<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Citikanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda) › 44

# Citikanda 44

Citikāṇḍa 44

- **Language:** Sanskrit

### [44.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.1)

iti dvitīyaprapāṭhake tṛtīyaṃ brāhmaṇam || 7-2-3 || ( 3

### [44.1-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.1-2)

)  
āpyānavatībhyāmabhimṛśya | pratyetyātithyena pracaratyātithyena pra̱carya̍  
prava̱rgyopasadṛbhyāṃ pracarati prava̱rgyopasadṛbhyāṃ pracaryāyaitāṃ carmaṇi citim̐  
samuvaśamayanti tadyaccarmaṇi carma vai rūpam̐ rūpāṇāmupāptyai lomato  
loma vai rūpam̐ rūpāṇāmupāptyai rohite rohite ha sarvvāṇi rūpāṇi survveṃṣām̐ rūpāṇāmupāptyā'ānaḍuhe'gnirūpa yadanaḍvānnirūpāṇāmupāptyai  
prācīnagrīve taddhi devatrā

### [44.61](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.61)

evamāhavanīyadeśasya saṃskārasamanantaraṃ kartavyaṃ prākṛtaṃ prayogajātamanukrāman prāguktayoḥ āgnikasaumikayoḥ karmaṇorvyatiṣaṅgaṃ darśayati-āpyānavatībhyāmityādinā | ' pratyetya' uttaravedideśāt prāgvaṃśaṃ pratyāgatyetyarthaḥ | anyannigadavyākhyātam | prathamapravargyopasadantaṃ kartavyamiti samudāyārthaḥ | anantaramāgnikasya  
karmaṇaḥ praveśaṃ darśayati-ayaitāmiti | 'atha '-śabdaḥ prathamopasadānantarye | 'ānaḍuhe 'lohite ' carmaṇi '  
' etām ' prathama- citim ' prathamacityarthamiṣṭakāsamūham ' samavaśamayanti ' samyagyutāvakṣepeṇa taptānāmiṣṭakānāṃ śamanaṃ kuryuurityarthaḥ | tasya śamanasya carmādhikaraṇatāṃ stauti-tadyaccarmaṇi carma vai rūpamiti | carmasambandhinā lomnā nānāvarṇopetatvādastvagādīnāmantaradhātūnāṃ tvacā''cchādane sati rūpakaraṇatvena carmaṇo rūpātmakatā | ataśca tasminniṣṭakānidhānaṃ sarveṣām ' rūpāṇām ' prāptyai sampadyata ityarthaḥ | tacca lomapradeśe kartavyamiti vidhāya stauti-lomata iti | lauhityaguṇaṃ carmaṇo vidhāya stauti-rohita iti | etat sarvaṃ kātyāyanenāpi sūtritam-" ātithyaśeṣādyaupasadaḥ kṛtvā rohite carmaṇyānaḍuhe'ntaḥpātyasya purastādiṣṭakāḥ karoti  
prathamaciteḥ "-( kā. śrau. sū. 17

### [44.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.9)

) iti | lohitavarṇeṣu lomasu sūkṣmamadhyāprabhedena śuklādīni 'sarvāṇi'  
' rūpāṇi ' dṛśyanta ityarthaḥ | carmaṇo'naḍudvikāratāṃ vidhāya stauti-ānaḍuha iti | ano vahatītyanaḍvān,  
tathāvidhasya balīvardasyāgnirūpatvaṃ prāgāmnātam | " agnirūpamiveṣāṃ vahaṃ bhavati " ( śa.pa.1|1|2

### [44.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.4)

) iti  
agnirūpāṇāmiti | cityasyāgneḥ sambandhīni yāni rūpāṇi, teṣāṃ madhye ' anaḍḍān ' anekaṃ rūpam, atastatsambandhinaścarmaṇa āstaraṇena teṣām 'agnirūpāṇām' uktavakṣyamāṇānāṃ kārtsnyena prāptyarthaḥ sampadyata ityarthaḥ  
staraṇe prakāraviśeṣaṃ vidhatte-prācīnagrīva iti | prācīnā prāgāyatā grīvā yasya tattathoktam | etacca vidheyaviśeṣaṇam | carmaṇaḥ prācīnagrīvatā yathā bhavati tathā stṛṇīyādityarthaḥ | taddhi devatreti | 'taddhi' prāgdiksambandhitvaṃ  
' devatrā ' deveṣu yogyam, tasyā diśo devairātmīyabhāgatvena svīkṛtatvāt | ata eva hi taittirīyake śrūyate" devamanuṣyā diśo vyabhajanta prācīṃ devāḥ " ( tai. saṃ. 6|1|1|1|) iti | ' devatrā ' -iti-" devamanuṣyapuruṣa "-ityādinā (pā. sū. 5

