Citikanda 12

Citikāṇḍa 12

Language: Sanskrit

12.2

te yadabruvan-cetayadhvamiti | citimicchateti vāva tadabruvan | yaccetayamānā apaśyan-tasmāccitiḥ| āhutirvai yajñaḥ, yadiṣṭā'paśyat-tasmādiṣṭakā

12.3

tāṃ vā'etāmekāṃ satīmaṣṭāgṛhītāmaṣṭābhiryajurbhirjuhoti | tasmādiyamekā satyaṣṭadhā vihitā

12.4

tāmūrdhvāmudgṛhṇañjuhoti | imāṃ tadūrdhvāṃ rūpairudgṛhṇāti | tasmādiyamūrdhvā rūpaiḥ

12.5

tāṃ santatāṃ juhoti | etadvai devā abibhayuḥ | yadvai na iha rakṣāṃsi nāṣṭrā nānveveyuriti | ta'etaṃ
santatahomamapaśyan-rakṣasāṃ nāṣṭrāṇāmananvavāyanāya | tasmātsantatāṃ juhoti

12.6

yadrevaitāmāhutiṃ juhoti | savitṛṣo'gnirutumetayā''hutyā purastātprīṇāti
tṛmiṣṭvā prītvā'thaina sambharati tadyaddetayā savitāraṃ prīṇāti tasmātsāvitrāṇi tasmādvā'etāmāhutiṃ juhoti

yadrevaitāmāhutiṃ juhoti | savitṛṣo'gnirutumetayā''hutyā purastādretobhūta siñcati yādṛgvai yonaum̐ retaḥ sicyate tādṛgjāyate tadyaddetayā savitāram̐
retobhūta siñcati tasmātsāvitrāṇi tasmādvā 'etāmāhutiṃ juhoti

12.8

sruvaścātra sruk ca prayujyete | vāgvai sukprāṇaḥ sruvro vācā ca vai prāṇena
caitadagre devāḥ karmmānvaicchaṃstasmātsruvaśca srukca

12.9

yadveva sruvaśca srukca | yo vai sa prajāpatirāsīdeṣa sa sruvaḥ prāṇo vai sruvaḥ
prāṇaḥ prajāpatiratha yā sā vāgāsīdeṣā sā srugyoṣā vai vāgyoṣā srugatha
yāstā 'āpa 'āyanyāo lokādetāstā suāmetāmāhutiṃ juhoti

12.10

tāsam̐ saṃtatāṃ juhoti | saṃtatā hi tā 'āpa 'āyannatha yaḥ sa prajāpatistrayyā vidyayā sahāpaḥ prāviśadeṣa sa yairetadyajurbhirjuhoti

12.11

tadyāni trīṇi prathamāni | (nī) ime te lokā 'atha yaccaturthaṃ yajustrayī sā
vidyā jagatī sā bhavati jagatī sarvāṇi cchandām̐si sarvāṇi cchandāsam̐si trayī vidyā'tha yāni catvāryuttamāni diśastānyime ca vai lokā
diśaśca prajāpatirathaiṣā trayī vidyā

12.12

sa juhoti | yuñjānaḥ prathamaṃ mana' iti prajāpatirvai yuñjānaḥ sa mana
'etasmai karmaṇe'yuṅkta tadyanmana 'etasmai karmaṇe'yuṅka tasmātprajāpatiryuñjānaḥ

12.13

(sta) tattvāya savitā dhiya' iti | mano vai savitā prāṇā dhiyo'gnerjyotirnicāyyetyagnerjyotirdṛṣṭvetyetatpṛthivyā'adhyābharaditi pṛthivyai hyenadudhyābharati

12.14

yuktena manasā vayamiti | mana' evaitadetasmai karmaṇe yuṅkte na hyayuktena
manasā kiṃ cana samprati śaknoti kartuṃ devasya savituḥ sava'iti devena savitrā
prasūtā 'ityetatsva̱rgāya śaktyeti yathaitena karmaṇā svarga lokami̱iyādeva̱metadāha śaktyeti śaktyā hi svargaṃ lokameti

