Chāndogya (Upaniṣad) Brāhmaṇa 4
Chāndogyabrāhmaṇa bhāṣya 4
- Language
- Sanskrit
4.1
anuṣṭubiyaṃ garbhādhāne viniyuktā viṣṇvādidevatākā| te iti pratyekamabhisambadhyate| he vadhu! 'te' tava 'yoniṃ' garbhasthānaṃ 'viṣṇuḥ' vāsudevaḥ 'kalpayatu' prasavasamarthāṃ karotu| 'tvaṣṭā' devaviśeṣaḥ 'te' tava 'rūpāṇi' 'piṃśatu' prakāśayatu| piṣiḥ saccūrṇenārtho'pi atra prakāśane vartate| kiñca 'prajāpatiḥ' 'āsiñcatu' tāmiva yonim; yāvanmātreṇa bījena garbho bhavati tāvanmātrameva pracyāpayatu ityarthaḥ| kiñca 'dhātā' ādityaḥ 'te' tava 'garbhaṃ' putrārthaṃ 'dadhātu' dhārayatu
4.2
sinīvālyādayo devatāḥ| pūrvā amāvasyā sinīvālī sā prādhyate| he bhagavati! 'sinīvāli'! asyāṃ vadhvāṃ 'garbhaṃ' 'dhehi' bandhyatān apanaya| tathā he 'sarasvati'! tvaṃ 'garbhaṃ dhehi'| kiñca he vadhu! 'te' tava 'aśvinau devau' 'garbham' 'ādhattāṃ' kurutām| kimbhūtau? 'puṣkarasrajau' padmamālinau
4.3
mitrāvaruṇādayo devatāḥ; puṃsvane viniyogaḥ| sāpekṣatva tat vākyasya yathā ityadhyāhāryam astu iti kriyāpadasya| tenāyamarthaḥ— yathā 'pumāṃsau' 'mitrāvaruṇau', āditya-pracetasau, yathā ca 'aśvinau' devavaidyau, yathā ca 'pumān' 'agniḥ', yathā ca pumān 'vāyuḥ', tathā 'tava udare' ayaṃ 'garbhaḥ' 'pumān' astu iti
4.10
sapta yajūṃṣi nyagrodhaśuṅgākrayaṇe viniyuktāni; somādayo devatāḥ| nigadānyetāni| he nyagrodhaśuṅge! tvaṃ 'yadi' 'saumo' somadevatākā 'asi' tadā 'somāya' 'rājñe' 'tvā' tvāṃ 'parikrīṇāmi'| tathā 'yadyasi vāruṇo' ityādiṣu || 4–10
triṣṭubdiyam ; śunaḥśepa ṛṣiḥ, varuṇo devatā, mekhalāmocane viniyogaḥ| anayā triṣṭubhā śunaḥśepa ṛṣiḥ tribhiḥ pāśairbaddhaḥ tanmocāya varuṇaṃ prārthayāmāsa|—he 'varuṇa'! 'asmat'-sakāśāta
'uttamam' kaṇṭhāvasthitaṃ 'pāśam' bandhanam 'utkrṛthāya' ūrdhvam uttānaya| 'adhamaṃ' pādāvasthitam 'avasthāya' adhastāt avatāraya| 'madhyamaṃ' kaṭideśāvasthitaṃ 'visthāya' tatraiva granthilaukur| atha pāśāvamocanānantaraṃ punaḥgranthinā varuṇaḥ prārthyate—he 'āditya'! aditiputra varuṇa! 'atha' pāśamocanānantaraṃ 'tava' 'vrate' paricaryālakṣaṇe 'vayam' 'anāgasaḥ' anaparādhāḥ santaḥ 'syāma' bhavema| na kevalaṃ tava, 'aditaye' aditeśca tvanmātuḥ| athāya iti athvātiloṭ sip, "chandasi śāyajapi" (pā0 3,1,84) iti śyac| ut ava vi ityete vyavahitāḥ| ādityeti "dityadityāditya0" (pā0 4,1,85) iti yaḥ |
100||
4.11
yajuridam oṣadhidevataṃ kretane viniyuktām| he 'oṣadhayaḥ'| yūyaṃ 'sumanasaḥ' prasannacetaso 'bhūtvā' 'asyāṃ' krautāyāṃ vaṭagaṅgāyāṃ 'vīryaṃ' sāmarthyaṃ 'samādhatta' arpayata| yataḥ 'idaṃ' 'karma' puṃsavanalakṣaṇaṃ 'kariṣyati'
4.12
anuṣṭubiyam; nyagrodhaśuṅgārasya dāne viniyogaḥ, agnyādayo devatāḥ| atrāpi yathā dṛtyadhyāhāryam| he vadhu! yathā 'pumān agniḥ' 'pumān indraḥ' 'pumān devo bṛhaspatiḥ', tathā tadvatpuruṣavibhavasaṃpannaṃ 'putraṃ' 'vindasva' labhasva| kiñca 'tam' 'anu' tasya putrasya jātasya paścād anyo'pi 'pumān' putraḥ tava 'jāyatām' || 12¹
4.13
strī devatā, udumbaraphalayugalabandhane viniyogaḥ, krando'nuṣṭup| he kalyāṇi! 'ayaṃ vṛkṣaḥ' udumbarākhyaḥ 'ūrjāvataḥ' ūrjāvān prabhūtaphalaḥ tathā praśastataraḥ yataḥ atastvam 'ūrjīva' udumbarīva 'phalinī' putriṇī 'bhava'| kiñca he 'vanaspate'! udumbara! asyāṃ prastutāyāṃ striyāṃ tvayā 'rayiḥ' putradhanaṃ 'sūyatām' prasūyatām| kimiva? 'parṇam' iva| kiṃ kṛtvā²? 'nuttvā nuttvā' preryaṃ preryaṃ "ṇud preraṇe"³| ūrjāvataḥ iti prathamārthe ṣaṣṭho⁴|
4.14
