥ kṣīṇaiva hīyatāṃ | mā no'nvāgādaghaṃ yata iti | atha haitaddevānāṃ  
pariṣūtaṃ yad brahmacārī  
tadetedṛcoktaṃ | devānāmetatpariṣūtamanbhārūḍhaṃ carati  
rocamānaṃ tasmin sarvve paśavastatra yajñāstasminnannaṃ saha devatābhiriti  
brāhmaṇam

### [4.7-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.7-2)

prāṇāpānau janayanniti śaṅgasya mūle maharṛṣervasiṣṭhasya  
putraḥ etāṃ vācaṃ sasṛje, śītoṣṇāvihyotsau (1) prādurbhāveyātāmiti  
tathā tacchabdamanuvarttate, atha khalu vipāṇamadhye vaśiṣṭhaśilā nāma  
prathama āśramro, ditīyaḥ kṛṣṇaśilāstasmin vasiṣṭhaḥ samatapadviśvāmitrajamadagnī jāstore tpataḥ, gautamabharadvājau siṃhī prabhave  
tapataḥ śṛṅgagurgurvāse tapatyucchirṛṣṭidroṇe'bhyatapadagastyo'gasyatīrthe  
tapati divyaṃ trihaṃ tapati svayambhūḥ kaśyapaḥ kaśyapatuṅge'bhyatapadulūkakacutarakṣuḥ śvā varāhacilvatibabhrukāḥ sarpadaṃṣṭranaḥ saṃhatanukṣaṇavānāḥ  
kaśyapatuṅgadarśanāttaraṇavāṭāt siddhirbhavati brāhmaṃ varṣasahasramṛṣivane brahmacāryaikapādenātiṣṭhad ditīyaṃ varṣasahasraṃ mūrddhanyevāmṛtasya dhārāmadhārayad brāhmākhyaṣṭācatvāriṃśataṃ varṣasahasrāṇi  
salilasya pṛṣṭhe śivo'bhyatapattasmāttaptāttapaso bhūya evābhyatapat  
tadapyetā ṛco'bhivadanti prāṇāpānau janayanniti brāhmaṇam

### [4.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.8)

ekapād dvipada iti vāyurekapāttasyākāśaṃ pādaścandramā  
dvipāttasya pūrvvapakṣāparapacau pādāvādityastripāttasyeme lokāḥ  
pādā agniḥ ṣaṭpādastasya pṛthivyantarikṣaṃ dyaurāpa oṣadhivanaspataya imāni bhūtāni pādāsteṣāṃ sarveṣāṃ vedā gatirātmā pratiṣṭhitāścatasro brahmaṇaḥ śākhā, atho āhuḥ ṣaḍiti mūrttirākāśasyetyṛcā mūrttiryājuṣī gatiḥ sāmamayantejo bhṛgvaṅgirasāmāpaitad brahmaiva  
yajñaścatuṣpād hiḥ saṃsthita iti | tasya bhṛgvaṅgirasaḥ saṃkhye atho  
āhurekasaṃsthita iti, yaddhotarccā maṇḍalaiḥ karoti pṛthivīṃ tenāpyāyayati etasyāṃ hyagniścarati  
tadapyetadṛcoktam | agnivāsāḥ pṛthivyasi tanūriti  
yadadhvaryyuryajuṣā karotyantarikṣaṃ tenāpyāyayati tasminvāyurrna  
niviśate katamacca nāha iti  
tadapyetadṛcoktaṃ | antarikṣe pathibhirḍīyamāṇo (1) na niviśate katamacca nāhaḥ | apāṃ yoniḥ prathamajā ṛtasya ka svijjātaḥ kuta ābabhūveti  
yadudgātā sāmnā karoti divaṃ tenāpyāyayati tatra hyādityaḥ  
śukraścarati  
tadapyetadṛcoktaṃ | uccāyataṃ tamaruṇaṃ suparṇamiti | yad  
brahmarcā kāṇḍaiḥ karotyapastenāpyāyayati candramā hyapsu carati  
tadapyetadṛcoktam | candramā apsvantariti | tāsāmoṣadhivanaspatayaḥ kāṇḍāni, tato mūlakāṇḍaparṇapuṣpaphalapraroharasagandhairyajño varttate'dbhiḥ karmāṇi pravarttante'dbhiḥ somo  
viṣūyate, tad yad brahmāṇaṃ karmaṇi varmaṇyāmantrayatyapastenānujānātyeṣo hyasya bhāgastadyathā bhokṣyamāṇo'pa eva prathamamācāmayedatha upariṣṭādevaṃ yajño'dbhireva pravarttate'psu saṃsthāpyate tasmād  
brahmā purastāḍomasaṃsthitahomairyajño varttate'ntarā hi purastāḍomasaṃsthitahomairyajñaṃ parigṛhṇātyantarā hi bhṛgvaṅgirasaḥ vedāno duhya(1)  
bhṛgvaṅgirasaḥ somapānaṃ manyante somātmako hyayaṃ veda  
tadapyetadṛcoktaṃ | somaṃ manyate papivāniti  
tadyathemāṃ pṛthivīmuddīptāṃ jyotiṣā dhūmāyamānāṃ varṣaṃ śamayatyevam brahmā bhṛgvaṅgirobhirvyāhṛtibhiryajñasya viriṣṭaṃ śamayatyagnirādityāya ma ityete'ṅgirasa eta idaṃ sarvaṃ samāpnuvanti, vāyurāpaścandramā ityete bhṛgava eta idaṃ sarvaṃ samāpyāyantyekameva saṃsthaṃ bhavatīti brāhmaṇam

