<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Śatapathabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha) › [Citikanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda) › 33

# Citikanda 33

Citikāṇḍa 33

- **Language:** Sanskrit

### [33.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.1)

iti pañcamaprapāṭhake tṛtīyaṃ brāhmaṇam || 6-5-3 || ( 7. 3. )  
atha vātsapreṇopatiṣṭhate | (ta') etadvai prajāpatirviṣṇuqamaiḥ prajāḥ  
sṛṣṭvā tābhyo vātsapreṇāyuṣyamakarottathaivaitadyajamāno viṣṇuqamaiḥ prajāḥ  
sṛṣṭvā tābhyo vātsapreṇāyuṣyaṃ karoti

### [33.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.2)

sa haiṣu dākṣāyaṇahastaḥ | ( sto ) yadvātsapraṃ tasmādyaṃ jātaṃ kāmayeta  
sarvvamāyuriyāditi vātsapreṇainamabhimṛśettasmai jātāyāyuṣyaṃ karoti  
tatho ha sa sarvvamāyuretyatha yaṃ kāmayeta vīryyavāntsyāditi vikṛtyainaṃ  
purastādabhimantrayeta tatho ha su vīryyavānbhavati

### [33.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.3)

divaspari prathamaṃ jajñe'agniriti | prāṇo vai divaḥ prāṇādu vā'eṣa prathamamajāyatāsmaddvitīyaṃ pari jātavedā'iti yadenamado dvitīyaṃ puruṣavidho'janayattṛtīyamapsiviti yadenamadastṛtīyamadbhyo'janayannṛmaṇā' ajasramiti  
prajāpatirvai nṛmaṇā' agnirajasra 'indhāna 'enaṃ jarate svādhīrityeti yo vā  
'enaminddhe sa' enaṃ janayate svādhīḥ

### [33.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.4)

(vvi) vidmā te'agne tredhā trayāṇīti | (tya) agnirvvāyurāditya 'etāni  
hāsya tāni tredhā trayāṇi vidmā te dhāma vimṛtā purutreti yadidaṃ bahudhā  
vihiyate vidmā te nāma paramaṃ guhā yaditi yuviṣṭha'iti vā'asya tannāma  
paramaṃ guhā vidmā tamutsaṃ yata 'ājaganthetyāpo vā'utso'dbhyo vā'eṣa  
prathamamājagāma

### [33.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.5)

samudre tvā nṛmaṇā 'apsravantariti | prajāpatirvai nṛmaṇā'apsu tvā prajāpatirityetannṛcakṣā'īṃdhe divo'agra'ityagnihi prajāpatirvai nṛcakṣā'āpo  
diva'utthastṛtīyaṃ tvā rajasi tasthivāṃsamiti dyaurvvai tṛtīya rajò'pāmupasthe mahiṣā'avavarddhanniti prāṇā vai mahiṣā divi tvā prāṇā 'avavarddhannityetat

### [33.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.6)

( ttā ) ttā 'etā 'ekavyākhyānāḥ | ( ' ) etamevābhi ttā 'āgneyyastriṣṭubhastā yudāgneyyastenāgniratha yutriṣṭubho yadekādaśa tenendra 'aindrāgno'gniyā̍vānagniyāṃvatyasya mātrā tāvattaivenametadupatiṣṭhata 'indrāgnī vai sarvva  
devāḥ sarvvadevatyo'gniyāṃvānagniyāṃvatyasya mātrā tāvattaivenametadupatiṣṭhate

### [33.5-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.5-2)

tat | “ nṛcakṣā īṃdhe divo'agra'ūdhan ”-iti | prajāpatirvai nṛcakṣāḥ, āpo diva ūdhaḥ  
“ tṛtīye tvā rajasi tasthivāṃsam ”-iti | dyaurvai tṛtīyaṃ rajaḥ | “ apāmupasthe mahiṣā  
avaddhan ”-(vā. saṃ. 12| 20) iti | prāṇā vai mahiṣāḥ | divi tvā prāṇā avarddhannityetat

