<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Śatapathabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha) › [Citikanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda) › 43

# Citikanda 43: atha tṛtīyā'dhyāye prathamaṃ brāhmaṇam

Citikāṇḍa 43

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [43.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.14) — 1 part

### atha tṛtīyā'dhyāye prathamaṃ brāhmaṇam

### [43.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.1)

dvitīyaprapāṭhake ca tṛtīyaṃ brāhmaṇam  
cito gārhapatyo bhavati | (ttyu) acita 'āhavanīyo'tha rājānaṃ  
krīṇātyayaṃ vai loko gārhapatyo dyaurāhavanīyo'tha yo'yaṃ vāyuḥ pavata'eṣa  
soma'etaṃ tadimau lokāvantareṇa dadhāti tasmādeṣu 'imau lokāvantareṇa pavate

### [43.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.2)

yadveva cite gārhapatye | (ttye'ci) acita'āhavanīye'tha rājānaṃ krīṇātyātmā vā'agniḥ prāṇaḥ soma 'ātmaṃstatprāṇaṃ madhyato dadhāti tasmādayamātmanprāṇo madhyataḥ

### [43.1-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.1-2)

somakrayaṇam  
cito gārhapatyo bhavati-acita āhavanīyaḥ-atha rājānaṃ krīṇāti | ayaṃ vai loko gārhapatyodyaurāhavanīyaḥ | atha yo'yaṃ vāyuḥ pavate-eṣa somaḥ | etaṃ tadimau lokāvantareṇa dadhāti | tasmādeṣa imau lokāvantareṇa pavate

### [43.2-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.2-2)

yadveva cite gārhapatye-acita'āhavanīye-atha rājānaṃ krīṇāti | ātmā vā'agniḥ, prāṇaḥ  
somaḥ | ātmaṃstatprāṇaṃ madhyato dadhāti | tasmādayamātmanprāṇo madhyataḥ

### [43.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.3)

(to ) buddheva cite gārhapatye | ( tye'ci ) ucita 'āhvanīye'tha rājānaṃ  
krīṇātyātmā vā'agniḥ rasaḥ soma'ātmānaṃ tadrasenānuṣajati tasmādyamāntumevātmā rasenānuṣaktaḥ

### [43.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.4)

(kto) rājānaṃ krītvā paryuhya| (hyā) athāsmā'ātithyaṃ havirnirvapati  
tasya haviṣkṛtā 'vācaṃ visṛjate'tha vā'etadvyatiṣajatyadhvarakarma cāgnikarma ca karmaṇaḥ samānātāyai samānamidaṃ karmāsaditi

### [43.3-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.3-2)

yadveva cite gārhapatye-acita'āhavanīye-atha rājānaṃ krīṇāti | ātmā vā'agniḥ, rasaḥ  
somaḥ | ātmānaṃ tadrasenānuṣajati | tasmādayamāntamevātmā rasenānuṣaktaḥ

### [43.4-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.4-2)

somātithyam  
rājānaṃ krītvā paryūhma-athāsmā'ātithyaṃ havirnirvapati | tasya haviṣkṛtā vācaṃ visṛjate ||saumikāmikavyatiṣajanam  
atha vā'etadvyatiṣajati-adhvarakarma ca, agnikarma ca-karmaṇaḥ samānātāyai | samānamidaṃ  
karmāsaditi

### [43.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.5)

yuddhe̱va vya̍ti̱ṣaja̍ti | (tyā) ā̱tmā vā̱'a̱gniḥ prā̱ṇo̱'dhva̱ra̱ 'ā̱tmaṃstutprāṇaṃ madhya̱to da̍dhāti̱ tasmā̍daya̱mātma̱nprā̱ṇo madhya̍taḥ

### [43.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.6)

( to ) yudve̱va vya̍ti̱ṣaja̍ti | ( tyā ) ā̱tmā vā̱'a̱gnī raso̱'dhva̱ra  
'ā̱tmāna̱ṃ tadra̱senā̍nu̱ṣaja̍ti̱ tasmā̍daya̱mānta̱mevā̱''tmā rasenā̍nu̱ṣakto'thāhavanī̱yasyā̱rdhame̍ti