### [4.6-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.6-2)

vicāro ha vai kābandhiḥ kabandhasyātharvaṇasya putro medhāvī  
mīmāṃsako'nūcāna āsa, sa ha svenātimānena mānuṣaṃ vittaṃ neyāya,  
taṃ mātovāca, ta evaitadannamavocaṃsta imameṣu kurupañcāleṣvaṅgamagadheṣu  
kāśikauśaleṣu śālvamatsyeṣu śavasauśīnareṣūdīceṣvannamadantītyatha  
vayaṃ tavaivātimāne(2) nānādyāsmo vatsa vāhanamanviccheti sa māturājñayauvanāśvasya sārvabhaumasya rājñaḥ somaṃ prasṛtamājagāma, sa sado'nupraviśyartvijaśca yajamānañcāmantrayāmāsa, tadyāḥ prācyo nadyo vahanti  
yāśca dakṣiṇācyo yāśca pratīcyo yāśca udīcyastāḥ sarvāḥ pṛthaṅnāmadheyaurityācakṣate, tāsāṃ samudramabhipadyamānānāṃ chidyate nāmadheyaṃ  
samudra ityācakṣate, evamime sarve vedā nirmitāḥ sakalpāḥ sarahasyāḥ sabrāhmaṇāḥ sopaniṣatkāḥ setihāsāḥ sānvākhyātāḥ  
sapurāṇāḥ sakharāḥ sasaṃskārāḥ saniruktāḥ sānuśāsanāḥ sānumārjanāḥ savākovākyāsteṣāṃ yajñamabhipadyamānānāṃ kriyate  
nāmadheyaṃ yajña ityevācakṣate

