<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Śatapathabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha) › [Citikanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda) › 39

# Citikanda 39

Citikāṇḍa 39

- **Language:** Sanskrit

### [39.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.1)

iti prathamaprapāṭhake prathamaṃ brāhmaṇam || 1-1  
pra̱jāpa̍tiḥ pra̱jā 'asṛjata | sa pra̱jāḥ sṛṣṭvā sarvvamājimitvā vya̍sragm̐sata  
tasmādvisrastātprāṇo madhyata 'udakrāmadathāsmādvīryyamudakrāmattasminnutkrānte'padyata tasmātpannādannamasravadyaccakṣuradhyaśeta tasmādasyānnamasravanno heha  
tarhi kācana pratiṣṭhā''sa

### [39.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.2)

te devā 'abruvan | (nna) na vā'ito'nyā pratiṣṭhā'stīmameva pitaraṃ  
pra̱jāpa̍ti̱tham̐ saṃskaravāma̱ saiva naḥ pratiṣṭhā bhaviṣyatīti̍

### [39.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.3)

te'gnimabruvan | (nna) na vā'ito'nyā pratiṣṭhā'sti tvayīmaṃ pituraṃ prajāpati sam̐skaravām saiva naḥ pratiṣṭhā bhaviṣyatīti kiṃ me tato bhaviṣyatīti

### [39.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.4)

te'bruvan | ( nnr ) annaṃ vā'ayaṃ prajāpatistvanmukhā'etadannamadāma tvanmukhānāṃ na'eṣo'nnamasadditi tatheti tasmāddevā'agnimukhā'annamadanti  
yasyai hi kasyai ca devatāyai juhvatyagnāveva juhvatyagnimukhā hi taddevā'annamakurvata

### [39.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.5)

sa yo'smātprāṇo madhyata'udukrāmat | ( da ) ayameva sa vāyuryo'yaṃ  
pavate'tha yadasmādvīryamudukrāmadasau sa'ādityo'tha yadasmādannamasravadyadeva saṃvatsare'nnaṃ tattat

### [39.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.6)

(taṃ ) taṃ devā 'a̱gnau prāvṛ̍ñjan | (taṃsta) tadya̱ 'ena̱ṃ pravṛ̍ktama̱gnirāro̍hadya̱  
'e̱vāsmāttpu prā̱ṇo ma̱dhyata̱' uda̱krāmatta̱ᳵ sa̱ 'e̱vainag̍ sa̱ 'āpa̍dyata tama̱sminna̍dadhu̱ratha̱ ya̱dasmā̍dvī̱rya̱muda̱krāmatta̱dasmi̱nnada̍dhu̱ratha̱ ya̱dasmā̱danna̱masra̍va̱tta̱dasmi̱nnada̍dhustanta̱m̐ sarva̍ṃ kṛ̱tsna̱g̱m̐ sa̱ṃskṛtyo̱rdhvamudaśra̍yaṃstaṃ yamuda̱śraya̍nni̱me  
su lo̱kāḥ

### [39.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.7)

( stu ) ta̱syāya̱meva lo̱kaḥ prati̍ṣṭhā | (ṣṭhā'tha) atha̱ yo'smim̐llo̱ke'gni̍ḥ  
so'syāvāṅprā̱ṇo'thā̍syā̱ntari̍kṣamā̱tmā'tha̱ yo'ntari̍kṣe vā̱yu̱ᳵ so̍'e̱vāva̍mā̱tmanprā̱ṇaḥ so'sya̱ sa dyaure̱vāsya̱ śira̱ḥ sūryyā̍candrama̱sau cakṣu̍ṣī̱ yaccakṣu̍ra̱dhyaśe̍ta su candra̱māsta̱smātsa mīli̍tata̱ro'nna̍m̐ hi ta̱smāda̱srava̱t

### [39.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.8)

( t ) ttveṣā vai sā pratiṣṭhā | yāṃ tvedvāḥ sama̱skurvvantsaiveyamadyāpi pratiṣṭhā  
so'evāpyato'dhi bhavitā

### [39.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.9)

sa yaḥ sa prajāpatirvyasr1m̐sata | ( tā ) ayameva sa yo'yamagniścīyate  
tadya̱deṣokhā riktā śete purā pravarjanādyathaiva tatprajāpatirutkrānte prāṇa'utkrānte vīrye kṣute'nne rikto'śayadevadasya tadrūpam