### [43.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.7)

taddhaike | ( ka' ) u̱bhaya̱traiva pa̱lāśaśākhayā̱ vyu̍dūhantyu̱bhayatra vai cinotīti̱ na tathā kuryā̍davasya̱ti vāva gārhapa̱tyeno̱rdhva' e̱vāhavanīyena rohati  
tasmā̱ttathā̱ na kuryā̍t

### [43.5-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.5-2)

yaddeva vyatiṣajati | ātmā vā'agniḥ, prāṇo'dhvaraḥ | ātmaṃstat prāṇaṃ madhyato dadhāti  
tasmādayamātmanprāṇo madhyataḥ

### [43.6-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.6-2)

yadveva vyatiṣajati | ātmā vā'agniḥ, raso'dhvaraḥ | ātmānaṃ tadrasenānuṣajati | tasmādayamāntamevātmā rasenānuṣaktaḥ | athāhavanīyasyārdhameti

### [43.7-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.7-2)

taddhaike-ubhayatraiva palāśaśākhayā vyūhanti | ubhayatra vai cinotīti | na tathā kuryāt | avasyati vāva gārhapatyena, ūrdhva evāhavanīyena rohati | tasmāttathā na kuryāt

### [43.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.8)

( ṅa ) atha gārhapatya̱'evo̱ṣānniva̍pati | nāhavanīye'yaṃ vai loko gārha̍patyaḥ paśava̍' u̱ṣā 'a̱smim̐sta̱lloke paśūndadhāti tasmādime̱'smim̐lloke paśavaḥ

### [43.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.9)

( ṣṭho'thā ) athā''havanīya'eva puṣkaraparṇamupadadhāti | na gārhapatye'āpo  
vai puṣkaraparṇaṃ dyaurā̍havanīyo divi tadapo̍ dadhātyubhaya̱tra sikatā  
niva̍pati reto vai sikatā ' ubhayatra vai nvikriyate'smādvetaso'dhi vikriyātā'iti

### [43.8-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.8-2)

tā nānā̍mantrābhyāṃ nivapati | manuṣyaloko vai gārhapatyo devaloku 'āhavanīyo nāno vā'etadyaddevaṃ ca mānuṣaṃ ca dvābhīyasā mantreṇā''havanī̍ye  
atha gārhapatya'evoṣānivapati, nāhavanīye | ayaṃ vai loko gārhapatyaḥ, paśava ūṣāḥ | asmim̐stalloke paśūndadhāti | tasmādime'smiṃlloke paśavaḥ

### [43.9-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.9-2)

athāhavanīya eva puṣkaraparṇamupadadhāti, na gārhapatye | āpo vai puṣkaraparṇam, dyaurāhavanīyaḥ  
divi tadapo dadhāti | ubhayatra sikatā nivapati | reto vai sikatāḥ | ubhayatra vai vikriyate | asmādretaso'dhi vikriyātā'iti

### [43.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.10)

tā nānāmantrābhyāṃ nivapati | manuṣyaloko vai gārhapatyo, devaloka āhavanīyaḥ | nāno vānivapati hrasīyasā gārhapatye drāghīyo hi devāyuṣagam̐ hrasīyo manuṣẏāyuṣagam̐  
sa pūrvāḥ pariśri̱to gārhapatye sikatā nivapati reto vai sikatā'asmādvetaso'dhīmā vikriyāntā' iti

### [43.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.11)

tadāhuḥ | (rya ) sadyoniḥ pariśrito retaḥ sikatā'atha pūrvāḥ pariśrito gārhapatye sikatā nivapati kathamasyaitadreto'parāsiktaṃ parigṛhītaṃ  
bhavatītyulbaṃ vā'ulbāstadyadvūṣānpūrvānnivapatyeteno hāsyaitadulbena reto'parāsiktaṃ parigṛhītaṃ bhavatyathāhavanīye pariśrito'bhimantrayate tasyokto  
bandhuratha sikatā nivapati reto vai sikatā'etadyo'asyaitadyonyā reto'parāsiktaṃ parigṛhītaṃ bhavati

