Pramāṇa · Search · About · API

Citikanda 30

Citikāṇḍa 30

Language
Sanskrit

Contents

30.1

iti caturthaprapāṭhake ṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam || 6-4-6 || (6. 4. )
iti caturthaḥ prapāṭhakaḥ samāptaḥ || ( kaṇḍikāsaṅkhyā 100 )
iti ṣaṣṭho'dhyāyaśca samāptaḥ || 6-6
rukmaṃ pratimucya̱ bibhartti | satyum̐haitadyadukmaḥ sa̱tyaṃ vā 'e̱taṃ ya̱ntumarhati sa̱tyenaitaṃ devā' abibharuḥ sa̱tyenaivainemetadvibhartti

30.2

tadyattatsatyam ! ( ma ) asau sa̱' ādityaḥ sa hiraṇmayo bhavati jyotirvai
hiraṇyaṃ jyotireṣo'mṛtam̐ hiraṇyamamṛtameṣa parimaṇḍalo bhavati parimaṇḍalo
hyeṣa' ekavim̐śatinirbādha ekavim̐śo hyeṣa bahiṣṭhānirbādhaṃ bibhartti
raśmayo vā'etasya nirbādhā bāhyata' u vā'etasya raśmayaḥ

30.3

yudveva rukmaṃ pratimucya bibhartti | ( rtya ) asau vā'āditya 'eṣu rukmo
no haitamagniṃ manuṣyo manuṣyarūpeṇa yantumarhatyetenaiva rūpeṇaitadrūpaṃ bibhartti

30.4

yudveva rukmaṃ pratimucya bibhartti | reto vā'idum̐ siktamuyamagnirastejo
vvīryyam̐ rukmo'smim̐stadetasi tejo vvīryyaṃ dadhāti

30.5

yudveva rukmaṃ pratimucya bibhartti | ( rtya ) etadvai devā 'abibhayuryyadvai na
'imamiha rakṣām̐si nāṣṭrā nu hanyuriti tusmā'etamantikādgoptāramakurvvannamumevādityamasau vā'āditya'eṣu rukmastuthaivāsmā 'ayametumantikādgoptāraṃ karoti

30.6

kṛṣṇājine niṣcyūto bhavati | yajño vai kṛṣṇājinaṃ yajño vā'etaṃ yantumarhati yajñenaitaṃ devā'abibharuryyajñenaivaitametadvibhartti lomataśchandām̐si vai
lomāni cchandām̐si vā'etaṃ yantumarhanti cchandobhiretaṃ devā'abibharuśchandobhirevainametadvibharti

30.6.p1

tya) abhi śuklāni ca kṛṣṇāni ca lomāni niṣpyūto bhavati | (tyu

30.7

ṛksāmayorhaite rūpe'ṛksāme vā'etaṃ yantumarhato'ṛksāmyābhyāmetaṃ devā
'abibharuruksāmyābhyāmevainametadvibharti śāṇo rukmapāśastrivṛttasyokto
bandhuḥ

30.8

( śatam 3800 || )
(stu ) tamuparinābhi bibharti | (tyam̐ ) asau vā'āditya 'eṣa rukma
'uparinābhyu vā'eṣaḥ

30.9

( ṣadyu ) dyudvaivopari̱nābhi | ( bhyu ) a̱vāgvai nābhe reta̍ḥpra̱jāti̍stejo
vvī̱ryam̐ rukmo nenme reta̍ḥpra̱jātiṃ tejo vvī̱ryam̐ rukmaḥ pradahā̱diti̍

30.10

dyudvaivopari̱nābhi | ( bhye ) etadvai pa̱śorma̍dhyataraṃ yudupa̍rinābhi purīṣasam̐
hitataraṃ yadavāṅnābhestadya̱deva pa̱śorma̍dhyataraṃ tenainametadvibhartti

30.11

dyudvaivopari̱nābhi | yadvai prāṇasyāmṛ̍tamū̱rddhaṃ tannābheru̱ttvaiḥ prāṇairuñca̍ra̱tyatha
yanmarttyaṃ parā̱ktannābhimabhyatyeti tadya̱deva prāṇasyāmṛ̱taṃ ta̱denametada̱bhi sampā̍dayati tenainametadvibhartti

30.9-2

(rtyaṃ ) athainamāsandyā bibhartti | ( rttī ) iyaṃ vā 'āsa̱ndyasyām̐ hīdam̐
uktamuparinābhitvaṃ bahudhā praśaṃsati-yadvaivoparinābhyavāg vai nābherītyādinā | retasaḥ ' prajātiḥ ' utpattiḥ
nābheravāk pradeśe khalu, ataḥ ' tejovīryarūpaḥ rukmaḥ ' tāṃ ' prajātiṃ ' pradahet, tataḥ ' net '
naiveṣṭam | " netyeṣa idityanena samprayujyate paribhaye " iti ( vā. ni. 1|3

30.9-3

) niruktam

30.10-2

prakārāntareṇa praśaṃsati-yadvaivoparinābhīti | ' etadvai paśormadhyataraṃ ' yannābherūpariṣṭād varttamānaṃ hṛdayādikam
' nābheḥ ' ' avāg ' arvāgpradeśe ' yat ' ' aṅgam, ' ' tat ' ' purīṣasaṃhitataram ' atyantaṃ purīṣeṇa sahitam
tadyadevetyādi, spaṣṭam

