<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Citikanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda) › 30

# Citikanda 30

Citikāṇḍa 30

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [30.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.6) — 1 part

### [30.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.1)

iti caturthaprapāṭhake ṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam || 6-4-6 || (6. 4. )  
iti caturthaḥ prapāṭhakaḥ samāptaḥ || ( kaṇḍikāsaṅkhyā 100 )  
iti ṣaṣṭho'dhyāyaśca samāptaḥ || 6-6  
rukmaṃ pratimucya̱ bibhartti | satyum̐haitadyadukmaḥ sa̱tyaṃ vā 'e̱taṃ ya̱ntumarhati sa̱tyenaitaṃ devā' abibharuḥ sa̱tyenaivainemetadvibhartti

### [30.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.2)

tadyattatsatyam ! ( ma ) asau sa̱' ādityaḥ sa hiraṇmayo bhavati jyotirvai  
hiraṇyaṃ jyotireṣo'mṛtam̐ hiraṇyamamṛtameṣa parimaṇḍalo bhavati parimaṇḍalo  
hyeṣa' ekavim̐śatinirbādha ekavim̐śo hyeṣa bahiṣṭhānirbādhaṃ bibhartti  
raśmayo vā'etasya nirbādhā bāhyata' u vā'etasya raśmayaḥ

### [30.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.3)

yudveva rukmaṃ pratimucya bibhartti | ( rtya ) asau vā'āditya 'eṣu rukmo  
no haitamagniṃ manuṣyo manuṣyarūpeṇa yantumarhatyetenaiva rūpeṇaitadrūpaṃ bibhartti

### [30.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.4)

yudveva rukmaṃ pratimucya bibhartti | reto vā'idum̐ siktamuyamagnirastejo  
vvīryyam̐ rukmo'smim̐stadetasi tejo vvīryyaṃ dadhāti

### [30.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.5)

yudveva rukmaṃ pratimucya bibhartti | ( rtya ) etadvai devā 'abibhayuryyadvai na  
'imamiha rakṣām̐si nāṣṭrā nu hanyuriti tusmā'etamantikādgoptāramakurvvannamumevādityamasau vā'āditya'eṣu rukmastuthaivāsmā 'ayametumantikādgoptāraṃ karoti

### [30.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.6)

kṛṣṇājine niṣcyūto bhavati | yajño vai kṛṣṇājinaṃ yajño vā'etaṃ yantumarhati yajñenaitaṃ devā'abibharuryyajñenaivaitametadvibhartti lomataśchandām̐si vai  
lomāni cchandām̐si vā'etaṃ yantumarhanti cchandobhiretaṃ devā'abibharuśchandobhirevainametadvibharti

### [30.6.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.6.p1)

tya) abhi śuklāni ca kṛṣṇāni ca lomāni niṣpyūto bhavati | (tyu

### [30.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.7)

ṛksāmayorhaite rūpe'ṛksāme vā'etaṃ yantumarhato'ṛksāmyābhyāmetaṃ devā  
'abibharuruksāmyābhyāmevainametadvibharti śāṇo rukmapāśastrivṛttasyokto  
bandhuḥ

### [30.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.8)

( śatam 3800 || )  
(stu ) tamuparinābhi bibharti | (tyam̐ ) asau vā'āditya 'eṣa rukma  
'uparinābhyu vā'eṣaḥ

### [30.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.9)

( ṣadyu ) dyudvaivopari̱nābhi | ( bhyu ) a̱vāgvai nābhe reta̍ḥpra̱jāti̍stejo  
vvī̱ryam̐ rukmo nenme reta̍ḥpra̱jātiṃ tejo vvī̱ryam̐ rukmaḥ pradahā̱diti̍

### [30.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.10)

dyudvaivopari̱nābhi | ( bhye ) etadvai pa̱śorma̍dhyataraṃ yudupa̍rinābhi purīṣasam̐  
hitataraṃ yadavāṅnābhestadya̱deva pa̱śorma̍dhyataraṃ tenainametadvibhartti