12.15

yuktavāya savitā devāniti | mano vai savitā prāṇā devāḥ sva̱ryato dhiyā
diva̱miti svarga hyaināṃ lokaṃ yato dhiyaitasmai karmaṇe yuyuje bṛhajjyotiḥ
kariṣyata' ityasau vā'ādityo bṛhajjyotireṣa 'eḍapo'gniretantvete saṃskariṣyanto bhavanti savitā prasuvāti tāniti savitṛprasūtā 'etatkarma karavannityetat

12.4-2

( yu ) muñjate mana 'utu yuñjate dhiya̱' iti | manaścaivaitutprāṇāṃścaitusmai
karmaṇe yuṅkte vi̱iprā vipra̱syeti prajāpatirvai vipro devā viprā bṛha̱to vipaścita iti prajāpati̱rvvai bṛhanvipaścidvi hotrā dadha'iti yadvā'eṣa cīyate
tadeṣa hotrā vidhatte cite hyetasminhotrā'adhi vidhīyante vyunāvidvityeṣa
hīdaṃ vyuna̱mavindadeka 'i̱dityeko hyeṣa' ida sarvam̐ vyuna̱mavindanma̱hī
de̱vasya̍ savi̱tuḥ pari̍ṣṭuti̱riti maha̱tī deva̱sya savituḥ pari̍ṣṭutiritthe̱tat 16
( yu ) yuje vāṃ brahma pūrvvyaṃ namobhiriti | prāṇo vai brahma pūrvvyama̱nnaṃ namastatta̱hute̱vāhuti̱rane̱tayai̱va tadāhutyaitenānnena prāṇānatusmai karmaṇe yuṅkte
vi̱śloke 'etu pathyeva sureriti yuthobhayeṣu devamanuṣyeṣu kīrtti śloko yuja“ yuñjate mana uta yuñjate dhiyaḥ ”—iti | manaścaivaitat-prāṇāṃścaitasmai karmaṇe yuṅkte | “viprā
viprasya ”-iti | prajāpatirvai vipro devā viprāḥ | “ bṛhato vipaścitaḥ ”-iti | prajāpatirvai
bṛhanvipaścit | “ vihotrā dadhe ”-iti | yadvā'eṣa cīyate-tadeṣa hotrā vidhatte | cite hyetasmin hotrā adhi vidhīyante | “vayunāvid”-iti | eṣa hīdaṃ vayunamavindat | “eka it”-iti
eko hyeṣa idaṃ sarvaṃ vayunamavindat | “ mahī devasya savituḥ pariṣṭutiḥ ”-(vā. saṃ. 11

12.16

)
iti mahatī devasya savituḥ pariṣṭutiritthetat

12.17

“ yuje vāṃ brahma pūrvyaṃ namobhiḥ ”-iti | prāṇo vai brahma pūrvyam, annaṃ namaḥ| tat taddevevāhutirunnam | etayaiva tadāhutyaitenānnena prāṇānetasmai karmaṇe yuṃkte | “ vi śloka etu pathyeva
mānasya syādevametadāha śṛṇvantu viśve'mṛtasya putrā 'iti prajāpatirvā'mṛtastasya viśve devāḥ putrā' ā ye dhāmāni divyāni tasthuritīme
vai lokā divyāni dhāmāni tadya̱'eṣu lokeṣu devāstāne̱tadāha

12.18

yasya prayāṇamanvanya 'idyayuriti | prajāpatirvā'etadagre karmākarottattato
devā'akurvandevā devasya mahimānamojaseti yajño vai mahimā devā devasya
yajñaṃ vīryamojasetyetadyaḥ pārthivāni vimame sa' etaśa' iti yadvai kiṃ
cāsyāṃ tatpārthivaṃ tadeṣa sarvvaṃ vimimīte raśmibhirhyenadmabhyavatanoti
rajām̐si devaḥ savitā mahitvanetīme vai lokā rajāṃsyasāvādityo devaḥ
savitā tāneṣa mahimnā vimimīte