ciṣṭuviyaṃ strīdevatā saumantonnayane viniyuktā| 'prajāpatiḥ' jagataḥ sraṣṭā 'yena' yasminnarthe 'vīratareṇa' 'aditiḥ' devamātuḥ 'saumānaṃ' saumantaṃ 'nayati' nītavān| kimartham? 'mahate' bṛhate 'saubhagāya'| 'tena' yasminnarthe 'ahaṃ' bhartā 'asyai' asyāḥ striyāḥ 'saumānaṃ' saumantaṃ 'nayāmi' karomi| 'prajāṃ' putrapautrādikāṃ 'jaradaṣṭiṃ' jarāparyantāṃ dīrghakālajīvinīṃ 'kṛṇomi' karomi| saubhagāya iti subhagamantra iti yuvādiṣu paṭhyate, tena aṇ| asyai iti 'ṣaṣṭhyarthe caturthī' iti vācyam' (vā0—pā0 2,3,62) iti caturthī
yajuridam āgneyaṃ samidādhāne viniyuktam| brahmacārī brūte— 'aham agnaye samidham' 'āhārṣam'² āhṛtavān| kimūtāya ? 'bṛhate' mahate, 'jātavedase' jātaprajñānāya| he 'agne'! 'yathā tvam' anayā 'samidhā' 'samidhyase' dīpyase| 'evam' anena prakāreṇa 'aham' 'āyuṣā' 'medhayā' buddhyā 'varcasā' tejasā 'prajayā' putrapautrādirūpayā 'paśubhiḥ' gavādibhiḥ 'brahmavarcasena' brāhmaṇatejasā 'dhanena' vittena 'annādyena' vrīhiyavādinā 'samedhiṣīya' dīptimān syām| samidhyase iti karmaṇi³ laṭ, yak, vyatyayena parasmaipadam, "aniditām0" (pā0 6,4,24) ityanunāsikalopaḥ
4.15
jagatoyaṃ rākādevatā pūrṇītakuṇṇā saumantonnayane viniyuktā| pūrvapaurṇamāsī anumatiḥ, uttarā tu 'rākā' ityucyate| tām 'ahaṃ' bhartā 'huve' hvayāmi| kimbhūtām? 'suhavāṃ' śobhanāhvām| kayā huve? 'suṣṭutī' śobhanayā stutyā| āhvānaprayojanamāha—'śṛṇotu' 'naḥ' asmākaṃ vacaḥ| kimbhūtā sā? 'subhagā' śobhanapuṇyā| na kevalaṃ śṛṇotu api ca 'tmanā' ātmanā 'bodhatu' avadhārayatu| seva
bhūyaḥ prārghyaṃte—'ayaḥ' etat putrajananakarmaṇi putrapautrādilakṣaṇaṃ 'sīvyatu'| kayā ? 'sūcyā' saṅghaṭṭanaśīlayā| kimbhūtayā ? 'acchidyamānayā' abhajyamānayā| kiñca 'vīraṃ' putraṃ 'dadātu'| kimbhūtam ? 'śatadāyusukhyaṃ' śatadāyavaḥ prabhūtadātāraḥ teṣu mukhyaṃ pradhānam| dāyurīṇādikaḥ| suṣṭhuto iti "supāṃ suluk" (pā0 7,1,38) iti pūrvasavarṇaḥ| dyuve iti "bahulaṃ chandasi" (pā0 6,1,34) iti samprasāraṇam| tmanā iti "mantreṣvāṅyāderātmanaḥ" (pā0 6,4,141) ityākāralopaḥ| ayaḥ iti adaso dakārasya vyatyayena yakāraḥ |
he gandharvarūpa jala! 'amṛtasya' pañcayajñāvaśiṣṭasya annasya 'upastaraṇam' pratyeva tvam 'asi'
4.16
atralyā somantonnayane viniyogaḥ| he 'rāke'! 'yāḥ' 'te' tava 'sumatayaḥ' śobhanabuddhayaḥ| kimbhūtāḥ ? 'supeśasaḥ' surūpāḥ| kiñca 'yābhiḥ' tvaṃ 'dāśuṣe' yajamānāya 'vasūni' dhanāni 'dadāsi'| 'tābhiḥ' sumatibhiḥ upalakṣitā tvam 'adya' ahani 'naḥ' asmākam 'upa' samīpam 'āgahi' āgaccha| kimbhūtā ? 'sumanāḥ' prasannahṛdayā| kiṃ kurvāṇā ? he 'subhage'! sarvaṃlokavallabhe! 'sahasrapoṣaṃ' bahujanapoṣakaṃ sutaṃ 'rarāṇā' dadānā| dāśuṣe iti "dāśvadāne" "dāśvān sāhvān mīḍhvāṃśca" (pā0 6,1,12) iti liṭi kvasau nipātyate, caturthyekavacane vasoḥ samprasāraṇam| upāgahi iti "bahulaṃ chandasi" (pā0 2,4,73) iti apo luk, "anudāttopadeśavanati" (pā0 6,4,37) ityādinā anunāsikalopaḥ, tasya "ammiśvavadvābhāt" (pā0 6,4,22) ityasiddhatvād "ato heḥ" (pā0 6,4,105) iti heluṃg na bhavati| sahasrapoṣam iti karmaṇayaṇ| varāṇā iti "vā dāneṃ" ityasmāt parasya apo "bahulaṃ chandasi" (pā0 2,4,76) iti śuḥ, "strau" (pā0 6,1,10) iti dvirvacanaṃ, vyatyayenātmanepadaṃ grānac
4.17
yajuridaṃ strīdevataṃ khyālopākāviccaṇe viniyuktam| he kalyāṇi! asmin khyālopākai ātmasambandhisvena 'prajāṃ' putrapautrādikām, 'paśūn' go-mahiṣādikān, 'saubhāgya', 'mahyaṃ' mama 'patyuḥ' 'dīrghāyuṣṭ' bahu-kālajovitvaṃ 'kiṃ paśyasi'? evaṃ praśnapūrvamuktā satī uttaramāha— sarvaṃ bhavaduktaṃ paśyāmi iti| sahyam iti ṣaṣṭhayarthe caturthī
4.18