### [30.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.11)

dyudvaivopari̱nābhi | yadvai prāṇasyāmṛ̍tamū̱rddhaṃ tannābheru̱ttvaiḥ prāṇairuñca̍ra̱tyatha  
yanmarttyaṃ parā̱ktannābhimabhyatyeti tadya̱deva prāṇasyāmṛ̱taṃ ta̱denametada̱bhi sampā̍dayati tenainametadvibhartti

### [30.9-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.9-2)

(rtyaṃ ) athainamāsandyā bibhartti | ( rttī ) iyaṃ vā 'āsa̱ndyasyām̐ hīdam̐  
uktamuparinābhitvaṃ bahudhā praśaṃsati-yadvaivoparinābhyavāg vai nābherītyādinā | retasaḥ ' prajātiḥ ' utpattiḥ  
nābheravāk pradeśe khalu, ataḥ ' tejovīryarūpaḥ rukmaḥ ' tāṃ ' prajātiṃ ' pradahet, tataḥ ' net '  
naiveṣṭam | " netyeṣa idityanena samprayujyate paribhaye " iti ( vā. ni. 1|3

### [30.9-3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.9-3)

) niruktam

### [30.10-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.10-2)

prakārāntareṇa praśaṃsati-yadvaivoparinābhīti | ' etadvai paśormadhyataraṃ ' yannābherūpariṣṭād varttamānaṃ hṛdayādikam  
' nābheḥ ' ' avāg ' arvāgpradeśe ' yat ' ' aṅgam, ' ' tat ' ' purīṣasaṃhitataram ' atyantaṃ purīṣeṇa sahitam  
tadyadevetyādi, spaṣṭam

### [30.11-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.11-2)

uparidhāraṇamamṛtasyoparidhāraṇatayā praśaṃsan gatibhedena mṛtyāmṛtavibhāgamāha-yadvaivoparinābhi yadvai prāṇasyeti | prāṇasya dvāvaṃśau, amṛrttāśo mṛtāṃśaśca, tatrāmṛtākhyo yoṃ'śo'sti nābherūrdhvapradeśe, saḥ ' ūrdhvaiḥ prāṇaiḥ '  
'uccarati' udvacchati; yaḥ martyo'śaḥ sa nābheḥ 'parāk' arvāṅmukhaḥ san 'nābhim' ' abhyeti ' atigacchati  
vibhāgapradarśanaprayojanamāha-tad yadeveti | ' tat ' ' prāṇasya ' ' amṛtam ' aṃśam ' enam abhi ' āmuṣyāgrerupari ' sampādayati ' | ' etat ' etena, nābherūpari sampādanena ' enam ' agnim ' tena ' amṛtena ' bibharti '

### [30.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.12)

ukhāgne rukmasyopari dhāraṇaṃ vidhāya tatrāpyāsandyāṃ dhāraṇaṃ kartavyamityāha-athainamāsandāmiti | āsandīsurvvamā̱āsanna̱miyaṃ vā'etaṃ yuntumarha̱tyanayaitaṃ devā 'abibharuranayai̱vainametaddbibhartti

### [30.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.13)

( tyoṃ ) audumbarī bhavati | (tyu) 'mūrvai rasa ' udumbara ''urjevaiainametadrasena  
bibharttyatho survva'ete vvunaspatayo yududumbaraḥ survvai vā'etaṃ vvunaspatayo  
yuntumarhanti survvaraitaṃ vanaspatibhirdevā' abibharuḥ sarvairevainametadvanaspatibhirvibhartti

### [30.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.14)

prādeśamā̱tryūrdhvā bhavati | prādeśamātro vai gurbho dviṣṇuryonireṣā garbhasammitāṃ tatdyoniṃ karotyaratnimātrī tiraśro bāhurvā'aratnarbāhuno vai  
vvīryyaṃ kriyate vvīryyasammitāaiva tadbhavati vvīryaṃ vā 'etaṃ yuntumarhati vvīryeṇaitaṃ devā'abibharurvvīryeṇaivainametaddbibhartti