12.19

deva savitaḥ prasuva yajñaṃ prasuva yajñapatiṃ bhagāyaiti | (tya ) asau vā 'ādityo devaḥ savitā yajño bhagastametadāha prasuva yajñaṃ prasuva yajñapatiṃ bhagāyeti divyo gandharvvaḥ ketapūḥ ketaṃ naḥ punātvityasau vā'ādityo divyo
gandharvvo'nnaṃ keto'nnapūstannaṃ naḥ punātvityetadvācaspatirvācaṃ naḥ svadatviti vāgvā'idaṃ karma prāṇo vācaspatiḥ prāṇo na 'idaṃ karma svadatvityetat

12.20

(di) imaṃ no deva savitaryyajñaṃ praṇayeti | (tya) asau vā 'ādityo devaḥ savitā
yadu vā'eṣa yajñiyaṃ karma praṇayati tadnārtta suvastyudṛcamaśnute devāvyamiti yo devānavadityetatsantrājitam̐ satrājitaṃ dhanajitam̐ svarjitamiti
ya'etatsarvva vindādityetadbṛhatsvā stoma samarpaya gāyatreṇa rathantaṃ bṛhadvāyatra̱vartanīti sāmāni svāheti ya̱jūm̐ṣi saiṣā trayī vidyā prathamaṃ jāyate
ya̱thaivādā̱'sṛjyāyataivamatha yaḥ so'gnirasṛjyataiṣa sa yo'ta ūrdhvamagniścīyate

12.21

tānyetānyaṣṭau sāvitrāṇi | ( ṇy ) aṣṭākṣarā gāyatrī gāya̱tro'gniryāvānagniyāṃvatyasya mātrā tāvattaivenametadretobhūta m̐ siñcati tāni nava
bhavanti svāhākāro navamo nva diśo diśo'gnirnava prāṇāḥ prāṇā' agniryāvānagniyāṃvatyasya mātrā tāvattaivenametadretobhūtam̐ siñcati tāni daśa
bhavantyāhutirdaśamī daśākṣarā vi̱rāḍ virāḍa̱gnirdaśa diśo diśo'gnirdaśa
prāṇāḥ prāṇā' agniyāṃvānagniyāṃvatyasya mātrā tāvattṛdravati

12.22

(tye) eta̱syāmāhutyāᳪm̐ hutā̱yām | (ma) a̱gnirdaivebhya 'uda̱krāmatte
devā' abruvanpa̱śurvā'a̱gniḥ pa̱śubhirima̱manvi̱cchāma sa̱ svāya̍ rū̱pāyā̱virbha̍viṣya̱tīti̱ taṃ pa̱śubhira̱nvaicchaᳪm̐sta̱ svāya̍ rū̱pāyā̱vira̍bhava̱ttasmādu̱ haitatpa̱śuḥ
svāya̍ rū̱pāyā̱virbhava̍ti̱ gaurvā̱ gave'śvo̍ vā̱'śvāya̱ puru̍ṣo vā puru̍ṣāya

12.23

te̱'bruvan | (ny ) yadya̱ha sarvāᳪm̐ranve̱ṣiṣyāmo̍ yāta̱yāmā 'anupajīvanīyā
bha̍viṣyanti yudyu'asa̱rvāᳪm̐rusa̱rvvama̱nuvetsyāma ' iti̱ ta 'e̱tame̱kaṃ pa̱śuṃ dvābhyā̍ṃ
pa̱śubhyā̱ṃ pratya̍paśyannrāsa̱bhaṃ go̱śvāvaiśva̱ tadya̱deta̱mekaṃ pa̱śuṃ dvābhyā̍ṃ pa̱śubhyā̍ṃ
pratyupa̱śyaṃstasmāde̱ṣa 'e̱kaḥ sa̱ndviretāḥ