### [39.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.10)

tāmagnau pravṛṇakti | yathaivaināmado devāḥ prāvṛñjam̐stadyu'enāṃ pravṛktāmagnirāro̱hati ya 'evāsmātsa prāṇo madhyata 'uda̱krāmatsa ' evainaim̐ sa ' āpadyate̱ tama̍smindadhātyatha ya̱drukmaṃ pratimucya̱ bibharti̱ yade̱vāsmādvīrya̱mudakrāmattada̍smindadhātyatha yāḥ sa̱midha̱' āda̱dhāti yade̱vāsmādanna̱masravattada̍smindadhāti

### [39.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.11)

tā vai sāya̍ṃprātarādadhāti | (tyu) aha̍śca̱ hi tadrātre̱ścānnama̍sravattānye̱tāni  
sarvva̍sminneva saṃvvatsa̱re syuḥ saṃvvatsa̱ro hi suprāpa̱tirya̱smātta̱nyudakrāmaṃsta̱da̍sminnetatsarvva̍sminneva̱ sarvaṃ dadhāti ya̱sminhaiāsyaitadvratau na kuryānnu hāsya  
ta̱sminneta̱ddadhyānnāsaṃvvatsarabhṛtasyai̱śake̱na cana bhavita̱vyamiti ha̱ smāha vyāmaka̱kṣāyaṇo̱ nedimaṃ pitaraṃ prajāpa̍tiṃ vicchidyamānaṃ paśyānīti taṃ saṃvvatsa̱re  
sarvvaṃ kṛtsna̱m̐ saṃsku̱tyordhvamucchrayati̱ yathai̱vainama̱do de̱vā'uda̱śrayan

### [39.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.12)

( ya̍stu ) tsya gārhapatya 'e̱vāyaṃ lokaḥ | ( kro'tha ) a̱tha yo gārha̍patye'gni̱ryo'e̱vāya̱masmim̐lloke'gniḥ so'sya̱ so'tha̱ yada̱ntarā''ha̱vanīya̍ṃ ca  
gārhapatya̍ṃ ca ta̱da̱ntari̍kṣa̱matha ya āgnīdhrīye'gni̱ryo 'e̱vāyama̱ntari̍kṣe vā̱yuḥ  
so'sya̱ sa 'āha̱vanīya̍'e̱va dyau̱ratha̱ ya'āha̱vanīye'gnistau sūryācandrama̱sau  
so'syaiṣa 'ā̱tmaiva

### [39.12-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.12-2)

tasya gārhapatya evāyaṃ lokaḥ | atha yo gārhapatye'gniḥ ya evāyamasmim̐lloke'gniḥ-so'sya saḥ  
atha yadantarā''havanīyaṃ ca gārhapatyaṃ ca-tadantarikṣam | atha ya āgnīdhrīye'gniḥ-ya evāyamantarikṣe  
vāyuḥ-so'sya saḥ | āhavanīya eva dyauḥ | atha ya āhavanīye'gniḥ-tau sūryācandramasau-so'syaiṣa  
ātmaiva

### [39.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.13)

tasya̱ śira̍'e̱vāhavanīya̍ḥ | (yo̱'tha) atha̱ ya'ā̍havanīye'gniru̍'e̱vādya̱1̍  
śī̱rṣa̱nprā̱ṇaḥ so̱'sya sa tadyatsa̍ pa̱kṣapu̍cchvān‍bhavati pa̱kṣapu̍cchvā̱nhya̍ya̱1̍  
śī̱rṣa̱nprāṇaścakṣuḥ śiro dakṣiṇam̐ śrotra̱ṃ dakṣiṇa̍ḥ pakṣa 'uttaram̐ śrotra̱muttara̍ḥ  
pakṣaḥ prāṇo madhyamātmā vākpucchaṃ pratiṣṭhā tadyatprāṇā vācā'nnaṃ jagdhvā  
pratitiṣṭhanti tasmātprāṇānāṃ vākpucchaṃ pratiṣṭhā

### [39.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.14)

( ṣṭhā'tha ) atha yudanta̱rā''havanīyaṃ ca gārhapatyaṃ ca | su 'ātmā'tha yu  
'āgnīdhrīye'gni̱iryaṃ 'evāyumantarāntanprāṇaḥ so'sya su prati̱ṣṭhaivāsya gārhapatyo'tha yo gārhapatye'gniḥ so'syāvāṅ prāṇaḥ

### [39.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.15)

( sta ) tadhai haike tricitaṃ cinvanti | trayo vā'ime'vāñcaḥ prāṇā 'iti na  
tathā kuryādati te recayantyekavi1śasampada̱matho'anuṣṭuptsaṃpada̱matho bṛhatīsampadaṃ ye tathā kurvantyekadhai hyevaitadrūpaṃ yonira̱va prajātireva yudete'vāñcaḥ  
prāṇā yadi mū̱traṃ ka̱roti yatpurīṣaṃ praiva tujjāyate