### [4.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.10)

bhūmairha vai etadvicchidraṃ devayajanaṃ yadaprākpravaṇaṃ yadanudakpravaṇaṃ yat kṛtrimaṃ yatsamaviṣamamidaṃ ha leva devayajanaṃ yatsamaṃ  
samūlasavidagdhaṃ pratiṣṭhitaṃ prāgudakpravaṇaṃ samaṃ samāstīrṇamiva  
bhavati, yatra brāhmaṇasya brāhmaṇatāṃ vidyād brahmā brahmatvaṃ karotīti  
voce chandastanna vindāmo yenottaramemahīti | tān ha papraccha  
kiṃ vidvān hotā hautraṃ karoti, kiṃ vidvānadhvaryyurādhvaryyavaṃ  
karoti, kiṃ vidvānudgātodgācaṃ karoti, kiṃ vidvān brahmā brahmatvaṃ  
karotīti voce chandastanna vindāmo yenottaramemahīti | te brūmo  
vāgeva hotā haucaṃ karoti vāco hi stomā śca vaṣaṭkārāścābhisampadyante, te brūmo vāgeva hotā vāg brahma vāk deva iti  
prāṇāpānābhyāmevādhvaryyu rādhvaryyavaṃ karoti, prāṇaiḥ paṇītāni ha  
bhūtāni prāṇaḥ praṇītāḥ praṇītāste brūmaḥ prāṇāpānāvevādhvaryyū  
prāṇāpānau brahma prāṇāpānau deva iti | cakṣuṣaivodgātā audgācaṃ  
karoti cakṣuṣā hīmāni bhūtāni paśyantyatho cakṣurevodgātā cakṣurbrahma  
cakṣurdeva iti | manasaiva brahmā brahmatvaṃ karoti manasā hi tiryyak ca  
diśa ūrddhaṃ ca yacca kiñca manasaiva karoti tad brahma te brūmo  
mana eva brahmā mano brahma mano deva iti

### [4.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.11)

tadyathā ha vā idaṃ yajamānañca yājayitāraśca divaṃ brūyuḥ pṛthivīti,  
pṛthivīṃ vāk dyoriti brūyustadanyo nānujānātyetāmevaṃ nānujānāti yadaitad brūyādatha nu kathamiti hotetyeva hotāraṃ brūyādvāgiti vācaṃ, brahmeti brahma, deva iti devamadhvaryyurityevādhvaryyuṃ  
brūyāt, prāṇāpānāviti prāṇāpānau, brahmeti brahma, deva iti devamudgātetyevodgātāraṃ brūyāccakṣuriti cakṣurbrahmeti brahma, deva iti devaṃ  
brahmetyeva brahmāṇaṃ brūyānmana iti mano brahmeti brahma deva iti  
devam

### [4.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.12)

nānā pravacanāni ha vā etāni bhūtāni bhavanti ye caivāsomapaṃ yājayanti ye ca surāpaṃ ye ca brāhmaṇaṃ vicchinnaṃ somayājinaṃ  
taṃ prātaḥ samitpāṇaya upodeyurupāyāmo bhavantamiti, kimarthamiti  
yāniva no bhavāṃstāṃ hyapraśnānapṛcchadyāneva no bhavān vyācakṣoyeti, tatheti tebhya etān praśnān vyācacaṣṭe, tathyena ha vā idaṃ  
vidyamānañcāvidyamānañcābhinidadhāti tad brahma tathyo veda sa  
brāhmaṇo'dhīyāno'dhotyācacata iti brāhmaṇam

### [4.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.13)

athāto devayajanānyātmā devayajanaṃ śraddhā devayajanamṛtvijo devayajanaṃ bhaumaṃ devayajanaṃ tadvā etadātmā devayajanaṃ yadupavyāyacchamāno vā'nupavyāyacchamāno vā śarīramadhivasatyeṣa yanna eṣa  
yajata etaṃ yajanta etaddevayajanamathaitat śraddhā devayajanaṃ yadaiva kadācidādadhyāt śraddhā tvevainaṃ nātoyāttaddevayajanamathaitadṛlijo devayajanaṃ yaca kvacid brāhmaṇo vidyāvānmantre ṇa karoti tadde vayajanamathaitadbhaumaṃ devayajanaṃ yatrāpastiṣṭhanti yatra syandanti pratadvahantyudvahanti  
taddevayajanaṃ yatsamaṃ samūlamavidagdhaṃ pratiṣṭhitaṃ prāgudakpravaṇaṃ samaṃsamāstīrṇamiva bhavati yasya śvabhrakūrmo vṛkṣaḥ parvato nadī panyā vā  
purastātsyānna devayajanamātraṃ purastātparvvavaśiṣyennottarato'gneḥ  
paryyu pasīderanniti brāhmaṇam