### [44.1-3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.1-3)

56 ) saptamyarthe ' trā '-pratyayaḥ

### [44.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.2)

tada̱greṇa gārhapatyam | ( ma ) antarvvaidyuttaraloma prācīnagrīvamupastṛṇāti  
tadetāṃ citim̐ sama̱vaśamayantyatha prokṣati tadyatprokṣati śuddhamevaitanmedhyaṃ  
karotyājyena taddhi śuddhaṃ medhyamatho'anabhyārohāya na hi kiṃcanānyuddhavirājyena prokṣanti tūṣṇīmaniruktaṃ vai tadyattūṣṇīm̐ sarvvaṃ vā'aniruktaṃ  
sarvveṇaivaitacchuddhaṃ medhyaṃ karotyatho'anabhyārohāya na hi kiṃ canānyaddhavistūṣṇīṃ prokṣanti

### [44.2-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.2-2)

yadreva prokṣati | havirvvā'etattadetadabhighārayati yaddhai havira̱bhyaktaṃ yadabhighāritaṃ tajjuṣṭaṃ tanmedhyamājyenā'jyena hi havirabhighārayanti tūṣṇīṃ  
tadagreṇa gārhapatyamantarvedyuttaraloma prācīnagrīvamupastṛṇāti | tadetāṃ citiṃ samavaśamayanti | atha  
prokṣati | tadyatprokṣati-śuddhamevaitanmedhyaṃ karoti | ājyena | taddhi śuddhaṃ medhyam | atho'anabhyārohāya | na hi kiñcanānyaddhavirājyena prokṣanti | tūṣṇīm | aniruktaṃ vai tad-yattūṣṇīm | sarvaṃ  
vā'aniruktam | sarveṇaivaitacchuddhaṃ medhyaṃ karoti | atho'anabhyārohāya | na hi kiñcanānyaddhavistūṣṇīṃ  
prokṣanti

### [44.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.3)

yadveva prokṣati | havirvā'etat | tadetadabhighārayati | yadvai havirabhyaktaṃ, yadabhighāritaṃ-tajjuṣṭaṃ,  
tūṣṇītham̐ hi ha̱virabhi̱ghārayanti da̱bhaiste̱ hi śuddhā medhyā'a̱grairagram̐ hi  
de̱vānām

### [44.4-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.4-2)

tadāhuḥ | ( yuṃ ) ya̱tprathama̱āmeva ci̍ta̱ṃ prokṣati katha̱masyai̱ṣa sa̱rvvo'gniḥ  
prokṣi̍to bhavati kathaṃ ca̱rmmaṇi praṇītaḥ kathamaśvapraṇīta'i̱ti ya̱devātra sarvvāsāṃ citīnāma̱iṣṭakāḥ pro̱kṣyatyeva̱mu hāsyaiṣa sarvvo'gniḥ prokṣi̍to bhavatye̱vaṃ  
ca̱rmmaṇi praṇīta'e̱vamaśvapraṇīta'udyacchantye̱tāṃ ci̱tim

### [44.3-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.3-2)

tanmedhyam | ājyena | ājyena hi havirabhighārayanti | tūṣṇīm | tūṣṇīṃ hi havirabhighārayanti  
darbhaiḥ| te hi śuddhā medhyāḥ| agraiḥ | agraṃ hi devānām

### [44.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.5)

tadāhuḥ-yat-prathamāmeva citiṃ prokṣati | kathamasyaiṣa sarvo'gniḥ prokṣito bhavati, kathaṃ carmaṇi  
(mu) a̱thāha̱āgnibhyaḥ prahriya̱māṇe̱bhyo'nu̍brūhīti | (tye) e̱tadvai de̱vānu̱paiṣyata̱'e̱taṃ ya̱jñaṃ tasthumānā̱nnākṣām̐si nāṣṭrā aji̍ghām̐sa̱nna  
yakṣya̍dhye na ya̱jñaṃ tam̐syadhva̱'iti tebhya'e̱tāna̱gnine̱tā 'iṣṭa̍kā vajrāñchurupavīnkṛ̱tvā prā̱haraṃstairanānstṛṇvata tānstṛtvā̱'bhaye̱'nāṣṭra'e̱taṃ ya̱jñamatanvata

### [44.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.6)

(kāṇḍasyārdham ) ||'  
tadvā'e̱tatkriyate | ya̱ddevā a̱kurvva̱nnidaṃ nu tāni̱ rakṣām̐si de̱vaire̱vāpahatāni ya̱ccaivaitatka̱roti ya̱ddevā 'akurvvam̐statkaravāṇītyatho̱ ya̱deva rakṣo yuḥ  
pāpmā tebhya' etānagnīne̱tā 'iṣṭa̍kā vva̱jrānkṣurapa̍vīnkṛtvā̱ praha̍rati tairainānstṛṇute̱ tānstṛtvā̱'bhaye'nāṣṭra 'eta̍ṃ ya̱jñaṃ ta̍nute

### [44.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.7)

tadya̱dagnibhya' iti | ba̱hvo hyete'gnayo ya̱detāści̍tayo'tha yutpra̱hriyamāṇebhya' iti̱ pra hi harati

### [44.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.8)

tadvaike'nvāhuḥ | purīṣyāso'agnayaḥ prāva̱ṇebhiḥ sajo̍ṣasa̱' iti̱ prāyaṇarūpa̱ṃ na tuthā kuryādāgne̱yīreva gāya̱trīḥ kāmava̱tīra̱nubrūyādā te vvatso mano̍  
yamattubhya̱ṃ tvā' aṅgirastamā̱gniḥ priye̱ṣu dhāma̍sviti