### [33.6-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.6-2)

tā etā ekavyākhyānā etamevābhi | tā āgneyyaḥ triṣṭubhaḥ | tā yadāgneyyaḥ-tenāgniḥ | atha  
yattriṣṭubhaḥ| yadekādaśa-tenendraḥ | aindrāgno'gniḥ | yāvānagniryāvatyasya mātrā-tāvattaivenametadupatiṣṭhate  
indrāgnī vai sarve devāḥ | sarvadevatyo'gniḥ | yāvānagniryāvatyasya mātrā tāvattaivenametadupatiṣṭhate

### [33.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.7)

yadrevu viṣṇukramavātsapre bhavataḥ | (to ) viṣṇukramairvvai prajāpatiriṃ  
lokamusṛjata vātsapreṇāgniṃ viṣṇukramairvvai prajāpatirantarikṣamṛsṛjata  
vātsapreṇa vāyuṃ viṣṇukramairvvai prajāpatirdivamusṛjata vātsapreṇādityaṃ  
viṣṇukramairvvai prajāpatirdiśo'sṛjata vātsapreṇa candramasaṃ viṣṇukramairvvai  
prajāpatirbhūtamusṛjata vātsapreṇa bhaviṣyadviṣṇukramairvvai prajāpatirvittamusṛjata vātsapreṇāśāṃ viṣṇukramairvvai prajāpatiraharasṛjata vātsapreṇa rātriṃ  
viṣṇukramairvvai prajāpatiḥ pūrvvapakṣānasṛjata vātsapreṇāparapakṣānviṣṇukramairvvai  
prajāpatirarddhamāsānasṛjata vātsapreṇa māsānviṣṇukramairvvai prajāpatirṛtūnasṛjata vātsapreṇa saṃvvatsaraṃ tadyadviṣṇukramavātsapre bhavata'etadeva tena sarvvaṃ  
sṛjate

### [33.7-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.7-2)

yadrevu viṣṇukramavātsapre bhavataḥ | (to ) viṣṇukramairvvai prajāpatiḥ svargaṃ  
lokamabhiprāyātsa'etadavasānamapaśyadvātsapraṃ tenāvāsthya'pradāhāya vaddhi  
yaddeva viṣṇukramavātsapre bhavataḥ | viṣṇukramairvai prajāpatirimaṃ lokamasṛjata | vātsapreṇāgnim (1)  
viṣṇukramairvai prajāpatirantarikṣamasṛjata | vātsapreṇa vāyum (2) | viṣṇukramairvai prajāpatirdivamasṛjata  
vātsapreṇādityam (3) | viṣṇukramairvai prajāpatirdiśo'sṛjata | vātsapreṇa candramasam (4) | viṣṇukramairvai prajāpatirbhūtamasṛjata | vātsapreṇa bhaviṣyat (5) | viṣṇukramairvai prajāpatirvittamasṛjata | vātsapreṇāśām (6) | viṣṇukramairvai prajāpatiraharasṛjata | vātsapreṇa rātrim (7) | viṣṇukramairvai prajāpatiḥ pūrvapakṣānasṛjata | vātsapreṇāparapakṣān (8) | viṣṇukramairvai prajāpatirarddhamāsānasṛjata | vātsapreṇa  
māsān (9) | viṣṇukramairvai prajāpatirṛtūnasṛjata | vātsapreṇa saṃvatsaram (10) | tad yad viṣṇukramavātsapre bhavataḥ-etadeva tena sarvaṃ sṛjate

### [33.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.8)

yadveva viṣṇukramavātsapre bhavataḥ | viṣṇukramairvai prajāpatiḥ svargaṃ lokamabhiprāyāt | sa etadavayuktaṃ nu vimucyate pra tuddahyate tathaivaitadyajamāno viṣṇukumairevai svarga lokamabhiprayāti vātsapreṇāvasyati