### [4.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.15)

aditirvai prajākāmodanamapacat tata ucchiṣṭamaśnāt sā gabbhaṃmadhatta, tata ādityā ajāyanta, ya eṣa odanaḥ pacyata ārambhaṇamevaitat kriyate ākramaṇameva prādeśamācīḥ samidho bhavantyetāvāṃ hyātmā prajāpatinā sammito'gnervai yā yajñiyā tanūraśvatthe tayā  
samagacchata eṣā svakṛtyā tanūryad ghṛtaṃ, yad ghṛtena samidho anakti  
tābhyāmevainaṃ tantūbhyāṃ samarddhayati yannirmārgasyāddadhātyavakṝtyā vai  
vīryyaṃ kriyate yannirmārgasyāddadhātyavakṝtyā eva saṃvatsaro vai prajananamagniḥ prajananametat prajananaṃ yatsaṃvatsara ṛcā'gnau samidhamādadhāti,  
prajananādevainantat prajanayitā prajanayatyavatyarttave puruṣo(1) na hi  
taddeda yadattumabhijāyate, yannattucaṃ tadāpnoti, ya eṣa odanaḥ pacyate,  
yonirevaiṣā kriyate, yatsamidha ādhoyante retastat dhīyate saṃvatsaro  
vai reto hitaṃ prajāyate, ye saṃvatsare paryyeta'gnimādhatte prajāpatirevainamādhatte, dvādaśasu rātrīṣu purā saṃvatsarasyādheyāttā hi saṃvatsarasya pratimā atho tisṛṣvatho dvayoratho pūrvedyurādheyāt, te vā agnimāddhānenādityā vā ita uttarameṣa me'muṣmiṃlloka āyaṃste pathi  
rakṣanta iyantadu yacyamāṇaṃ pratinudanta uccheṣaṇabhājā vā ādityā yaducchiṣṭaṃ yaducchiṣṭena samidho anakti tebhya eva provāca  
tebhya eva procya svargaṃ lokaṃ yanti

### [4.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.16)

prajāpatiradharvā devaḥ sa tapastaptaitañcātuṣprāśyaṃ brahmodanaṃ  
niramimata, caturlokaṃ caturddevaṃ caturvedaṃ catuharhotramiti, catvāro vā  
ime lokāḥ pṛthivyantarikṣaṃ dyaurāpa iti, catvāro vā ime  
devā agnirvāyurādityaścandramāḥ, catvāro vā ime vedā ṛgvedo  
yajurvedaḥ sāmavedo brahmaveda dūti, catasro vā dūme hotrā hautramādhvaryyavamaudgātraṃ brahmatvamiti  
tadapyetadṛcoktam | ca̱tvāri̱ śṛṅgāstrayo̍ asya pādā̱ dve śī̱rṣe  
sa̱pta hastā̍so asya | tridhā̍ ba̱ddho vṛ̍ṣa̱bho ro̍ravīti ma̱hode̱vo  
martya̍ṃ āviveśa̱ dūti  
catvāri śṭaṅgeti vedā vā eta uktāḥ, trayo asya pādā dūti savanānyeva, dve śīrṣa dūti brahmodanapravargyāveva, sapta hastāso asyeti  
chandāṃ syeva, tridhā baddha dūti mantraḥ kalpo brāhmaṇaṃ, vṛṣabho roravītyeṣa  
ha vai vṛṣabha eṣa tadroravīti yadyajñe ṣu śastrāṇi śaṃsatyṛgbhiryajurbhiḥ  
sāmabhirbrahmabhiriti, mahodevo martyāṃ āviveśetyeṣa ha vai mahān devo  
yadyajña eṣu martyāṃ āviveśa | yo vidyātsapra pravata dūti prāṇānāha  
sapra vidyātparāvata dūtyapānānāha | śiro yajñasya yo vidyādityetadvai yajñasya śiro yanmantravān brahmodano yo ha vā etamamantravantaṃ  
brahmodanamupeyādapaśirasā ha vā asya yajñamupeto bhavati tasmānmantravantameva brahmodanamupeyānnāmantravantamiti brāhmaṇam