### [43.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.13)

(tyu ) athāhavanīya'evāpyāyanavatībhyāmabhimṛśati | na gārhapatye'yaṃ  
vai loko gārhapatyaḥ svargo loka' āhavanīyo'ddho vā'aymasmim̐lloke  
jāto yajamānaḥ svarga' eva loke prajinayiṣituvyastadyudāhavanīya'  
evāpyānavatībhyāmabhimṛśati na gārhapatye svarga'evainaṃ talloke prajanayati 12  
(tyu) 'tha logeṣṭakā 'upaddhāti| ime vai lokā 'eṣo'gnirrdiśo logeṣṭakā' eṣu hyeṣvekeṣu diśo ddhāti ta̱nmādimā' eṣu lokeṣu diśaḥ

### [43.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.14)

( śo) bāhenenā 'āharati | (tyā ) 'āptā hya'asya tā diśo yā  
'eṣu lokeṣvatha yā 'imām̐llokānpareṇa diśastā' asminnetaddadhāti

### [43.14.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.14.p1)

ardhaprapāṭhakaḥ

### [43.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.15)

ba̱hirvede̱riyaṃ vai vedaḥ | (rā) āptā hya'asya tā diśo yā' asyāmatha yā'imāṃ pureṇa diśastā' asminnetaddadhāti

### [43.13-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.13-2)

atha logeṣṭakā upadadhāti | ime vai lokā eṣo'gniḥ | diśo logeṣṭakāḥ | eṣu tallokeṣu diśo  
dadhāti | tasmādimā eṣu lokeṣu diśaḥ

### [43.14-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.14-2)

bāhyenāgnimāharati | āptā hya'asya tā diśo-yā eṣu lokeṣu | atha yā imāṃllokān  
pareṇa diśaḥ-tā asminnetaddadhāti

### [43.15-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.15-2)

barhirvedeḥ | iyaṃ vai vediḥ | āptā vā'asya tā diśo-yā asyām | atha yā imāṃ pareṇa diśaḥtā asminnetaddadhāti

### [43.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.16)

yadrevu lokeṣṭakā'upadudhāti | 'pra̱jāpatervistastasya survā diśo raso'nu  
vyakṣarattaṃ yatra devāḥ samskurvvam̐stadasminnetābhiloṃgeṣṭakābhistaṃ rasa̱madudhusta̱thaivāsminna̱yametaddadhāti

### [43.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.17)

bāhyenābhimāharati | ( tyā ) āto vā'asya sa ra̱so ya̱'eṣu lokeṣvatha ya̱'imām̐llokān parāṅ‌so'tyakṣaratta̱masminneta̱ddadhāti

### [43.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.18)

bahirveḍeriyaṃ vai vediḥ | ( rā ) āto vā 'asya sa ra̱so yo'syāmatha  
ya̱'imāṃ parāṅ‌so'tyakṣaratta̱masminneta̱ddadhāti

### [43.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.19)

sphyenāharati | vajro vai sphyo vīryam̐ vai vajro vivṛttiriyaṃ vīryeṇa vai  
vivṛttiṃ vindate

### [43.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.20)

sa purastādāharati | mā mā him̐ sījjanitā yaḥ pṛthivyā 'iti prajāpatirvai pṛthivyai janitā mā mā him̐ sītprajāpatirityetadyo vā divam̐  
satyadharmā vyānaḍiti yo vā divam̐ satyadharmā'sṛjatetyetadyaścāpaścandrāḥ  
prathamo jajāneti manuṣyā vā'āpaścandrā yo manuṣyānprathamo'sṛjatetyetatkasmai devāya haviṣā vidhemeti prajāpatirvai kastasmai haviṣā vidhemetyetattāmāhṛtyāntareṇa pariśrita 'ātmannupadadhāti sa yaḥ prācyāṃ diśi raso'tyakṣarattamasminnetaddadhātyatho prācīmevāsminnetaddiśaṃ dadhāti

### [43.19-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.19-2)

sphyenāharati | vajro vai sphyaḥ | vīryaṃ vai vajraḥ | vittiriyam | vīryeṇa vai vittiṃ vindate