yajuridaṃ saupyantohome viniyuktaṃ saṃrādhanodaivatam| 'yā'² tava śubhe karmaṇi prastūyamāne 'ahaṃ' 'vidharaṇī' śubhaphalavighātakāriṇī ityevaṃ manyamānā 'tiraścī' vāñchitaphalavighātakarī 'nipadyate' sampadyate 'ahaṃ' 'tāṃ tvā' tvāṃ devatāṃ 'yaje' pūjayāmi| kayā? 'ghṛtasya dhārayā' ājyāhutyā| kimbhūtāṃ tvām? 'saṃrādhano' samyaksādhinīṃ prāṇi-nām iṣṭaphalasya| 'saṃrādhanye' 'devyai' 'deṣṭrai' iṣṭaphaladātryai| 'svāhā' iti vākyaśeṣo "mantrānte svāhākāraḥ" iti paribhāṣitatvāt³| tiraścīti
tiraḥ aśvatoti kvin "aśvartasvopasaṃkhyānam" (vā0—pā0 4,1,6) iti ṅīp, "acaḥ" (pā0 6,4,138) ityakāralopaḥ
anuṣṭubiyaṃ vipaściddevatā| 'vipaścit' devaviśeṣaḥ; saḥ 'pucchaṃ' śiśnaṃ śiśnānām 'abharat' hṛtavān, 'tat' pucchaṃ 'dhātā' prajāpatiḥ vipaścitā hṛtaṃ 'punaḥ āharat' ānotavān yataḥ ataḥ he 'vipaścit'! 'tvaṃ' 'paraṃ'! śreṣṭha! 'ehi' asmin karmaṇi sāvadhito bhava, yena 'ayaṃ' 'pumān' 'janiṣyate' utpatsyate| 'asau nāma' devadattābhidhāna ityarthaḥ| abharat iti "hūyahoḥ0" (vā0—pā0 3,1,84) ityādinā hakārasya bhakāraḥ¹
4.20
yajuridam annadaivataṃ brohiyavacūrṇena kumārasya jihvāmārjane viniyuktam| he bālaka! 'idaṃ' pratyakṣam 'annam', 'iyam' 'ājñā' prajñā ā samantāt samyakprakāreṇa² jñānahetutvāt, 'idam' 'āyuḥ' prāṇadhāraṇam, 'idam' 'astam' anena vidhinā upayujyamānam amaraṇadharmi tattvaṃ tava astu iti śeṣaḥ
4.21
anuṣṭubiyaṃ sarpiḥprāśane viniyuktā, mitrāvaruṇāgnyaśvino devatāḥ | he bālaka! 'medhāṃ' pāṭhaśravaṇaviṣayāṃ prajñāṃ 'te' tava 'mitrāvaruṇau'
4.22
gāyatrīyam indradevatākā sarpiḥprāśane viniyuktā| 'sadasaḥ' sabhāyāḥ 'patiṃ' sukhyam 'adbhutam' āścaryarūpaṃ 'priyam indrasya' indrasya vallabhaṃ 'kāmyam' abhīṣṭārthasampādakaṃ 'medhāṃ saniṃ' "dhīrdhāraṇāvatī medhā" tasyā dātāraṃ surācāryam aham 'ayāsiṣaṃ' prāraṇatvena prāptavānasmi; saḥ asmai kumārāya medhāṃ dadātu ityāśaṃsā vākyārthaḥ| sanim iti "kundasi vanasanarakṣimathām" (pā0 3,2,27) iti ḍan| ayāsiṣam iti yāterluṅi jhip| medhāmiti vyatyayena ṣaṣṭhyāṃ dvitīyā
4.23
anuṣṭup cāndro candradarśane viniyuktā| he candra! 'yat' 'te' tava 'antaḥ' madhye 'susīme' atiśītale 'prajāpatau' prajānām ānandajanakatvena patyāviva svāminova 'hitaṃ' nihitam arpitaṃ 'hṛdayam' brahmasthānaṃ¹ 'tad' 'brahma' ātmā tatsthānatvāt 'ahaṃ' 'veda' jānāmi—tat 'manye' evameveti manye yasmāt tasmāt 'pautraṃ' putrasambandhi 'aghaṃ' vyasanam aniṣṭayoga-vyādhi-nāśādirūpam ahaṃ 'mā nigāṃ' na nigaccheyaṃ mā prāpnuyām iti yāvat| ayamarthaḥ—yasmāt ahaṃ brahmavit tasmāt mama aniṣṭasambandho na ghaṭeta²| nigām iti "iṇaḥ gatau" māṅi luṅi "iṇo gā luṅi" (pā0 2,4,45) iti gādeśaḥ
4.24
anuṣṭubiyaṃ candradevatā candradarśane viniyuktā| 'yat' 'pṛthivyāḥ' 'anāmṛtam' amṛtaṃ 'divi' dyuloke 'candramasi' 'sthitam' āśritaṃ tat 'aham' 'amṛtasya' 'nāma' 'veda' jānāmi yataḥ ataḥ ¹'pauvam agham' 'aham' 'mā ṛṣaṃ' mā gamam| "ṛṣī gatau" māṅi luṅ, mip, chāndasatvāt cūraṅ²| aghaṃ ṛṣam iti chāndasatvāt accapi ṛkāre anusvāraḥ
4.25
anuṣṭubiyaṃ varaprārthane viniyuktā; indrāgnī devate| he 'indrāgnī'! yuvāṃ 'me' mama 'prajāyai' 'śarma' kalyāṇaṃ 'yacchataṃ' dattam| kimbhūtau yuvām? 'prajāpatī' lokapālau| tathā śarma yacchataṃ 'yathā' 'ayaṃ' kumāraḥ 'janitvā' 'adhi' utsaṅge sthito 'na pramīyeta' na hiṃsyeta| "mauṅ hiṃsāyām"
4.26
anuṣṭubiyaṃ candradevatā varaprārthane viniyuktā| 'yat' 'adaḥ' etat 'candramasi' 'kṛṣṇā' lāñchanaṃ 'pṛthivyāḥ' 'hṛdayaṃ' 'sthitam' āśritam, 'tat ahaṃ vidvān' tat svarūpaṃ jānan 'tat' ca 'paśyan' dṛṣṭavān aham yataḥ ataḥ 'aghaṃ' 'pauvam aghaṃ' 'mā radaṃ' mā rudayām
4.27