30.11-2

uparidhāraṇamamṛtasyoparidhāraṇatayā praśaṃsan gatibhedena mṛtyāmṛtavibhāgamāha-yadvaivoparinābhi yadvai prāṇasyeti | prāṇasya dvāvaṃśau, amṛrttāśo mṛtāṃśaśca, tatrāmṛtākhyo yoṃ'śo'sti nābherūrdhvapradeśe, saḥ ' ūrdhvaiḥ prāṇaiḥ '
'uccarati' udvacchati; yaḥ martyo'śaḥ sa nābheḥ 'parāk' arvāṅmukhaḥ san 'nābhim' ' abhyeti ' atigacchati
vibhāgapradarśanaprayojanamāha-tad yadeveti | ' tat ' ' prāṇasya ' ' amṛtam ' aṃśam ' enam abhi ' āmuṣyāgrerupari ' sampādayati ' | ' etat ' etena, nābherūpari sampādanena ' enam ' agnim ' tena ' amṛtena ' bibharti '

30.12

ukhāgne rukmasyopari dhāraṇaṃ vidhāya tatrāpyāsandyāṃ dhāraṇaṃ kartavyamityāha-athainamāsandāmiti | āsandīsurvvamā̱āsanna̱miyaṃ vā'etaṃ yuntumarha̱tyanayaitaṃ devā 'abibharuranayai̱vainametaddbibhartti

30.13

( tyoṃ ) audumbarī bhavati | (tyu) 'mūrvai rasa ' udumbara ''urjevaiainametadrasena
bibharttyatho survva'ete vvunaspatayo yududumbaraḥ survvai vā'etaṃ vvunaspatayo
yuntumarhanti survvaraitaṃ vanaspatibhirdevā' abibharuḥ sarvairevainametadvanaspatibhirvibhartti

30.14

prādeśamā̱tryūrdhvā bhavati | prādeśamātro vai gurbho dviṣṇuryonireṣā garbhasammitāṃ tatdyoniṃ karotyaratnimātrī tiraśro bāhurvā'aratnarbāhuno vai
vvīryyaṃ kriyate vvīryyasammitāaiva tadbhavati vvīryaṃ vā 'etaṃ yuntumarhati vvīryeṇaitaṃ devā'abibharurvvīryeṇaivainametaddbibhartti

30.12-2

catuḥsraktayaḥ pādā bhavanti | catuḥsraktīnyanūcyāni catasro vai diśo
pravṛttinimittaṃ pṛthivyāṃ sampādyan tadātmakatvasampādanadvāreṇa praśaṃsati-iyaṃ vā āsandīti | āsīdantyatrāgnirityāsandī, iyaṃ pṛthivyapi sarvasyāpi padārthasyāsadanayogyatvāt āsandī; tathā ca sati asyāmeva bhṛtavān
bhavatītyarthaḥ | iyaṃ vā etaṃ yantumityādi pūrvavat

30.13-2

āsandyā audumbaratvaṃ vidhāya praśaṃsati-audumbarī bhavati, ūrvai rasa iti | ūrdhvapūrva sarvavanaspatyātmakatvaṃ ca ukhyasamidādhānaprastāve prāguktam (śa. pa. 6|6|3|2) | sarve vā ityādi, pūrvavat

30.14-2

ūrdhvapramāṇaṃ vidhāya stauti-prādeśamātrīti | garbharūpiṇo yajñasya viṣṇoreṣā āsandī api tadādhārabhūtā, ataḥ prādeśapramāṇo ' yoniṃ ' ' garbhasammitāṃ ' garbhasamaparimāṇāṃ ' karoti ' | tiryak
pramāṇamāha-aratnimātrīti | tiraścīti | dviprādeśo'ratniḥ, dvayoraratnyorbāhuḥ | kiṃ tataḥ ityāha-bāhuno
vai vīrya kriyata iti | 'bāhunā u' bāhunaiva | 'tat ' tasmāt ' vīryasammitā' ' bhavati ' prahārasamaye
tathā darśanāt

30.15

catuḥsraktaya iti | ' pādāḥ' catvāro'pi ' catuḥsaktayaḥ' sakticatuṣṭayopetāḥ syuḥ, ' anūcyāni '
diśo 'vāḍaetaṃ mu̱ttuma̱rhanti digbhiretaṃ devā 'avibharuṅgibhirevainametadvibhartti mauñjībhī ra̱jjubhirvyūtā bhavati trivṛdbhistasyokto bandhurmudā digdhā
ta̱syo ''evokto'tho ''anatidāhāya

30.16

( yā ) athenaṃ 1 śikyena vibhartti | ( ttīṃ ) ime vai lokā ' eṣo'gniśiḥ
śikyaṃ digbhirhāme lokāḥ śaknuvanti sthātuṃ mucchaknuvanti tasmācchikyaṃ
digbhirevainametadvibhartti ṣaḍudyāmaṃ bhavati ṣaddhi diśo mautraṃ trivṛttasyokto
bandhurmudā digghaṃ ta̱syo''evokto'tho ''anatidāhāya