12.22-2

etasyāmāhutyāṃ hutāyāmagnirdaivebhya udakrāmat | te devā abruvan-paśurvā'agniḥ, paśubhirimamanvicchāma, sa svāya rūpāyāvirbhaviṣyatīti | taṃ paśubhiranvaicchan sa svāya rūpāyāvirabhavat | tasmādu
haitatpaśuḥ svāya rūpāyāvirbhavati | gaurvā gave'śvo vā'śvāya | puruṣo vā puruṣāya

12.23-2

te'bruvan-yadyaha sarvānanveṣiṣyāmo-yātayāmā anupajīvanīyā bhaviṣyanti | yadyuasarvānsarvamanuvetsyāma iti | ta'etamekaṃ paśuṃ dvābhyāṃ paśubhyāṃ pratyapaśyan-rāsabhaṃ-gośvāvaiśva | tadyadetamekaṃ
paśuṃ dvābhyāṃ paśubhyāṃ pratyapaśyan-tasmādeṣa ekaḥ sanddhiretāḥ

12.24

(') ana̱ddhāpuruṣaṃ puru̱ṣāt | (de) e̱ṣa ha̱ vā'ana̱ddhāpuru̍ṣo yo na de̱vāna̱'ti̱ na pi̱tṝn manu̱ṣyām̐statsa̱rvaira̱ha pa̱śubhi̱ranvaiccha̱nno yāta̱yāmā' anupajī̱vanī̍yā 'abhavan

12.25

(vaṃstri) tribhira̱nvicchati | tri̱vṛda̱gniryāvāna̱gniryāvatyasya mātrā tāva̱taivainameta̱da̱nvicchati te pañca̱ sampa̍dyante bhavanti pañca̍citiko'gniḥ pañca̍'rtavaḥ saṃvvatsaraḥ saṃvvatsa̱ro'gniryāvāna̱gniryāvatyasya mātrā tāvattadbhavati

12.26

te mauñjī̱bhira̱bhidhānībhira̱bhihitā bhavanti | (ntya) a̱gnirde̱vebhya 'uda̱krāmatsa muñja̱ṃ prāvi̍śa̱ttasmātsa su̱ṣira̱stasmāddevānta̱rato dhūmrakta 'iva saiṣā
yonira̱gneryanmuñjo̱'gnirime pa̱śavo̱ na vai yonirgarbha hiṃnastyahi̍sāyai̱ yone̍rvai
jāya̍māno jāyate̱ yone̍rjā̱yamāno jāyātā̱'iti̍

12.27

trivṛ̱to bhavanti | trivṛ̱ddhayagni̱raśvābhidhānīkṛtā bhavanti sa̱rvvato hya'śvābhidhānī mukhaṃ pari̱śete sa̱rvvato̱ hyo̍ni̱rgarbhaṃ pari̱śete̱ yoni̍ru̱pametatkriyate

12.25-2

caturṇāṃ meva pañcasampattimāha-te pañcasampadā bhavantīti rāsabhāḥ khalu gavāvipratinidhiriti | tau gavāvī dvau,
puruṣādayastraya iti pañcasampattyā pañca bhavantītyarthaḥ | tāmeva pañcasaṃkhyāmanyātmanā stauti-pañcacitiko'gniriti

12.28

te prāñca̱stiṣṭhanti | ( nyu ) aśvaḥ pratha̱mo'tha rāsa̱bho'thāja̱'evame̱vaite'nupūrvvaṃ yadvai tadaśva̱ saṃkṣaritamāsīdeṣa so'śvo'tha yattadarasadi̱vaiṣa rāsabho'tha yaḥ sa kapāle ra̱so lipta'āsīdeṣa̱ so'jo'tha yattatkapālamāsīdaiṣā sā mṛdya̱āmetādā̱hariṣyanto bhavantyetebhyo vā'eṣa rūpebhyo'gre'sṛjyata
te̱bhya' evainametajjanayati