yajuridam ādityadevataṃ nāmakaraṇe viniyuktam | 'asau' āmantraṇe | he devadatta ! 'ko'si' kastvam asi ? iti svarūpapraśnaḥ | 'katamo'si' kiṃjātīyo'si ? iti jātipraśnaḥ | 'eṣo'si', iti pratyakṣanirdeśaḥ | 'amṛto'si' avināśī asi yataḥ atastvam 'āhaspatyaṃ' 'māsaṃ' sūryasya māsaṃ saṃkrānticihnitaṃ 'praviśa' |
4.28
āhaspatyamāsapraveśasya phalametat | 'asau' he devadatta ! 'saḥ' 'āhaspatiḥ' 'tvā' tvāṃ 'aṅge' divasāya 'paridadātu' samarpayatu saṃvardhanāya yāvacchatāyuṣṭvam | māsasya viśeṣaṇabhūto'pi āhaspatireva prādhānyāt sa ityanena pratyavamṛśyate¹ |
4.29
gāyatrīyam ādityadaivatā puruṣādhipatyakāmasya catuṣpade'gnāvādityābhimukhasyājyahome viniyuktā | 'annaṃ' 'vai' kila 'ekacchandasyam' ekaṃ pradhānaṃ ²tryātmakatvenāmodādityarthaḥ ; ekacchandaḥ atra
bhavam ekacchandasyam| kiṃ tat ? 'annam'| 'hi' yataḥ 'ekaṃ' 'bhūtebhyaḥ' bhūtānāṃ hṛsyarthaṃ chandayati pravartate| ayamarthaḥ—yathā ādityasya raśmijālaṃ hṛdyabhāsā lokān chandayati āhlādayati, tathā annamapi mama ādityaprasādāt bahutaraṃ bhavatu, yena ahaṃ puruṣeṣu adhipatiḥ bhavānītyarthaḥ| ekacchandasyam iti "bhavecchandasi" (pā04,4,114) iti yat
4.30
yajuridaṃ virocanadaivatam| 'śrīḥ' 'vai' kila 'eṣā' pratyakṣā| kiṃ ? 'yat satvānaḥ' ye īśvarāḥ teṣu madhye 'virocanaḥ' ādityaḥ 'mayi' 'sattvam' ādhipatyam 'avadadhātu' arpayatu| yaditi "supāṃ suluk0" (pā0 7,1,39) iti vibhaktilopaḥ| satvānaḥ iti sacchabdāt matvarthe "chandasovanipau vaktavyau" (vā0—pā0 5,2,122) iti vanip
4.31
dvitīyam annadaivatā| 'annasya' 'ghṛtameva' 'rasaḥ' sāraḥ; tathā ca "yad ghṛtaṃ tad bhojanam" iti janapravādaḥ| 'tejaḥ' 'sampat' ādhipatyaṃ tatkāmayamānaḥ ahaṃ ghṛtaṃ 'juhomi' svāhā
4.33
yajuṣo ime dvatyavicchittikāmasya sāyaṃ prātaḥ kṣuttṛṣāhome viniyukte kṣutpipāsādevate || 32-33
4.34
idṛtoyam annapatidevatā annaprāptaye viniyuktā | he 'annapate' sūrya ! "ādityājjāyate vṛṣṭiḥ vṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ" iti smṛteḥ | 'annasya' adanīyasya, 'anamīvasya' ārogyakarasya, 'śuṣmiṇaḥ' agnivadvikarasya 'ūrjaṃ' balaṃ dhehi | kiñca annasya 'pradātāraṃ' 'tāriṣaḥ' tāraya | tathā 'naḥ' asmākaṃ 'dvipade' 'catuṣpade' ca 'gaṃ' sukhaṃ 'dhehi' | amīva iti roga ucyate | tāriṣaṃ iti "tṛ plavanataraṇayoḥ" prārthanāyāṃ "liṅarthe leṭ" (pā0 3,4,7) sip, "leṭo'ḍāṭau" (pā0 3,4,94) iti aṭ, "sibbahulaṃ leṭi" (pā0 3,1,34) iti sip, gilopaḥ āgamānityatvālleṭaḥ, "itasya lopaḥ parasmaipadeṣu" (pā0 3,4,87) itaukāralopaḥ, sakārasya kalva-yalva-yallopaḥ
4.35
anuṣṭubyaṃ prājāpatyā mūrdhopagrahaṇajape viniyuktā | he putra ! yaḥ tvaṃ mama 'aṅgāt aṅgāt' śirogrīvādibhyaḥ 'saṃbhavasi' saṃbhṛto'si, tathā 'hṛdayāt' sarvagātrebhyaḥ pradhānabhūtāt 'adhijāyase' utpanno'si | asya hṛdayabhūtasya 'te' tava 'prāṇaṃ' vāyuṃ [ 'me' mama ] 'prāṇena' eva 'saṃdhāmi' satatam avicchinnaṃ karomi | tatsaṃdhānāt 'yāvadāyuṣaṃ' śatavarṣaparyantaṃ 'jīva', "śatāyurvai puruṣaḥ" iti śruteḥ | yāvadāyuṣam, "avyayībhāve śaratprabhṛtibhyaḥ" (pā0 5,4,107) iti ṭac
4.36
'veda:' 'vai' kila 'asi' 'putranāmā'| vedādhyetari vedaśabdaprayogaḥ kaṭhaśākhādhyetari kaṭhaśabdavat
4.37
he 'putra' ! 'aśmā' pāṣāṇa iva dṛr̤ho nirvyādhiḥ 'bhava'| 'paraśu:' kuṭhāra iva chedako 'bhava', na tu chedyaḥ | tathā 'hiraṇyaṃ' suvarṇaṃ 'bhava' 'astṛtam' anyaistāmrādibhiḥ apadravyaiḥ ācchāditaṃ yat na bhavati | 'ātmā asi' ahamiva tvam | ato 'mā mṛthāḥ' na mriyasva
4.38
yajuridam | 'asau' he putra ! 'tvā' tvām ahaṃ pitā 'paśūnāṃ' gavāṃ 'hiṃkāreṇa' huṅkṛtena 'abhijighrāmi' mūrdhni cumbāmi | yathā gāvo vanādāgatāḥ svaputrakān ābhimukhyena jighranti tathā ahamapi tvām ||382