### [39.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.16)

( te'thā ) athātaḥ sampadeva | ( vai ) ekavirm̐śatiriṣṭakā nava yujūm̐ṣi  
tutrirm̐śatsādanaṃ ca sūdadohāśca taddadvātrirm̐śaddvātrirm̐śadakṣarā'nuṣṭupse̱ṣā'nuṣṭup

### [39.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.17)

( bre ) ekavirm̐śatirvaiva pariśritaḥ | (to ) yujudvāvirm̐śaṃ vyudūhnasya  
yujuruṣāśca yujuśca sikatāśca yujuśca purīṣaṃ ca yujuśca caturbhiḥ saṃnivapati  
vimuñcati pañcamena tattannipri̱iriyaṃ dvātrirm̐śadakṣarā'nuṣṭupseṣā'nuṣṭup

### [39.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.18)

( bru ) athaite dve yujuṣī | so'anuṣṭubeva vāgvā'anuṣṭupttadyadidaṃ dvayaṃ  
vvāco rūpaṃ daivaṃ ca mānuṣaṃ coccaiśca śanaiśca tadete dve

### [39.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.19)

tā vā'etāstisro'nuṣṭubhaḥ | ( ści ) citu' eṣa gārhapatyastadyudetā'atra  
tisro'nuṣṭubhaḥ sampādayantyutra hyeveme tadā sarve lokā bhavanti tato'nyatarāṃ dvātri1m̐śadakṣarāmanuṣṭubhamāhavanī̱ya1m̐ haranti su' āhavanīyaḥ sā  
dyaustacchidro'thaihānyatarā pariśiṣyate sa gārhapatyaḥ sā pratiṣṭhā su 'u'ayaṃ  
lokaḥ

### [39.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.20)

(ko'tha) atha ye'ete dve yajuṣī | etattadyadantarā''havanīyaṃ ca gārhapatyaṃ  
ca tadantarikṣa sa'ātmā tadyatte dve bhavatastasmādetattanī̱yo yadantarā''havanī̱yaṃ ca gārhapatyaṃ ca tasmādeṣāṃ lokānāmantarikṣalokastaniṣṭhaḥ

### [39.21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.21)

saiṣā tredhā vihitā vāganuṣṭup | (ptā ) tāmeṣo'gniḥ prāṇo bhūtvā'nusaṃcarati sa'āhavanīye'gniḥ su prāṇaḥ so'sāvādityo'tha ya'āgnīdhrīye'gniḥ  
su vyānaḥ su''ayaṃ vāyuryo'yaṃ pavate'tha yo gārhapatye'gniḥ su 'udānaḥ  
sa 'u'a̱yaṃ yo'ya̱masmim̐llo̱ke'gna̱irevaṃvidva vāva sarvvā vācam̐ sarvaṃ  
prā̱ṇa sarva̱mātmāna̱ saṃskṛti

### [39.22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.22)

saiṣā bṛha̱tyeva | ye vai dve dvātrim̐śa̱tau dvātrim̐śa̍deva tada̱thaite dve yajuṣī  
taccatustrim̐śada̱gnirava pañcatrim̐śo nākṣarāccha̱ndo vyetye̱kasmānna dvābhyām̐  
sa 'u dyakṣa̱rastatpañcatrim̐śatṣaṭtrim̐śadakṣarā bṛha̱tī bṛha̱tīṃ vā'eṣa  
sam̐cato'bhisampadyate yāhagyonau retaḥ sicyate tādṛgjāyate tadyadetāmatra  
bṛha̱tīṃ karoti tasmādeṣa saṃcito bṛha̱tīmabhisampadyate

### [39.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39.23)

tudāhuḥ | ( yuṃ ) yudayaṃ loko gārhapatyo'ntarikṣaṃ dhiṣṇyā dyaurāhuvanīyo'ntarikṣaloku 'u 'asmāllokādunantarhito'tha kusmādgārhapatyaṃ citvā''havanīyaṃ cinotyutha dhiṣṇyāniti saha dvaivemāvagre lokāvāsātustayorvivyatoryo'ntareṇākāśa'āsīttadantarikṣamabhavaddīkṣam̐ haitannāma tataḥ purā'ntarā  
vā'idamīkṣamabhūditi tasmādantarikṣaṃ tudyadgārhapatyaṃ citvā''huvanīyaṃ cinotyetau hyugre lokāvusṛjyetāmutha pratyetya dhiṣṇyānnivapati kurmaṇa 'evānantarāyāyātho'antayorvāvu saṃskriyamāṇayormudhyam̐ saṃskriyate

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.39) · Pramāṇa