### [43.20-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.20-2)

sa purastādāharati | " mā mā hiṃsījjanitā yaḥ pṛthivyāḥ "-iti | prajāpatirvai pṛthivyai  
janitā | mā mā hiṃsītprajāpatirityetat | “ yo vā divaṃ satyadharmā vyānaṭ ”-iti | yo vā  
divaṃ satyadharmā'sṛjatetyetat | “ yaścāpaścandrāḥ prathamo jajāna ”-iti | manuṣyā vā'āpaścandrāḥ | yo manuṣyānprathamo'sṛjatetyetat | " kasmai devāya haviṣā vidhema "- (vā. saṃ. 12  
102 ) iti | prajāpatirvai kaḥ | tasmai haviṣā vidhemetyetat | tāmāhṛtya, antareṇa pariśrita  
ātmannupadadhāti | sa yaḥ prācyāṃ diśi raso'tyakṣarat-tamasminnetaddadhāti | atho prācīmevāsminnetaddiśaṃ dadhāti

### [43.21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.21)

( tyu ) atha dakṣiṇataḥ | (to'bhyā ) abhyāvarttasva pṛthivi yajñena payasā  
saheti yathaiva yajustuthā bandhurvvapāmreḍabhiśriṣito 'arohaḍiti yadvai  
kiṃ cāsyā sā'syai vvapā tāmagniriśrita ' upādīpto rohati tāmāhṛtyāntareṇa pakṣasaṃdhimātmannupadadhāti sa yo dakṣiṇāyāṃ diśi ruso'tyakṣarattamasminnetaddadhātyatho dakṣiṇāmevāsminnetaddiśaṃ dadhāti

### [43.22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.22)

( tyu ) atha paścāt | ( du ) agre yutte śukraṃ yuccandraṃ yutpūtaṃ yucca yujñiyamitīyaṃ vā'agni̱rasyai tadāha tuddevebhyo bharāmasīti tadsmai daivāya karmaṇe  
harāma'ityetattāmāhṛtyāntareṇa pucchasandhitmātmanupadadhāti sa yuḥ pratīcyāṃ  
diśi raso'tyakṣarattū masminnetddadhātyatho pratīcīmevāsminnetaddiśaṃ dadhāti  
sa na samprati paścāḍāharennedyajñapathādrasamāharāṇītītu'ivāharti

### [43.21-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.21-2)

sa yo dakṣiṇāyāṃ diśi raso'tyakṣarat-tamasminnetaddadhāti | atho dakṣiṇāmevāsminnetad-diśaṃ  
dadhāti

### [43.104](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.104)

atha paścāt-“ agre yatte śukraṃ yaccandraṃ yatpūtaṃ yacca yajñiyam ”- iti | iyaṃ vā'agniḥ  
asyai tadāha | “ taddevebhyo bharāmasi ”-( vā0 saṃ0 12

### [43.22-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.22-2)

) iti | tadasmai daivāya  
karmaṇe harāma ityetat | tāmāhṛtyāntareṇa pucchasandhimātmannupadadhāti | sa yaḥ pratīcyāṃ diśi raso'tyakṣarat-tamasminnetaddadhāti | atho pratīcīmevāsminnetaddiśaṃ dadhāti | sa na samprati paścādāharet | nedyajñapathādrasamāharāṇīti | ita ivāharati

### [43.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.23)

( tyu ) athottarataḥ | ( ta'ḍḍu ) ḍaṣamūrjamahamiadamitiṣamūrjamahamita' ādada'ityetadṛ̱tasya̱ yonimiti satyaṃ vā'ṛtam̐ satyasya yonimityetanmahiṣasya dhārā̱āmitya̱gnirvai mahiṣaḥ su hīdaṃ jāto mahāntsarvvamaiṣṇādā mā goṣu viśatvā tanūṣvityātmā vai tanūrā mā goṣu cātmani  
ca viśatvityetajjahāmi sedimanirāmumīvāmiti siktāḥ pradhadh‍  
sayati tathaivaitām̐ sedimanirā mumīvā tāmetasyāṃ diśi dadhāti tasmādetasyāṃ diśi prajā' aśanāyukāstāmāhṛtyāntareṇa pakṣasandhdhimātmannupa  
dadhāti sa ya 'udīcyāṃ diśi 'to'tyakṣarannamasminnevaitaddadhātyatho 'udīcīmevāsminnetaddiśaṃ dadhāti