### [4.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.17)

kimupayajña ātreyo bhavatītyādityaṃ hi tamo jagrāha, tadatrirapanunnoda tadatriranvapaśyat  
tadapyetadṛcoktam | su̱tādyamarcirhivamunnināya di̱vitvā'triradhārayat sūryyāmāsāya karttava dūti  
taṃ hovāca varaṃ vṛṇīṣveti, sa hovāca dakṣiṇīyā me prajā  
syāditi, tasmādātreyāya prathamadakṣiṇā yajñe dīyanta dūti  
brāhmaṇam

### [4.17.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.17.p1)

prajāpatirvedānuvāca agnīnādadhīyeti, tāvvāgamyuvācāgnī  
vai sambhārāṇāmiti, tadghośat krūrātsalitāttvarasa udāninyustān vāgabhyuvācāśvaḥ śamyeteti, tatheti tamṛgveda etyovācāhamaśvaṃ  
śameyamiti tasmā avissṛmāya mahadbhavaṃ sasṛje, sa etāṃ prācīṃ diśambheje sa hovācāśānto nvayamaśva iti | taṃ yajurveda etyovācāhamaśvaṃ śameyamiti tasmā avissṛptāya mahadbhavaṃ sasṛje, sā etāṃ  
pratīcīndiśaṃ bheje sa hovācāśānto nvayamaśva iti | taṃ sāmaveda etyovācāhamaśvaṃ śameyamiti, kena nu tvaṃ śamayiṣyasīti, rathantaraṃ nāma me sāmāghorañcākrūrañca tenāśvamabhihūyate tasmāatha vissṛptāya tadeva mahadbhavaṃ sasṛje, sa etāmudīcīndiśambhe je,  
sa hovācāśānto nvayamaśva iti | tānvāgabhyuvāca śaṃyumātharvaṇaṃ  
gacchatheti, te śaṃyumātharvaṇamāsīnaṃ prāpyocurnamaste astu bhagavannaśvaṃ  
śamyeteti | tatheti sa khalu kabandhasyātharvaṇasya putramāmantrayāmāsa  
vicārinniti, bhago iti hāsmai pratiśrutaṃ pratiśruśrāvāśvaṃ śamye teti,  
tatheti sa khalu śāntyudakaṃ cakārātharvaṇobhiyāṅgirasobhiyāta nairmātṛnāmabhirvāstoṣpatyairiti śamayati tasya ha snātasyāśvasyābhyucitasya  
sarvebhyo romaśamarebhyo'ṅgārā āśoryyanta so'śvastuṣṭo namaskāraṃ  
cakāra namaḥ śaṃyumātharvaṇāya yo mā yajñamacoklṛpaditi, bhaviṣyanti  
ha vā ato'nye brāhmaṇā laghusabhāratāmāsta ādityasya padaṃ ādhāsyantyanaḍuho vatsasyājasya avaṇasya brahmacāriṇo vā etadvā ādityasya padaṃ yadbhūmistayaiva pada āhitaṃ bhaviṣyatīti so'gnau praṇīyamāne'nvenvārabdhaṃ brahmā yajamānaṃ vācayati yadakrandaḥ prathamaṃ jāyamāna

### [4.17.p2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.4.17.p2)

iti pañca, taṃ brāhmaṇā upavahanti tadbrahmopākurute eṣa ha vai vidvāṃssarvavid brahmā yadbhūgvaṅgiroviditi brāhmaṇam || 18