### [33.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.9)

sa vai viṣṇukūmānkrāntvā | ( nvvā'tha ) atha tadānīmeva vātsapreṇopatiṣṭhate yathā prayāyātha tadānīmeva vimuñcettādṛktaddevānāṃ vai vidhāmanu  
manuṣyāstasmādu heḍamut mānuṣo grāmaḥ prayāyātha tadānīmevāvasyati

### [33.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.10)

tadvā 'ahorātre'eva viṣṇukūmā bhavanti | ( ntva ) ahorātre vātsapramahorātre'eva tathyātyahorātre kṣemyo bhavati tasmādu heḍamut mānuṣo grāmo'horātre yātvā'horātre kṣemyo bhavati

### [33.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.11)

sa vā 'arddhameva saṃvvatsarusya viṣṇukramānkrūmate | ( te'rddha ) arddha  
vvātsapreṇopatiṣṭhate madhye ha saṃvvatsarusya svargo lokaḥ sa yatkanīyo'rddhātkrameta na haita svargaṃ lokumabhiprāpnuyādatha yadbhūyo'rddhātparāṅṅkaheta  
svargaṃ lokumatipraṇuśyedatha yadarddhaṃ krūmate'rddhamupatiṣṭhate tatsamprati svargaṃ  
lokumāptvā vimuñcate

### [33.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.12)

tābhyāṃ vai viparyāsamiti | yuthā mahāntamadhvānaṃ vimoka samaśnuvīta  
tādṛktasya vai purastāccopariṣṭāccobhe viṣṇukramavātsapre sumasyantyahrarvai  
viṣṇukramā rātrivvātsaprametadvā'idūm̐ sarvvaṃ prajāpatiḥ prajanayiṣyaṃśca  
prajanayitvā cāhorātrābhyāmubhayutaḥ paryyagṛhṇāttathaivaitadyajamāna 'idūm̐ sarvvaṃ  
prajanayiṣyaṃśca prajanayitvā cāhorātrābhyāmubhayutaḥ parigṛhṇāti

### [33.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.13)

tudāhuḥ | ( rya ) yudahārhaviṣṇukramā gutrirvvātsapramuthobhe'evāhanbhavato na  
rātryāṃ kathamusyāpi rātryāṃ kṛte bhavata 'hutyetadvā'ene'ado dīkṣamāṇaḥ  
purastādaparā'ubhe samasyati gutrirhaitadyudaparāhna 'thaina'etutsannivapsyunnupariṣṭātpūrvāhna'ubhe samasyatyurhaitadyutpūrvāhna 'evumu hāsyobhe'evāhan  
kṛte bhavata ' ubhe rātryām

### [33.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.14)

(tham̐)sa yadahaḥ sannivapsyantsyāt| (tta) tadahaḥ prātarudita 'āditye bhasmaiva  
prathamamudrupati bhasmoddhṛtya vyācaṃ visṛjate vyācaṃ visṛjya samidhamādadhāti samidhamādhāya bhasmāpo'bhyavaharati yathaiva tsyābhyavaharaṇaṃ tathā'pādāya bhasmanaḥ pratyetyokhāyāmopyaupatiṣṭhate'tha prāyaścittī karoti

### [33.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33.15)

sa yadi viṣṇukramīyamahaḥ syāt | (dvi ) viṣṇukramānkrāntvā vātsapreṇopatiṣṭhe̱thātha yadi vātsapratīyaṃ vātsapreṇopasthāya viṣṇukramānkrāntvā  
vātsapramantataḥ kuryānna viṣṇukramānantataḥ kuryādyathā prayāya na vimuñcettādṛktadatha yadvātsapramantataḥ karoti pratiṣṭhā vai vātsapraṃ yathā pratiṣṭhāpayedavasāyayettādṛktattasmādvātsapramevāntataḥ kuryāt

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.33) · Pramāṇa