### [30.12-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.12-2)

catuḥsraktayaḥ pādā bhavanti | catuḥsraktīnyanūcyāni catasro vai diśo  
pravṛttinimittaṃ pṛthivyāṃ sampādyan tadātmakatvasampādanadvāreṇa praśaṃsati-iyaṃ vā āsandīti | āsīdantyatrāgnirityāsandī, iyaṃ pṛthivyapi sarvasyāpi padārthasyāsadanayogyatvāt āsandī; tathā ca sati asyāmeva bhṛtavān  
bhavatītyarthaḥ | iyaṃ vā etaṃ yantumityādi pūrvavat

### [30.13-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.13-2)

āsandyā audumbaratvaṃ vidhāya praśaṃsati-audumbarī bhavati, ūrvai rasa iti | ūrdhvapūrva sarvavanaspatyātmakatvaṃ ca ukhyasamidādhānaprastāve prāguktam (śa. pa. 6|6|3|2) | sarve vā ityādi, pūrvavat

### [30.14-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.14-2)

ūrdhvapramāṇaṃ vidhāya stauti-prādeśamātrīti | garbharūpiṇo yajñasya viṣṇoreṣā āsandī api tadādhārabhūtā, ataḥ prādeśapramāṇo ' yoniṃ ' ' garbhasammitāṃ ' garbhasamaparimāṇāṃ ' karoti ' | tiryak  
pramāṇamāha-aratnimātrīti | tiraścīti | dviprādeśo'ratniḥ, dvayoraratnyorbāhuḥ | kiṃ tataḥ ityāha-bāhuno  
vai vīrya kriyata iti | 'bāhunā u' bāhunaiva | 'tat ' tasmāt ' vīryasammitā' ' bhavati ' prahārasamaye  
tathā darśanāt

### [30.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.15)

catuḥsraktaya iti | ' pādāḥ' catvāro'pi ' catuḥsaktayaḥ' sakticatuṣṭayopetāḥ syuḥ, ' anūcyāni '  
diśo 'vāḍaetaṃ mu̱ttuma̱rhanti digbhiretaṃ devā 'avibharuṅgibhirevainametadvibhartti mauñjībhī ra̱jjubhirvyūtā bhavati trivṛdbhistasyokto bandhurmudā digdhā  
ta̱syo ''evokto'tho ''anatidāhāya

### [30.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.16)

( yā ) athenaṃ 1 śikyena vibhartti | ( ttīṃ ) ime vai lokā ' eṣo'gniśiḥ  
śikyaṃ digbhirhāme lokāḥ śaknuvanti sthātuṃ mucchaknuvanti tasmācchikyaṃ  
digbhirevainametadvibhartti ṣaḍudyāmaṃ bhavati ṣaddhi diśo mautraṃ trivṛttasyokto  
bandhurmudā digghaṃ ta̱syo''evokto'tho ''anatidāhāya

### [30.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.17)

tasyāpa'eva pratiṣṭhā | ( ṣṭhā'psu ) apsu hīme lokāḥ pratiṣṭhitā'āditya  
'āsañjanamāditye hīme lokā digbhigrāsaktāḥ sa yo haitadevaṃ veda̍tenaiva  
rūpe̍ṇatadrūpaṃ bibhartti

### [30.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.18)

yadvevainam̐ śikyena bibhartti | saṃvatsaru'eṣo'gnikṛtavaḥ śikyamṛ̱tubhi̍rhi  
saṃvatsaraḥ śaknoti sthātuṃ yucchaknoti tasmācchikyamṛ̱tubhi̍raivenametadvibhartti ṣaḍbāmaṃ bhavati ṣaḍḍhyṛtavaḥ

### [30.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.19)

( stu ) tasyāhorātre'eva̱ pratiṣṭhā | (ṣṭhā 'ho) ahorātrayo̱rhyayuṃ saṃvatsaraḥ pratiṣṭhitaścandramā'āsañjanaṃ candramasi hyaya sa̍mvatsa̱ra'ṛ̱tubhigrāsaktaḥ sa yo haitadevaṃ veda̍tenaiva̱ rūpe̍ṇatadrūpaṃ bibhartti tasya ha vā'eṣa  
saṃvvatsarabhṛto bhavati ya̱'evaṃ veda saṃvvatsaropāsito haiva tasya bhavati ya  
'evaṃ na ve̍detyadhidevatam