### [5.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.5.18)

devāsa ha vā asurāścāsparḍanta te devā indramabruvannivannastāvadyajñaṃ  
gopāya, yāvadasuraiḥ saṃpatāmahā dūti, sa vai nastena rūpeṇa gopāya  
yena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi yena śacyasi goptu miti, sa ṛgvedo  
bhūtvā purastātparītyopātiṣṭhantaṃ devā abruvannanyattadrūpaṃ kuruṣva naitena  
no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śacyasi goptumiti, sa yajurvedo  
bhūtvā paścātparītyopātiṣṭhantaṃ devā abruvannanyattadrūpaṃ kuruṣva naitena  
no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śacyasi goptumiti, sa sāmavedo  
bhūtvā uttarataḥ parolyopātiṣṭhat taṃ devā abruvannanyadeva tadrūpaṃ kuruṣva  
naitena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śakṣyasi goptumiti,  
sa indra uṣṇīṣau brahmavedo bhūtvā dakṣiṇataḥ parītyopātiṣṭhantaṃ  
devā abruvannetattadrūpaṃ kuruṣvai tena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasyetena  
śakṣyasi goptumiti, tayadindra uṣṇīṣī brahmavedo bhūtvā dakṣiṇataḥ  
parotyopātiṣṭhattadbrahmā'bhavattadbrahmaṇo brahmatvaṃ tadvā etadatharvvaṇo rūpaṃ  
yaduṣṇīṣī brahmā, taṃ dakṣiṇato viśvedevā upāsīraṃstaṃ yahakṣiṇato  
viśvedevā upāsīraṃstatsaṭastho'bhavattatsadasyasya sadasyatvaṃ barleha vā  
etad balamupajāyate yatsadasya āmayatī vai vrajasya bahutvataraṃ vrajaṃ  
vinvanti,(1) ghorā vā eṣā digdakṣiṇā śāntā itarāstadyāni stutāni brahyā'numantrayate manasaiba tāni sadasyo janadityetāṃ vyāhṛtiṃ  
japaṃ cetyātmānaṃ janayati najilyātmānamapile dadhāti, taṃ devā  
abruvanvaraṃ vṛṇīṣveti vṛṇā3 iti, sa varamavṛṇītāsyāmiva māṃ  
hotrāyāmindrabhūtaṃ punantastuvantaḥ śaṃsantaḥ tiṣṭheyuriti taṃ tasyāmiva  
hotrāyāmindrabhūtaṃ punantastuvantaḥ śaṃsanto'tiṣṭhaṃstaṃ yattasyāmiva  
hotrāyāmindrabhūtaṃ punantaḥstuvantaḥ śaṃsantastiṣṭhaṃstadbrāhmaṇācchaṃsyabhavattadbrāhmaṇācchaṃsino brāhmaṇacchaṃsitvaṃ saipendrī hotrā yad brāhmaṇācchaṃsīyā, dvitīyaṃ varaṃ vṛṇīṣveti vṛṇī3 iti sa varamavṛṇītāsyāmeva māṃ hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punantastudantaḥ śaṃsantastiṣṭheyuriti  
taṃ tasyāmeva hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punantastuvantaḥ śaṃsanto'tiṣṭhaṃstaṃyattasyāmeva hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punantastuvantaḥ śaṃsantastiṣṭhaṃstat potā'  
bhavattat potuḥ potṛtvaṃ saiṣā vāyavyā hotrā yat potriyā, tṛtīyaṃ varaṃ  
vṛṇīṣveti vṛṇī3 iti sa varamavṛṇītāsyāmeva māṃ hotrāyāmagnibhūtamindhānāḥ punantastuvantaḥ śaṃsantastiṣṭheyuriti tantasyāmeva hotrāyāmagnibhūtamindhānāḥ punantastuvantaḥ śaṃsanto'tiṣṭhaṃstaṃ  
yattasyāmeva hotrāyāmagnibhūtamindhānāḥ punantastuvantaḥ śaṃsantastiṣṭhaṃstadāgnīdhro'bhavattadāgnīdhrasyāgnīdhratvaṃ saiṣāgneyī hotrā  
yadāgnīdhrīyeti brāhmaṇam