he 'vāyo'! tvamapi 'uṣṇena' 'udakena' gṛhītena kumāraśiraḥ plāvayitum 'edhi' āgaccha| "aṅitaśca" (pā0 6,4,103) iti dhibhāvaḥ |
4.40
vāyunā ānītā yā 'āpaḥ' he kumāra! tāḥ tvām 'undantu' kledayantu| "undī kledane"| kimartham? 'jīvase' jīvanāya| jīvase iti "tumarthe senase" (pā0 3,4,9) ityādinā ase pratyayaḥ |
4.41
he kṣura! tvaṃ 'viṣoḥ' 'daṃṣṭro'si' 'danto'si' |
4.42
he 'oṣadhe'! darbha! 'enaṃ' kumāraṃ 'trāyasva' rakṣa |
4.43
svadhitiḥ odumbaraḥ kṣuraḥ| he 'svadhite'! 'enaṃ' kumāraṃ 'mā hiṃsīḥ' na hiṃsiṣyasi |
4.44
'yena' svadhitinā 'pūṣā' devaḥ 'bṛhaspateḥ vāyoḥ indrasya ca' 'avapat' bhadrākṛtavān muṇḍanaṃ kṛtavānityarthaḥ, 'tena' svadhitinā 'brahmaṇā'
4.45
saptemāni yajūṃṣi cūḍākaraṇe viniyuktāni pratimantropāttasavitrādidevatākāni| he kumāra! 'ayaṃ' nāpitaḥ 'savitā' devaḥ 'tvā' 'āgāt' āgatavān| kimartham? tvaccūḍākaraṇāya| āṅo avacchitena sambandhaḥ |
brahmabhūyana 'te' tava 'vapāmi' bhadrākaromi| kisartham ? 'jīvātave'; etadvyācaṣṭe—'jīvanāya'; asyaivārthaḥ—'dīrghāyuṣṭvāya', 'balāya', 'varcase' tejodvārārtham |
4.46
'jamadagneḥ' maharṣeḥ; 'kaśyapasya' 'agastyasya' 'devānām' indrādīnāṃ 'yat' 'vrāyuṣaṃ' vogi ārṣeṣi bāla-yuva-sthaviratvāni 'tat' 'vrāyuṣaṃ' he bhadraka! 'te astu' bhavatu| vrāyuṣam iti "acaturā"di sūtreṇa (pā0 5,4,79) ac samāsānta: |
4.51
pañca yajñaṃṣi upanayanahome viniyuktāni pratimantropāttānagnyādi-devatākāni| upanīyamāno māṇavakaḥ agniṃ prārthayate—he 'agne'! 'vratapate'! brāhmīyasya niyamasya pālaka! yat idaṃ 'vratam' upanayanākhyaṃ 'cariṣyāmi' anuṣṭhāsyāmi 'tat' vrataṃ 'te' tubhyaṃ 'prabravīmi' kathayāmi nivedayāmi iti yāvat| yena 'tat' vratam ahaṃ tvatprasādāt carituṃ sukhena 'śakeyaṃ' śaknomi| vratacaraṇasya phalamāha—'tena' upanayanavratena karaṇabhūtena aham 'ṛddhyā' samṛddhim adhyayanalakṣaṇāṃ prāpnuyām iti śeṣaḥ| tathā 'aham' 'anṛtāt' alokavacanāt pṛthakbhūtvā 'idaṃ' vrataṃ 'satyaṃ' satyavacanasvarūpaṃ 'samupaimi' samyagupaimi| ayamarthaḥ—yo'haṃ prāgupanayanāt yatheṣṭācāra āsaṃ so'ham adhunā parityaktānṛtavādaḥ satyabhūtam idaṃ vrataṃ cariṣyāmi| śakeyam iti "liṅyāśiṣyaṅ" (pā0 3,1,86)| ṛddhyā iti dvitīyārthe tṛtīyā| samupaimi vyavacchitopasargasaṃsvambhaḥ ||47 'vratānāṃ' yajñānāṃ 'vratasya' niyamasya 'patiḥ' indraḥ ||48–51
4.52
anuṣṭubiyaṃ māṇavakaṃ prettamāṇasya ācāryasya jape viniyuktā ; agnyādaya eva devatāḥ | he agnyādayaḥ ! yūyam enam upanīyamānaṃ 'sumatyaṃ' śobhanamanuṣyaṃ 'prayuyotana' prakarṣeṇa miśrayata asmābhiḥ saha ityetat prārthyate | tathā prayuyotana yathā anena brahmacāriṇā 'āgantrā' āgamanaśīlena vayaṃ 'samaganmahi' saṅgacchemahi ; kiñca 'ariṣṭāḥ' avighnāḥ 'sacaremahi' anena brahmacāriṇā saha | tathā asmābhiḥ saha 'svasti' kalyāṇena ayaṃ brahmacārī 'sacaratād'² | samaganmahi iti "manne ghasaṅkare"tyādinā ( pā02,4,80 ) cleluk, "khośa" ( pā0 8,2,65 ) iti masya natvam | prayuyotana vyavahitopasargasaṃbandhaḥ, "yu miśraṇe" loṭ, śapaḥ śluḥ, "tamanamanathanāśca" ( pā0 7, 1, 45 ) iti madhyamapuruṣabahuvacanasya tanabādeśaḥ
4.55
ācāryaḥ pṛcchati—kināmā tvam asi| sa pṛṣṭaḥ san prāha— 'asau nāmāsmi' devadattanāmāhamasmītyarthaḥ ||54—55
4.56
yajuridam; upāttā eva devatāḥ savitṛāśvipūṣāṇaḥ, māṇavakahastagrahaṇe viniyogaḥ| he 'asau' devadatta! 'te' tava 'hastaṃ' 'savituḥ' devasya 'prasave' abhyanujñāne sati 'aśvinoḥ' devavaidyayoḥ 'bāhubhyāṃ' 'pūṣṇaḥ' ca devasya 'hastābhyām' ahamācāryaḥ pāṇinā 'gṛhṇāmi' |