### [43.24](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.24)

tā'etā diśaḥ | ( stāḥ ) tāḥ sarvvata ' upadadhāti sarvvatastaddiśo  
dadhāti tasmātsarvvato diśaḥ sarvvataḥ samīcīḥ sarvvatastatsamīcīrdiśo  
dadhāti tasmātsanvṛṃtaḥ samīcyo diśastā nānopadadhāti nānā sādayati  
nānā sūdadohasā'dhivadati nānā hi diśastiṣṭhannupadadhāti tiṣṭhantīva hi  
diśo'tho tiṣṭhanvai vīryyavattaraḥ

### [43.25](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.25)

( stā ) ''etā yujuṣmatya 'iṣṭa̱kāḥ | (stā) ''ātmanne̱vopa̍dadhāti  
na̱ pakṣapuccheṣvātmanveva yujuṣmatya 'iṣṭa̱kā 'upa̍dhīyante na̱ pakṣapuccheṣu̍

### [43.26](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.26)

tadāhuḥ | katha̱masyaitāḥ pa̱kvāḥ śṛtā 'upa̍hitā bhavantīti raso vā'e̱tāḥ  
svayaᳪ śṛtā'u vai raso'tho yadvai kiṃ caita̱magniṃ vaiśvānara̱mupa̍niga̱cchati tta  
'eva tatpa̱kᳪ śṛta̱mupa̍hitaṃ bhavati

### [43.27](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.27)

( tyu ) athottaravediṃ nivapati | (tī) iyaṃ vai vediyauruttaravedirdiśo  
loṣṭeṣṭakāstadyadantareṇa vediṃ cottaravediṃ ca loṣṭeṣṭakā upadadhātīmau  
tallokāvantareṇa diśo dadhāti tasmādimau lokāvantareṇa diśastāṃ  
yugamātrīṃ vā sarvvataḥ karoti catvārim̐śatpadāṃ vā yatarathā kāmayetātha  
sikatā nivapati tasyokto bandhuḥ

### [43.28](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.28)

(stā) ²tā'uttaravedā̍ nivapati| yonivvā̍'uttaravedi̱ryonau tadretaḥ siñcati  
yadvai yonau̍ retaḥ sicyate tatprajaniṣṇu bhavati tābhiḥ sarvvamātmānaṃ pracchā̍dayati sarvvaṃsmintsudātmannneto dadhāti tasmātsarvvasmādevātmano̱ retaḥ  
sambhavati

### [43.29](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.29)

(tyu) agne̱ tava̱ śravo vaya' iti | dhūmo vā'asya śravo vayaḥ sa hyenamamuṣmiṃlloke śrāyati mahi bhrājante' arcayo vibhāsavanniti mahato  
bhrājante'rcayaḥ prabhūvasannityetadbṛhadbhāno śavasā vājamukthyamiti balaṃ vai śravo  
bṛhadbhāno balenānnamukthyamityetaddhāsi dāśuṣe kavaḍiti yajamāno  
vai dāśvānddhāsi yajamānāya kava'ityetat

### [43.30](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.30)

pāvakavarcāḥ śukravarcā'iti | pāvakavarcā hyeṣa śukravarcā''anūnavarcā'udiyarṣi bhānunetyanūnavarcā'uddīṣyase bhānunetye̱tatpu̱tro māturā vicarannupāvasīti putro hyeṣa māturā vicarannupāvati pṛṇakṣi rodasī'ubhe'itī̱me vai  
dyāvāpṛthivī rodasī te'eṣa'ubhe pṛṇakti dhūmenāmūṃ vṛṣṭyemām

### [43.31](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.31)

( mū ) ūrjo̍napājjātavedaḥ suśa̱stibhi̱riti̍ | ( tyu ) ūrjo̍napājjātavedaḥ  
suśa̱stibhi̱ritye̍tanmanda̱sva dhī̱tibhi̍rhita 'iti dīvyasva dhī̱tibhi̍rhita 'ityetatve̱'iṣa̱ḥ saṃda̍dhurba̱bhūrvarapa̍sa̱ 'iti tve̱'iṣaḥ saṃda̍dhurba̱hurvapa̍sa 'itye̱tacci̱trotayo vāmajātā 'iti yathaiva ya̱justathā bandhuḥ