30.17

tasyāpa'eva pratiṣṭhā | ( ṣṭhā'psu ) apsu hīme lokāḥ pratiṣṭhitā'āditya
'āsañjanamāditye hīme lokā digbhigrāsaktāḥ sa yo haitadevaṃ veda̍tenaiva
rūpe̍ṇatadrūpaṃ bibhartti

30.18

yadvevainam̐ śikyena bibhartti | saṃvatsaru'eṣo'gnikṛtavaḥ śikyamṛ̱tubhi̍rhi
saṃvatsaraḥ śaknoti sthātuṃ yucchaknoti tasmācchikyamṛ̱tubhi̍raivenametadvibhartti ṣaḍbāmaṃ bhavati ṣaḍḍhyṛtavaḥ

30.19

( stu ) tasyāhorātre'eva̱ pratiṣṭhā | (ṣṭhā 'ho) ahorātrayo̱rhyayuṃ saṃvatsaraḥ pratiṣṭhitaścandramā'āsañjanaṃ candramasi hyaya sa̍mvatsa̱ra'ṛ̱tubhigrāsaktaḥ sa yo haitadevaṃ veda̍tenaiva̱ rūpe̍ṇatadrūpaṃ bibhartti tasya ha vā'eṣa
saṃvvatsarabhṛto bhavati ya̱'evaṃ veda saṃvvatsaropāsito haiva tasya bhavati ya
'evaṃ na ve̍detyadhidevatam

30.20

( śatapathasyārdham || kāṇḍakāḥ3812)
(su) athādhyātmam | (mvā) ātmaivāgniḥ prāṇāḥ śikyaṃ prāṇairhyayumātmā
śaknoti sthātuṃ yucchaknoti tusmācchikyaṃ prāṇairevainametadvibhartti
ṣaḍḍyā bhavati ṣaḍḍhi prāṇāḥ

30.21

(stu ) tusya muna 'eva pratiṣṭhā | munasi hyayumātmā pratiṣṭhito'nnamāsuñjanamunne hyayumātmā prāṇairāsaktaḥ sa yo haitadevaṃ vedatenaiva rūpeṇetadrūpaṃ bibhartti

30.22

(rtyu) athainamukhayā bibhartti | (rtī) ime vai lokā 'ukhyeme vā'etaṃ lokā
yuntumarhantyebhiretaṃ lokairdevā'abibharurebhirevainametallokairvibhartti

30.23

sā yadvṛttā nāma | (mai) etadvai devā 'etena karmaṇaitayā''vṛtemām̐llokānudakhananyududakhanam̐stasmādutkholkhā ha vai tāmukhetyācakṣate paro'kṣaṃ paro'kṣakāmā hi devāḥ

30.25

(sta) taddvā'ukheti dve 'akṣare | dvipādyajamāno yajamāno'gniryāvānāgniryāvatyasya mātrā tāvataivaimametadbibhartti so 'eva kumbhī sā sthālī tatṣaḍ
ṣaḍṛtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsuro'gniryāvānagniyoṃvatyasya mātrā tāvattadbhavati 24
(tyu) athainamṣiṇḍvābhyāṃ parigṛhṇāti | (tya) asau vā'āditya ' eṣo'gnirahorātre'iṇḍve'amuṃ tadādityamahorātrābhyāṃ parigṛhṇāti tasmādeṣo'horātrābhyāṃ parigṛhītaḥ

30.26

(to) ya̱dvaivaināmi̱ṇḍvābhyāṃ parigṛhṇāti | (tya) asau vā 'āditya ' eṣo'gniri̱mā 'u lokāvi̱ṇḍve 'a̱muṃ ta̱dādityamābhyāṃ lokābhyāṃ parigṛhṇāti
ta̱smāde̱ve ābhyāṃ lokābhyāṃ parigṛhītaḥ parimaṇḍale bhavataḥ parimaṇḍalām̐
hī̱mau lokām̐ mauñje trivṛtī ta̱syokto bandhu̍rmṛdā digdhe ta̱syo'e̱vokto'tho'a̱natidāhāya

30.27

( yā ) athātaḥ sampa̱deva | ( vā ) āsandī cokhā ca śikyañca rukmapāśa̱ścāgniśca rukmaśca tatpaṭ ṣaḍṛtavaḥ saṃvvatsaraḥ saṃvvatsa̱ro'gniyavānagniryāvantyasya mātrā tāvatta̱dbhavatya̱ṇḍave tadaṣṭāvaṣṭākṣarā gāyatrī gāya̱tro'gniyavānagniryāvantyasya mātrā tāvatta̱dbhavati

30.28

( tyu ) atha sarvvasampat | ( ttva ) catvāraḥ pādāścatvāryyanūcyāni śikyaṃ
ca rukmapāśaśca yadu kiñca rajjumya śikyaṃ tadanūkhā'gnī rukmastattrayodaśa trayodaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro'gniyāvānagniryāvatyasya mātrā
tāvattadbhavati

Linked texts (2)