4.57
yajuridaṃ gṛhītamāṇavakahastasya ācāryasya jape viniyuktam; agnyādaya eva devatāḥ| he brahmacārin! yaḥ ayaṃ tava hasto mayā gṛhītaḥ taṃ pūrvam 'agniḥ' 'savitā' 'aryamā' ca 'agrahīt', ataḥ 'karmaṇā' guruśuśrūṣādinā 'mitraḥ' priyahitakārī mama 'tvam' 'asi'| 'agniḥ' ca bhagavān 'tava' guruḥ| mitraḥ iti liṅgavyatyayena puṃstvam |
4.58
sūryadaivataṃ yajuḥ āvartane viniyuktam| he 'asau' devadatta! 'sūryasya' 'āvṛtam' āvartanam 'anvāvartasva'| ayamarthaḥ—yāvad bhānorāvartanaṃ tāvat tvamapi tiṣṭha |
vicaliryāsi| yaḥ tvaṃ 'prāṇānāṃ' dehadhārakāṇāṃ 'granthiḥ' pratibandhaḥ 'asi'| he 'antaka'! yama! 'idam' asya brahmacāriṇaḥ śarīraṃ 'amaṃ' ca brahmacāriṇaṃ 'te' tava 'paridadāmi' samarpayāmi| tvayi samarpite eṣaḥ roga-jarā-maraṇādikaṃ na anuprāpnuyāt iti| visrasaḥ iti saṃbolluṃḍ, pṛṣodarāditvāt aḍ
4.59
nābhyantakau devate; nābhisthagranthine viniyuktaṃ yajuridam| he nābhe! asya brahmacāriṇaḥ tvaṃ 'mā visrasaḥ'¹ mā visraṃsiṣyasi svasthānāt na
4.60
nābhyuparideśasparśane viniyuktam idaṃ yajuḥ vāyyam| ācchuriḥ nāma vāyuḥ tasya āmantraṇam| he 'acchure'! śeṣaṃ pūrvavat| acchure iti chāndasaṃ hrasvatvam
4.61
hṛdayadeśasparśane viniyuktam āgneyaṃ yajuḥ| kṣaṇānuriti, tasyānumantraṇam| he 'kṣaṇo'! agne! hrasvatvaṃ pūrvavat
4.62
dakṣiṇaskandhasparśane viniyuktaṃ prājāpatyaṃ yajuḥ| he 'asau'! brahmacārin! 'prajāpataye' sraṣṭre 'tvā' tvāṃ 'paridadāmi'
4.64
brahmacārisambodhane viniyuktaṃ brahmacāridevataṃ yajuḥ
4.68
preṣye viniyuktaṃ yajuḥ| he brahmacārin ! agnau 'samidham' kāṣṭham 'ādhehi' agnikāryaṃ kuru| 'apaḥ'² 'aśāna' prāgbhojanāt mantrava-jjalaṃ bhakṣaya| 'karma' guruśuśrūṣādilakṣaṇam 'kuru'| tathā 'divā' divase 'mā svāpsīḥ' na svapihi| evamuktaḥ prativakti brahmacārī oṃ vāḍhamiti³ ||65-68
triṣṭubiyaṃ mekhalādevatā mekhalāparidhāpane viniyuktā| brahmacārī brūte! 'iyaṃ' pratyakṣā 'mekhalā' mauñjo 'naḥ' asmān 'āgāt'| kiṃ kurvāṇā ? 'duruktāt' asatyavadapralāpāditaḥ 'bādhamānā' nivārayantī, 'varṇaṃ' brāhmaṇādikaṃ 'pavitram' api 'punato' pāvayantī| tathā ca smṛtiḥ—"māturyadagre jananaṃ dvitīyaṃ mauñjīvandhanam" iti| punaḥ kiṃ kurvatī? 'prāṇasya apānasya' ca vāyoḥ 'balaṃ' vīryam 'āharantī'⁴ ānayantī|
74 chāndogyamantrabhāṣyam || 4rthaṃ khaṇḍaḥ
prāṇāpānayorupādānaṃ prādhānyakhyāpanārtham| tathā 'svasā' bhaginīva| "parārthe prayujyamānāḥ śrahrāḥ sāhasraṃ gamayanti"| 'devī' pūjyā| 'subhagā' sarvalokakāmyā| prāṇāpānābhyām iti ṣaṣṭhyarthe caturthī
4.69
mantracatuṣṭayam ādityadaivatam upasthāne viniyuktam; trīṇi yajūṃṣi, gāyatryanuṣṭup| paramaiśvaryayogāt 'indraḥ' ādityaḥ 'udyan' udeyamānaḥ 'marudbhiḥ' devaiḥ saha 'asthāt' sthitavān| kiṃbhūtaiḥ? 'bhrājabhṛṣṭibhiḥ' bhrājyate iti bhrājā bharjanaṃ, bhṛṣṭiḥ dīptiḥ, bhrājā bhṛṣṭiḥ yeṣāṃ te tathoktāḥ taiḥ, atiśayadīpyamānairityarthaḥ| na kevalaṃ marudbhiḥ asthāt 'prātaryāvānaḥ' devaviśeṣāḥ taiśca saha 'asthāt'| kiñca tvaṃ 'daśvasaniḥ asi', daśvānāṃ saṃvibhaktā asi| ataḥ 'mā' māmapi 'daśvasaniṃ' kuru| ahaṃ 'tvā' tvām 'āvigrāmi' arthinena upa-gacchāmi| ataḥ tvamapi 'mā' māṃ 'āviśya' abhimataphaladānena abhisumno bhava| prātayovasiḥ iti "yā prāpaṇe" "āto manin-kvanibvanipaśca" (pā0 3,2,74) iti vanip| daśvasaniḥ iti "vana sana sañjau" "chandasi vanasanarakṣimathām" (pā0 2,2,27) iti ḍan| āvigrāmi iti āviśa iti vyavahitopasargasambandhaḥ |
'sāntapanāḥ' devaviśeṣāḥ| "bahulaṃ chandasi" (pā0 7,1,10) iti bhisa ais na bhavati |
'sāyaṃyāvānaḥ' devaviśeṣāḥ |