### [43.32](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.32)

( ri ) irajyannagne prathayasva jantubhiriti | manuṣyā vai jantavo dīpyamāno'gne prathasva manuṣyairityetadasmai rāyo'martyetyasmai rayiṃ dhudhadamartyetyetatsa darśattasya vvapuṣo vvirājasīti darśattasya hyeṣa vvapuṣo vvirājati  
pṛṇakṣi sānasiṃ kratumiti pṛṇakṣi sanātanaṃ kratumityetat

### [43.33](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.33)

( di ) iṣkarttāramadhvarasya pracetasamiti | (tya) adhvaro vai yajñaḥ prakalpayitāraṃ yajñasya pracetasamityetatkṣayantam̐ rādhaso maha' iti kṣayantam̐  
rādhasi mahatītyetadrātiṃ vvāmasya subhagāṃ mahīmiṣamiti rātiṃ vvāmasya  
subhagāṃ mahatīmiṣamityetaddadhāsi sānasim̐ rayimiti dadhāsi sanātanam̐ rayimityetat

### [43.34](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.34)

( ha̍ ) ṛtāvāna̍miti | sa̱tyāvāna̱mitye̱tanmahiṣa̱mitya̱gnirvai mahi̱ṣo  
viśvadarśatamiti viśva̱darśato hye̍ṣo'gni̱ithu̍ sumnāya̍ dudhare puro janā̍  
'iti ya̱jño vai su̱mnaṃ ya̱jñāya vā'etaṃ puro dadhate śrutkarṇa saprathastamaṃ  
tvā girā daivyaṃ mānuṣā yugetyāśru̱ṇvanta sapra̱thastamaṃ tvā girā de̱vaṃ  
manu̱ṣyā havāmaha'itye̱tat

### [43.35](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.35)

(ntyu) ''eṣo'gnireṣu vaiśvānaraḥ| (') etatṣaḍṛcumārambhāyaivemāḥ sikatā  
nyupyante'gnimevāsminnetadvaiśvānaram̐ retobhūtam̐ siñcati ṣaḍṛcena ṣaḍṛtavaḥ  
saṃvvatsaraḥ saṃvvatsaro vaiśvānaraḥ

### [43.36](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.36)

(stva) tdāhuḥ | (rya) yadetaḥ sikatā 'ucyante kimāsāmm̐ retorūpamiti  
śukrā'iti brūyācchuklam̐ hi reto'tho pṛśnaya'iti pṛśnīva hi retaḥ

### [43.37](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.37)

( stva ) tdāhuḥ | ( rya ) yudārdram̐ retaḥ śuṣkāḥ sikatā nivupati kathamasyaitā'ārdrā retorūpaṃ bhavantīti raso vai chandām̐syyāī'u vai rasastadyadenāśchandobhirnivupatyevamu hāsyaitā'ārdrā retorūpaṃ bhavanti

### [43.38](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.38)

tudāhuḥ | kathumasyaitā' ahorātrābhyāmupahitā bhavantīti dve vā'ahorātre śuklaṃ ca kṛṣṇaṃ ca dve sikate śuklā ca kṛṣṇā caivamu hāsyaitā'ahorātrābhyāmupahitā bhavanti

### [43.39](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.39)

tudāhuḥ| kathamasyaitā'ahorātraiḥ sampannā 'anyūnā 'anatiriktā 'upahitā  
bhavantītyanantāni vā'ahorātrāṇyanantāḥ sikatā 'evamu hāsyaitā'ahorātraiḥ sampannā 'anyūnā'anatiriktā'upahitā bhavantyatha kasmātsamudriyaṃ  
chanda'ityananto vai samudro'nantāḥ sikatāstasmātsamudriyaṃ chandaḥ

### [43.40](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.40)

( stu ) tadāhuḥ | kathamsyaitāḥ pṛthaṅnānā yajurbhirupahitā bhavantīti  
mano vai yujustadidaṃ mano yujuḥ survāḥ sikatā 'anu vibhavatyevamu  
hāsyaitāḥ pṛthagnānā yujurbhirupahitā bhavanti