12.29

te dakṣiṇatastiṣṭhanti | ( nye ) etadvai devā 'abibhayuryadvai no yajñaṃ
dakṣiṇato rakṣām̐si nāṣṭrā na hanyuriti ta'etaṃ vbajramapaśyannamume̱
vādityamasau vā'āditya' eṣo'śvasta̱'etena vajreṇa dakṣiṇato rakṣām̐si
nā̱ṣṭrā'apa̍ha̱tyābha̍ye'nā̱ṣṭra'e̱taṃ ya̱jñama̍tanvata̱ tathai̱vaitadyaja̍māna'e̱tena̍'va̱jreṇa
da̱kṣiṇa̱to rakṣām̐si nā̱ṣṭrā 'apa̍ha̱tyābha̍ye'nā̱ṣṭra'e̱taṃ ya̱jñaṃ ta̍nute

12.30

dakṣiṇata 'āhavanīyo bhavati | ( tyu ) uttarata 'eṣā'bhrirupaśete vṛṣā
vā'āhavanīyo yoṣāibhrirdakṣiṇato vai vṛṣā yoṣāmupaśete'ratnimātre'ratnimātrāddhi vṛṣā yoṣāmupaśete

12.31

sā vaiṇavī syāt | (da) agni̍rde̱vebhya u̱dakrā̍matsa̱ veṇuṃ pravi̍śatsmāthsu̍ṣiraḥ sa 'etāni̱ varmmā̍ṇyabhito'kuruta pa̱rvā̍ṇyananuprajñānāya
yatra̱ yatra̱ nirdadā̍ha̱ tāni kalmā̍ṣāṇyabhavan

12.32

( ntsā ) sā kalmā̍ṣī syāt | (tsā ) sā hyā̍gneyī yadi̍ kalmā̍rṣī na
vi̱nvedapyaka̍lmāṣī syātsa̱ṣirā tu syātsaivāgneyī saiṣā yonira̱gneryadveṇu̍ra̱gniriyaṃ mṛtvai yonirrgarbham̐ hinastya̱him̐ sāye̱ sāye̱ yone̱rvai jāya̍māno jāyate
yone̱rjāya̍māno jāyātā'iti

12.33

prādeśamātrī syāt | (trā ) prādeśamātra m̐ hīdamābhi vāgvadatyara̍tnimātrī tveva̱ bhava̍ti bāhurvī'a̱ratnirbāhu̍no vai vīryam̐ kriyate vīryam̐saṃmitaiva tadbhavati

12.31-2

12.32-2

12.33-2

prādeśamātrī syāt | prādeśamātraṃ hīdamabhi vāgvadati | aratnimātrī tveva bhavati | bāhurvā'aratniḥ | bāhuno vai vīryaṃ kriyate vīryasaṃmitaiva tadbhavati

12.34

(tya) anyataḥ kṣṇuttsyāt | (da) anyatara̱to hīdaṃ vvācaḥ kṣṇutramubhayataḥ kṣṇuttveva bha̍vatyubhayato hīdaṃ vvācaḥ kṣṇu̱taṃ yudenayā daivaṃ ca vvadati
mānuṣaṃ cātho sutyañca cānṛtaṃ ca tasmādubhayataḥ kṣṇut

12.35

(dya) ya̱dvevobhayataḥ kṣṇut | (i) ato vā'a̱gnevvaryyaṃ yuto'syai kṣṇutmubhaya̱ta 'e̱vāsyāmeta̱dvaryyaṃ dadhāti

12.36

ya̱dvevobhayataḥ kṣṇut | (de) etadvā 'e̱naṃ de̱vā 'anuvi̱dyaibhyo lokebhyo'khanaṃsta̱thaivai̍namayameta̱danuvi̱dyaibhyo lokebhyaḥ khanati

12.37

sa yaditi khanati | tudenamasmāllokātkhanatyatha yudūrdhvañcarati tudamuṣmāllokādutha yudantareṇa saṃcarati tadantarikṣalokātsarvvaibhya 'evainametebhyo
lokebhyaḥ khanati