### [5.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.5.20)

brāhmaṇo ha vā imamagniṃ vaiśvānaraṃ babhāra | so'yamagnirvaiśvānaro brāhmaṇena bhriyamāṇa(1) imāṃllokān janayate'thāyamīkṣate'gnirjātavedā brāhmaṇadvitīyo ha vā ayamidamagnirvaiśvānaro  
jvalati hantāhaṃ yanmayi teja indriyaṃ vīryyantaddarśayāmyuta vai mā  
bibhriyāditi, sa ātmānamāpyāyayettaṃ payodhoktamimaṃ brāhmaṇaṃ  
darśayitvā''tmanyajuhot sadvitīyamātmānamāpyāyayettaṃ ghṛtamadhoktamimaṃ  
brāhmaṇaṃ darśayitvā ātmanyajuhot, sa tṛtīyamātmānamāpyāyayettadidaṃ  
viśvaṃ vikṛtamavāyamadhoktamimaṃ brāhmaṇaṃ darśayitvā''tmanyajuhot, sa  
caturthamātmānamāpyāyayettena brāhmaṇasya jāyāṃ virājamapaśyat  
tāmasmai prāyacchat sa ātmā apitvamabhavattata imamagniṃ vaiśvānaraṃ  
parāsyurbrahmaṇo'gniṃ jātavedasamadhatta, so'yamabravīt agne jātavedo  
adhinidhehi mehīti tasya haitaṃ nāmādhattāghoraṃ cākrūrañca, so'śvo'bhavattasmādaśvo vaheta rathaṃ na bhavati(1) pṛṣṭhena sādinaṃ, sa devānāgacchatsa devebhyo'nvātiṣṭhat tasmāddevā abibhayustaṃ brahmaṇe prāyacchattametayarcā'śamayat

### [5.21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.5.21)

agniṃ tvādvaiśvānaraṃ sadanān pradahanvagāḥ | sano devatrādhibrūhi māriṣāmā vayantaveti  
tametābhiḥ pañcabhirṛgbhirupākurute yadakrandaḥ prathamaṃ jāyamāna iti  
so'śāmyattasmādaśvaḥ paśūnāṃ jighatsuratamo bhavati vaiśvānaro  
hyeṣa tasmādagniḥ padamaśvaṃ brahmaṇe dadāti brahmaṇe hi prattantasya  
rasamapoḍayat sa raso'bhavadraso ha vā eṣa taṃ vā etaṃ rasaṃ santaṃ ratha  
ityācakṣate, parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ | sa devānāgacchat sa devebhyo'nvātiṣṭhattasmāddevā abibhayustaṃ  
brahmaṇe prāyacchattametayarcā''jyāhutyā'bhyajuhodindrasyaujò marutāmanīkamiti  
rathamabhihutvā tametayarcā'tiṣṭhad vanaspate vīḍvaṅgo hi  
bhūyā iti  
tasmādāgnyādheyikaṃ rathaṃ brahmaṇe dadāti, brahmaṇe hi prattaṃ  
tasya takṣāṇastanūjyeṣṭhāṃ dakṣiṇāṃ niramimata | tāṃ pañcasvapaśyadṛci yajuṣi sāmni śānte'tha ghore  
tāsāṃ dve brahmaṇe prāyacchadvācaṃ ca jyotiśca, vāgvai dhenuryyotirhiraṇyaṃ tasmādāgnyādheyikāṃ cātuṣprāśyāṃ dhenuṃ brahmaṇe  
dadāti, brahmaṇe hi prattā paśuṣu śāmyamāneṣu cakṣurhāpayanti  
cakṣureva tadātmani dhatte yadvai cakṣustaddhiraṇyaṃ tasmādāgnyādheyikaṃ  
hiraṇyaṃ brahmaṇe dadāti, brahmaṇe hi prattaṃ tasyātmannadhatta tena  
prājvaladyad yannādhatta tadāglā'bhavattadāglā bhūtvā sā samudraṃ  
prāviśatsā samudramadahattasmātsamudro durgirapi vaiśvānareṇa hi  
dagdhaḥ sā pṛthivīmudaitsā pṛthivīṃ vyadahatsā devāṃnāgacchatsā devānahiḍatte devā brahmāṇamupādhāvan sa naivāgāyannānṛtyat saiṣāglaiṣā  
kāruvidā nāma taṃ vā etamāglāhṛtaṃ santamāglāṣṭadha ityācakṣate,  
parokṣeṇa parokṣapriyā dūva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ | ya eṣa  
brāhmaṇo gāyano vā narttano vā bhavati tamāglāṣṭadha ityācakṣate,  
tasmād brāhmaṇo naiva gāyennānṛtyenmāglāṣṭadhaḥ syāttasmād brāhmā  
pūrvaṃ haviraparaṃ prājāpatyaṃ prājāpatyāt brāhmāmevottamamiti brāhmaṇam