he sūrya! tvaṃ 'me' mama 'pāpmānam' aniṣṭam 'avajahi'| yaḥ 'tvaṃ' trilokya-'cakṣuḥ' 'asi' tathā lokasyāpi 'cakṣuḥ' darśanagatiḥ tvam 'asi'| kiñca 'somaḥ' brāhmaṇānām oṣadhīnāñca rājā 'tvā' tvām 'avatu' āpyāyayatu devānām annaṃ candra iti kṛtvā| evambhūtāya 'te' tubhyaṃ 'namaḥ' 'astu'| 'mā' māṃ 'mā hiṃsīḥ'| cakṣuṣṭam iti "yuṣmattattatakṣuṣvaḥpādam" (pā0 8,3,103) iti ṣatvam, ṭutvam| avajahi vyavahitopasargasambandhaḥ |
89||
4.70
he 'bhadre'! śobhane! 'svasā'! yā tvaṃ brahmacārisambandhinaḥ 'ṛtasya' satyasya 'goptrī' pālayitrī, 'tapaso' brahmacaryasya 'parasvī' sarvaisvabhūtā, 'ghṛto racaḥ' rakṣāṃsi vināśayantī, 'arātīḥ' śatrūn 'sahamānā' abhibhavantī| 'sā' evambhūtā tvaṃ 'mā' māṃ 'samantaṃ' samantāt 'abhiparyehi' ābhimukhyena sarvata āgaccha viṣṭaya ityarthaḥ| yathā 'te' tava 'dhartāraḥ' vayaṃ kenacit 'mā riṣāma' mā hiṃsiṣāma hi| arātīḥ iti vyatyayena prasaḥ sthāne jas, "vā cchandasi" (pā0 6,1,106) iti pūrvasavarṇaḥ
4.71
gāyatrīyaṃ savitā devatā; ṛṣirviśvāmitraḥ, jape viniyogaḥ| 'tat' adhyayanaṃ bhagavataḥ 'savituḥ' 'devasya' dānādiguṇayuktasya 'vareṇyaṃ' vara-ṇīyaṃ 'bhargaḥ' bhajanīyaṃ savitrāpi sevyaṃ 'dhīmahi' cintayāmaḥ| saḥ kimbhūtaḥ savitā? 'yaḥ' 'naḥ' asmākaṃ 'dhiyaḥ' buddheḥ jñānādhyayana-dānadvomeṣu 'pracodayāt' pravartayet| bhaditi hi bhagavati sakalābhyu-dayalacaṇāni kāryāṇi pravartante| bhargaḥ iti sṛjidhātoḥ karmaṇi ghañ, vyatyayena puṃstvaprathamaikavacane | dhīmahi iti dadhāteḥ dhāraṇārthasya liṅ, “bahulaṃ chandasi” ( pā0 2,4,76 ) iti śapo luk, “ghumāsthāgāpā” ( pā0 6,4,66 ) ityādistreṇettvam | pracodayāt iti “cuda sañcodane” curādiḥ leṭ, tip, āṭ, śap, “itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu” ( pā0 3,4,87 ) itīkāralopaḥ
4.72
gāyatryuṣṇiganuṣṭubhaśchandāṃsi, agni-vāyu-sūryā devatāḥ, jape viniyogaḥ² | ‘bhūḥ’ pṛthivī | ‘bhuvaḥ’ antarikṣam | ‘khaḥ’ dyauḥ | ‘oṃ’ ātmā | trailokyātmanaḥ pratipadyasva iti
4.73
paṅktiriyaṃ daṇḍārpaṇe viniyuktā ; daṇḍāgnīdevate | daṇḍaṃ gṛhṇan brahmacārī tam agniñca prārthayate |—śobhanaṃ śravo yaśo yasya sa suśravāḥ, śṛṇoteḥ karmaṇi “sarvadhātubhyo'sun” ( u0 4,88 ), chāndasaḥ sakāralopaḥ | he ‘suśrava’ ! śobhanakīrtte ! ‘yathā’ ‘tvaṃ’ vedadhāraṇārthajñānādinā loke ‘suśravāḥ’ prakhyātayaśāḥ evaṃ mām api ‘suśravasaṃ’ kuru | yadyapi acetane daṇḍe vedadhāraṇādikaṃ na sambhavati tathāpi adhiṣṭhātṛdevatābhiprāyeṇa abhidhīyate | evam agniṃ prārthayate—he ‘agne’ ! ‘suśrava’ ! punarāmantraṇena daṇḍād agneḥ suśravastvrātiśayaḥ vyāpyate | ‘yathā’ ‘tvaṃ’ ‘deveṣu’ madhye ‘suśravāḥ’ ‘evaṃ’ manuṣyeṣu ‘ahaṃ’ ‘suśravāḥ’ ‘bhūyāsam’
4.80
nigadā ete| pañca amo vāyavaḥ śārorāḥ ||76—80
'ārāt' dūrata eva 'anṛtāt' 'satya'-rūpaṃ vratam 'iṣṭaṃ' 'samupāgām' samupagatavān asmi ||86—80
4.81
'apidhānam' āvaraṇam ācchādanamiti yāvat
yajuridam āgneyam udakāñjalityāge viniyuktam| 'ye' 'agnayaḥ' vakṣyamāṇāḥ 'apsu' 'antaḥ' madhye 'praviṣṭāḥ'| ke punaḥ te ? 'gohyāḥ', 'upagohyāḥ', 'manaukāḥ', 'manohāḥ', 'khalaḥ', 'vikṛjaḥ', 'tandūṣiḥ', 'indriyahā'| 'tān' etān aṣṭau agnīn jaladūṣakān 'ati¹sujāmi' tyajāmi
4.82
ghorādayo devatāḥ| 'apāṃ' sambandhi 'yad' 'ghoraṃ' bhīmam, 'yat' ca 'krūraṃ' niṣṭhuram, 'yat' ca 'aśāntaṃ' kujākaram 'tat' 'ati¹sujāmi'
4.83
yajuridam rocanāgnidaivatam abhiṣeke viniyuktam| gocchādiṣu tyakteṣu 'yaḥ' anyaḥ 'rocanākhyaḥ' agniḥ dīptikaraḥ 'tam' aham 'iha' 'gacchāmi'| tataḥ 'tena' rocanena jvalāntarvartinā 'ahaṃ' 'mām' ātmānam 'abhiṣiñcāmi' |
kimartham ?