### [30.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.20)

( śatapathasyārdham || kāṇḍakāḥ3812)  
(su) athādhyātmam | (mvā) ātmaivāgniḥ prāṇāḥ śikyaṃ prāṇairhyayumātmā  
śaknoti sthātuṃ yucchaknoti tusmācchikyaṃ prāṇairevainametadvibhartti  
ṣaḍḍyā bhavati ṣaḍḍhi prāṇāḥ

### [30.21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.21)

(stu ) tusya muna 'eva pratiṣṭhā | munasi hyayumātmā pratiṣṭhito'nnamāsuñjanamunne hyayumātmā prāṇairāsaktaḥ sa yo haitadevaṃ vedatenaiva rūpeṇetadrūpaṃ bibhartti

### [30.22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.22)

(rtyu) athainamukhayā bibhartti | (rtī) ime vai lokā 'ukhyeme vā'etaṃ lokā  
yuntumarhantyebhiretaṃ lokairdevā'abibharurebhirevainametallokairvibhartti

### [30.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.23)

sā yadvṛttā nāma | (mai) etadvai devā 'etena karmaṇaitayā''vṛtemām̐llokānudakhananyududakhanam̐stasmādutkholkhā ha vai tāmukhetyācakṣate paro'kṣaṃ paro'kṣakāmā hi devāḥ

### [30.25](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.25)

(sta) taddvā'ukheti dve 'akṣare | dvipādyajamāno yajamāno'gniryāvānāgniryāvatyasya mātrā tāvataivaimametadbibhartti so 'eva kumbhī sā sthālī tatṣaḍ  
ṣaḍṛtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsuro'gniryāvānagniyoṃvatyasya mātrā tāvattadbhavati 24  
(tyu) athainamṣiṇḍvābhyāṃ parigṛhṇāti | (tya) asau vā'āditya ' eṣo'gnirahorātre'iṇḍve'amuṃ tadādityamahorātrābhyāṃ parigṛhṇāti tasmādeṣo'horātrābhyāṃ parigṛhītaḥ

### [30.26](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.26)

(to) ya̱dvaivaināmi̱ṇḍvābhyāṃ parigṛhṇāti | (tya) asau vā 'āditya ' eṣo'gniri̱mā 'u lokāvi̱ṇḍve 'a̱muṃ ta̱dādityamābhyāṃ lokābhyāṃ parigṛhṇāti  
ta̱smāde̱ve ābhyāṃ lokābhyāṃ parigṛhītaḥ parimaṇḍale bhavataḥ parimaṇḍalām̐  
hī̱mau lokām̐ mauñje trivṛtī ta̱syokto bandhu̍rmṛdā digdhe ta̱syo'e̱vokto'tho'a̱natidāhāya

### [30.27](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.27)

( yā ) athātaḥ sampa̱deva | ( vā ) āsandī cokhā ca śikyañca rukmapāśa̱ścāgniśca rukmaśca tatpaṭ ṣaḍṛtavaḥ saṃvvatsaraḥ saṃvvatsa̱ro'gniyavānagniryāvantyasya mātrā tāvatta̱dbhavatya̱ṇḍave tadaṣṭāvaṣṭākṣarā gāyatrī gāya̱tro'gniyavānagniryāvantyasya mātrā tāvatta̱dbhavati

### [30.28](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30.28)

( tyu ) atha sarvvasampat | ( ttva ) catvāraḥ pādāścatvāryyanūcyāni śikyaṃ  
ca rukmapāśaśca yadu kiñca rajjumya śikyaṃ tadanūkhā'gnī rukmastattrayodaśa trayodaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro'gniyāvānagniryāvatyasya mātrā  
tāvattadbhavati

## Linked texts (2)

- [Mādhyandina](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha*madhyandina.6.7.1.1) — Sanskrit
- [Kāṇvīya Śatapathabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.kanviyasatapathabrahmana.46.1) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.30) · Pramāṇa