### [43.41](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.41)

tadāhuḥ | kathamsyaitāḥ survvaiśchandobhirupahitā bhavantīti yudvaivainā  
'etena ṣaḍcena nivapati yāvanti hi saptānāṃ chandasāmakṣarāṇi tāvantyetusya ṣaḍṛcusyākṣarāṇyevamu hāsyaitāḥ survvaiśchandobhirupahitā bhavanti

### [43.42](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.42)

yudveva siktā nivupati | pra̱jāpa̍tire̱ṣo'gniḥ sarvva̱ brahma prajāpati̱staddhaitadbrahma̱ṇa 'utsannaṃ yatsikatā'tha yadanutsannamidaṃ ta̱dya̍'ya̱ma̱gniścīyate̱ tadyatsikatā niva̱pati yudveva tadbrahma̱ṇa 'utsannaṃ tada̱sminnetatpratidadhāti tā'asaṅkhyātā'apa̍rimitā niva̱pati ko hi tadveda yāvattadbrahmaṇa  
'utsannatham̐ sa hu vā'etatham̐ sarvvaṃ kṛtsnaṃ prajāpatitham̐ saṃskaroti ya̱'evaṃ  
vi̱dvānsi̍katā niva̱pati

### [43.43](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.43)

tadāhuḥ | kaitāsāmasaṃkhyātānātham̐ saṃkhyèti dve'iti brūyādde hi sikate  
śuklā ca kṛṣṇā cātho saptaviśatijñātānīti brūyādetāvanti hi saṃvatsara̱syāhorā̱trāṇyatho dve dvāpañcāśe śa̱te'i̱tyetāvanti hyetasya ṣaḍḍūcusyākṣa̍rāṇyatho pañcavitham̐śatiriti pañcaviśam̐ hi retaḥ

### [43.44](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.44)

( stā ) tā 'etā yujuṣmatya 'iṣṭakāḥ | (stā) tā 'ātmannevopaddhāti  
na pakṣapuccheṣvātmanhyeva yujuṣmatya 'iṣṭakā 'upadhīyante na pakṣapuccheṣu  
na sādayati nennetaḥ prajāti sthāpayānīti

### [43.45](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.45)

( tyu ) athainā 'āpyānavatībhyāmabhimṛśati | ( tī ) idamevaitadretaḥ  
siktamāpyāyayati tasmādyonau retaḥ siktamāpyāyate saumībhyāṃ prāṇo  
vai somaḥ prāṇaṃ tadretasi dadhāti tasmādretaḥ siktaṃ prāṇamabhisambhavati  
pūyedva yuddhave prāṇātsambhavedeṣo haivātra sūdadohāḥ prāṇo vai somaḥ prāṇaḥ  
sūdadohāḥ

### [43.46](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.46)

(0) āpyāyasva sumetu te | viśvataḥ soma vṛṣṇyamiti reto vai 'vṛṣṇyamāpyāyasva sumetu te sarvvataḥ soma reta 'ityetadvā 'vājasya saṃgatha  
'ityannaṃ vai 'vājo bhavānnasya saṅgatha'ityetatsaṃ te payāem̐si samu yantu  
vājā'iti raso vai payo'nnaṃ 'vājāḥ saṃ te rasāḥ samu yantvannānītyetatsaṃ  
vṛṣṇyānyabhimātiṣāha 'iti sarthaṃ retārthaṃsi pāpmasaha'ityetadāpyāyamāno'amṛtāya someti prajātyāṃ tadamṛtaṃ dadhāti tasmātprajātiramṛtā  
divi śravāem̐syuttamāni dhiṣveti candramā vā'asya divi śrava 'uttamam̐  
su hyenamamuṣmim̐lloke śrāvayati dvābhyāmāpyāyayati gāyatryā ca triṣṭubhā  
ca tusyokto bandhuḥ

### [43.47](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43.47)

(2) athātaḥ sampadeva | catasro logeṣṭakā upadadhāti ṣaḍṅgena nivapati  
dvābhyāmāpyāyayati taddvādaśa dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro'gniryāvānagniyoṃvatyasya mātrā tāvattadbhavati

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.43) · Pramāṇa