4.84
'rāyaspoṣaḥ' dhanasamṛddhiḥ| 'tviṣṭiḥ' dīptiḥ| 'apacitiḥ' pūjāprāptiḥ |
4.85
śobhanaṃ samyakphalāvāptyā iṣṭaṃ¹ yāgaṃ karotīti 'sviṣṭakṛt'¹· ||82—85||
ṣaḍṣṭakā mahāpaṅktiriyam; aśvinau devate| aśvinau devavaidyau sabhūya karmaṇām adhiṣṭhātārau brahmacāriṇā saṃstūya prārthyate| he 'aśvinā'! aśvinau! 'yena' karmaṇā yuvām apuṣpākhyāṃ 'svayam' 'akṛṇutaṃ' hiṃsitavantau, 'yena' ca 'surāṃ' madirāṃ 'apāśvataṃ'¹ khaṇḍitavantau, 'yena' 'acān' pāśvakān apāśvataṃ¹, 'ye ca' yena ca imāṃ 'mahīṃ' mahatīm 'pṛthivīm' 'abhyaṣiñcatam' abhiṣiktavantau tasya-prarohaṇadvāreṇa saṃvardhitavantau, evambhūtaṃ 'yat' 'vāṃ' yuvayoḥ 'yaśaḥ'
śobhanaṃ karma 'tena' 'mām' 'abhiṣiñcatam', yathā yuvābhyām graham abhiṣiktaḥ kṛtakṛtyo bhavāmi| agninā iti "supāṃ suluk" (pā0 7,1,38) ityādinā prathamādvivacanasyālādeśaḥ| ye cemām ityatra ye iti "dvyāḍyājīkārāgamupasaṃkhyānam" (vā0—pā0 7,1,38) itīkāre kṛte śādṛ guṇaḥ |
4.101
śrīdevataṃ sūktaṃ bandhane viniyuktaṃ yajuḥ| he māle! yā tvaṃ 'śrīḥ' lakṣmīḥ 'asi', sā 'mayi' 'ramasva' avasthānaṃ kuru |
4.102
upānaddaivataṃ yajuḥ tatpratidhāne viniyuktam| he upānahī! yato yuvāṃ 'netre' nayanagranthiprade 'sthaḥ' bhavathaḥ, ataḥ 'māṃ' 'nayatam' dṛṣṭaprāsaye deśāntaraṃ prāpayatam |
4.103
daṇḍagrahaṇe viniyuktaṃ daṇḍadaivatam idaṃ yajuḥ| he daṇḍa! yataḥ tvaṃ 'gandharvaḥ' ādityaḥ 'asi', ratnaṇakartā vā asi, tataḥ 'mā' māṃ 'upāva' samīpe ratta| "śrava rattaṇe" vyavahitopasargasambandhaḥ |
yajuridam ācāryapariṣadorvīccaṇe viniyuktam ; to eva devate | he ācārya pariṣatsameta ! 'vaḥ' yuṣmākaṃ 'cakṣuṣaḥ priyaḥ' ahaṃ 'bhūyā- sam' | ka iva ? 'yaccamiva', yathā yaccaḥ darśanīyatayā sarvalokasya vallabhaḥ, tathā ahamapi yuṣmaccakṣuṣām ityarthaḥ | yaccam iti liṅga- vyatyayena napuṃsakatvam | cakṣuṣaḥ iti jātāvekavacanam
4.105
anuṣṭubiyaṃ jihvādevatā sukhavāyusparśane viniyuktā| snātakena jihvā prārthyate|—he 'jihve'! 'iha' prastute karmaṇi 'adya' tvaṃ 'mā vihvala' mā cariṣyasi| 'ū'-śabdaḥ pādapūraṇe| 'mā' māṃ 'cāru' śobhanaṃ yathā syāt tathā 'vācam' 'vādaya'| yataḥ tvaṃ 'śroṣṭhāpidhānā' śroṣṭhau apidhānam āvaraṇaṃ yasyāḥ sā| tathā 'nakulo' cañcalasvabhāvā| tathā 'dantaparimitaḥ paviḥ' dantāvaraṇo¹ vajra iva tvam
4.106
triṣṭubiyaṃ rathadevatā rathārohaṇe viniyuktā| rathaḥ prārthyate|—vana- spativikāratvād vanaspatiśabdena ratha eva ucyate| he 'vanaspate'! ratha! tvaṃ 'vīḍvaṅgaḥ' vibhūni dṛḍhāni mahābhārasahāni aṅgāni cakra-
kūvaraprabhṛtīni yasya saḥ tathā 'bhūyāḥ'| 'asmatsakhā' asmākaṃ sinrūpo bhūyāḥ| tathā 'prataraṇaḥ' prakarṣeṇa taranti durgāṇi yena sa tathā| tathā 'suvīraḥ' suṣṭhu vīrā yasya saḥ| tathā 'gomiḥ' iṣabhaiḥ 'sannaḥ asi' saṃyuktaḥ asi| yataḥ tvam evambhūtaḥ ataḥ asmān api 'vīḍayasva' sudṛr̤hā vayavān kuru| kiñca 'te' tava 'āsthātā' āror̤hā 'jitvāni' jetavyāni dviṣadvandāni 'jayatu'| vor̤huḥ iti viḍuṣabdasya chāndasaṃ dīrghatvam| evaṃ vīḍayasva ityatra| jitvāni iti "ji jaye" "ktvārthe tavai-ken-kenya-tvanaḥ" (pā0 3,4,14) iti tvan pratyayaḥ¹ |
206||
4.107
ciṭrvitham; vaśiṣṭha ṛṣiḥ; vāstoṣpatīyā navagṛhapravege caturhome viniyuktā| he 'vāstoṣpate'! indra! tvaṃ 'asmān pratijānīhi' juhvataḥ asmān avavudhyasva| tathā sati tvam 'anamīvaḥ' ārogyakaraḥ, 'suveśaḥ' śobhanapraveśaḥ 'bhava' 'naḥ' asmākam| kiñca 'yat' 'te' tava 'mahe' utsave pūjādikaṃ kurmaḥ 'tat' 'naḥ' asmākaṃ 'pratijuṣasva' pratīccha| evañca proktitaḥ tvaṃ 'naḥ' asmākaṃ sarvandhini 'dvipade' 'catuṣpade' ca 'śaṃ' kalyāṇarūpo bhava| amīvaḥ iti roga ucyate| bhavā iti "dyaco'tastiṅaḥ" (pā0 6,3,135) iti dīrghaḥ |
gāyatrīvayamidaṃ pāyasacaruhome viniyuktam| śāntikarmaṇi (2,26-28) vyākhyātam ||108-110 iti bhaṭṭa-śrīguṇaviṣṇukṛte chāndogyamantrabhāṣye caturthaṃ khaṇḍam|
Linked texts (1)
- Chāndogyabrāhmaṇa — Sanskrit