### [5.22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.5.22)

atharvāṇañca ha vā āṅgirasañca bhṛgucakṣuṣī tad brahmābhivyapaśyaṃstadajānanvayaṃ vā idaṃ sarvaṃ yadbhagvaṅgirasa iti | te devā brāhmaṃ  
haviryyasāntapane'gnāvajuhavuretadvai brāhmaṃ haviryyatsāntapane'gnau  
hūyate, eṣa ha vai sāntapano'gniryyad brāhmaṇastasyorjjāyojjāṃ devā  
abhajanta sumanasa eva svadhāṃ pitaraḥ śraddhayā svargaṃ lokaṃ brāhmaṇāstena sunvantyubhayo'ntataḥ striyaḥ kevala ātmanyavārundhata vāhyā  
ubhayena sunvanti, yadvai yanne brāhmaṃ havirna nirūpyetānṛjavaḥ prājāpatyahaviṣo manuṣyā jāyerannaso yāṃllokān sṛṇviti pitā hyeṣa āhavanoyasya gārhapatyasya dakṣiṇāmneryo'gnihotraṃ juhotīti, devā  
priye dhāmani madanti teṣāmeṣo'gniḥ sāntapanaśreṣṭho bhavyetasya  
vāci tṛptāyāmagnistṛpyati, prāṇe tṛpte vāyustṛpyati, cakṣuṣī tṛpta  
ādityastṛpyati, manasi tṛpte candramāstṛpyati, śrotre tṛpte diśaścāntaddeśāśca tṛpyanti, sneheṣu tṛpteṣvāpastṛpyanti, lomeṣu tṛpteṣvoṣadhivanaspatayastṛpyanti, śarīre tṛpte pṛthivo tṛpyatyevameṣo'gniḥ sāntapanaḥ śreṣṭhastṛptaḥ sarvāstṛptāṃstarpayatīti brāhmaṇam

### [5.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana.5.23)

sāntapanā idaṃ havirityeṣa ha vai sāntapano'gniryad brāhmaṇo  
yasya garbhādhānapuṃsavanasīmantonnayanajātakarmanāmakaraṇaniṣkramaṇānnaprāśanagodānacūr̤ākaraṇopanayanāplavanāgnihotravratacaryyādīni kṛtāni bhavanti, sa sāntapano'tha yo'yamanagnikaḥ sa kumbhe loṣṭaḥ, tadyathā  
kumbhe loṣṭaḥ prakṣipto naiva śaucārthāya kalpate naiva śasyaṃ nirvarttayatyevamevāyaṃ brāhmaṇo'nagnikastasya brāhmaṇasyānagnikasya naiva daivaṃ dadyānna  
pitryaṃ na cāsya svādhyāyāśiṣo na yajña āśiṣaḥ svargaṅgamā bhavanti  
tadapyetadṛcoktam | agniṃ dūtaṃ vṛṇīmahe hotāraṃ viśvavedasaṃ  
asya yajñasya sukratumiti brāhmaṇam

_First 65 of 286 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana)_

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.atharvavedabrahmana) · Pramāṇa