12.38

tāmādatte | devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmādade gāyatreṇa cchandasā'ṅgirasvaditi savitṛprasūta 'evaināmetaddevatābhirdevatābhinnādatte gāyatreṇa cchandasā'tho'asyāṃ gāyatraṃ chando dadhāti pṛthivyāḥ
sadhusthādagniṃ purīṣyamaṅgirasvadābhareti paśavo vai purīṣaṃ pṛthivyā 'upasthādagniṃ paśavyamagnimannādyaṃtpatyetattraiṣṭubhena cchandasā'ṅgirasvaditi tadenāṃ
traiṣṭubhena cchandasā''datte'tho'asyāṃ traiṣṭubhaṃ chando dadhāti

12.39

( tyu ) abhrirasīti | ( tyu ) abhrirhyaiṣā tadenam̐ satyenādatte nārṣaśa़īti
vvajro vā'abhriryoṣā nārī na vai yoṣā kaṃcana hinasti śamayatyevaināmetadṛhim̐sāyai tvayā vvayamabhrim̐ śakema khanitumam̐ sadhastha'etīdaṃ vai sadhasthaṃ
tvayā vvayamabhrim̐ śakema khanitumasminsadhustha'ityetajjāgatena cchandasā'ṅgirasvaditi tadenāṃ jāgatena cchandasā''datte'tho'asyāṃ jāgataṃ
cchando dadhāti

12.40

tribhirādatte | trivṛdagniyoṃvānagniyāṃvatyasya mātrā tāvattaivaināmetadādatte
tribhirādāyāthaināṃ caturthenābhimanvayata'etadvā'enāṃ devāstribhirādāyāthāsyāṃ caturthena vī̱īrya̍madadhustatho̍vaināmayameta̱tribhi̍rā̱dāyāthāsyāṃ caturthena
vī̱rya̍ṃ dadhāti

12.41

ha̱sta'ā̱dhāya̍ savi̱veti̍ | ha̱ste hyasyāhitā bhavati bibhra̱dugnimi̍ti
bibha̱rti hyenā̍ hiraṇyayī̱miti̍ hiraṇyayī hyeṣā yā cchandoma̱yya̱gnerjyoti̱rnicāyyetya̱gnerjyoti̱rhyeṣṭvaitatpṛthivyā'adhyābhara̱diti̍ pṛthivyai
hyenaḍadhyābhara̱tyānu̍ṣṭubhena cchandasā'ṅgirasvaditi tudenāmānuṣṭubhena cchandasā''datta̱'tho̍'asyāmānuṣṭubhaṃ cchando dadhāti tānyetānyeva cchandā̱syeṣā'gni̱rārambhyāyaiveyaṃ vaiṇavī kriyate

12.42

tāꣵ haike hiraṇyayīṃ kurvvanti | hiraṇyayīti ṣā'bhyukteti na tathā
kuryyādyadvā'eṣā cchandāꣵsi tenaiṣā hiraṇyamamṛtaꣵ hiraṇyamamṛtāni
cchandāꣵsi

12.43

tāṃ caturbhi̱irādatte | caturakṣarā vai sarvvā vāgvāgitkyeka̱makṣaramakṣaramiti
tryakṣaraṃ tadyattadvāgitkyeka̱makṣaraṃ caivaiṣā'nuṣṭubuttamā sā ṣā'tha yadakṣaramiti
tryakṣarametāni tāni pūrvvāṇi yajūṃṣi sarvvayaivaitadvācā'gniṃ khanati sarvvayā
vācā sambharati ta̱smāccaturbhiḥ

12.42-2

12.43-2

12.44

yaddeva caturbhiḥ| catasro vai diśaḥ | catasṛṣu taddikṣu vācaṃ dadhāti | tasmāccatasṛṣu dikṣu vāgvadati
dadhāti tasmāccatasṛṣu dikṣu vāgvadati cchandobhiśca yajurbhiścādatte tadaṣṭā̍
catasro diśaścatasro 'vāntaradiśaḥ sarvā̍su taddikṣu vācaṃ dadhāti tasmātsa̱rvāsu dikṣu vāgvadati

Linked texts (3)

Mādhyandina — Sanskrit
Kāṇvīya Śatapathabrāhmaṇa — Sanskrit
Vaidikakośa (Haṃsarāja) — Haṃsarāja, Sanskrit