### [44.6-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.6-2)

yaddevā akurvan-tatkaravāṇīti | atho yadeva rakṣaḥ, yaḥ pāpmā-tebhya etānagnīne̱tā iṣṭakā vajrān  
kṣurapavīnkṛtvā praharati | tairainānstṛṇute | tānstṛtvā'bhaye'nāṣṭra'etaṃ yajñaṃ tanute

### [44.7-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.7-2)

tad yadagnibhya iti | bahvo hyete'gnayo yadetāścitayaḥ | atha yatprahriyamāṇebhya iti | pra hi  
harati

### [44.8-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.8-2)

tadvaike'nvāhuḥ-" purīṣyāso'agnayaḥ prāvaṇebhiḥ sajoṣasaḥ "-iti prāyaṇarūpam | na  
tathā kuryāt | āgneyīreva gāyatrīḥ kāmavatīranubrūyāt | " ā te vatso mano yamat; tubhyaṃ  
tvā aṅgirastama; agniḥ priyepu dhāmasu "-( vā0 saṃ0 12 | 115-117 ) iti

### [44.9-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.9-2)

( tyā ) āgneyīranvāha | ( hā ) agnirūpāṇāmupāptyai kāmavatīḥ kāmānāmupāptyai gāyatrīrgāyatro 'gniryāvānagniyoṃvatyasya mātrā tāvataivaitametadretobhūtum̐ siñcati tisrastrivṛdagniyoṃvānagniyoṃvatyasya mātrā tāvataivaitametadetobhūtum̐ siñcati tāḥ sapta sampadyante saḍū triranūktābhyārthai saptacitiko'gniḥ saptartavaḥ saṃvvatsaraḥ saṃvvatsaro'gniyoṃvānagniyoṃvatyasya  
mātrā tāvattadbhavatyupāśthvanvāha reto vā'atra yajño'upāśśu vai retaḥ  
sicyate paścādanubruvannanveti cchandobhirevaitadyajñaṃ paścādabhirakṣanneti

### [44.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.10)

( tya ) athāśva m̐ śuklaṃ purastānnayanti | (ntye) etadvai devā 'abibhayuryadvai na' iha rakṣāsi nāṣṭrā na hanyuriti ta'etaṃ vajramapaśyannaśvamevādityamasau vā'āditya 'eṣo'śvasta'etena vajreṇa purastādrakṣāsi nāṣṭrā  
'apahatyābhaye'nāṣṭre svasti samāśnuvata tathaivaitadyajamāna' etena vajreṇa  
purastādrakṣāsi nāṣṭrā'apahatyābhaye'nāṣṭre svasti samaśnuta'āgacchantyagniṃ dakṣiṇataḥ pucchasya citimupanidadhatyuttarato'śvamākramayanti

### [44.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.11)

tamuttarārdhenāgneḥ | ( r ) antareṇa pariśritaḥ prāñcaṃ nayanti tatprācyai  
diśaḥ pāpmānamapahanti taṃ dakṣiṇā taddakṣiṇāyai diśaḥ pāpmānamapahanti  
taṃ pratyañcaṃ tatpratīcyai diśaḥ pāpmānamapahanti tamudañcaṃ tadudīcyai diśaḥ  
pāpmānamapahanti sarvābhya 'evaitaddigbhyo rakṣāsi nāṣṭrā' apahatyāthainamudañcaṃ prāñcaṃ prasujati tasyokto bandhuḥ

### [44.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.12)

(śatam 4100  
(staṃ) taṃ pratya̱ñcaṃ yantam | (me) etāṃ citimavaghrāpayatyasau vā'āditya  
'eṣo'śva'imā 'u sarvāḥ prajā yā 'imā 'iṣṭa̱kāstadya̱dava̱ghrāpayatyasāveva  
tadāditya 'imāḥ prajā 'abhijighrati tasmādu haitatsarvo'smīti manyate  
prajāpatervīryeṇa tadyatpratya̱ñcaṃ yantamava̱ghrāpayati pratyaṅṅahyevaiṣa yannimāḥ  
sarvāḥ prajā 'abhijighrati

### [44.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.13)

yudvevāvagrāpayati | (tya) asau vā'āditya 'eṣo'śva 'ima'u lokā  
'etāḥ svayamātṛṇṇāstadyudavagrāpayatyasāveva tudāditya 'imām̐llokāntsūtre  
samāvayate tayattatsūtramupari tusya bundhuḥ

### [44.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.14)

(yai) yudvevāvagrāpayati | ( tya ) agnirdevebhya'udukrāmatso'paḥ prāviśatt  
devāḥ prajāpatimabruvaṃstvamimamanviccha sa tubhyarthaṃ svāya pitru'āvirbhūviṣyatīti tamuśvaḥ śuklo bhūtvā'nvacchattamadabhya' upodāsṛptaṃ puṣkaraparṇe  
viveda tumabhyavekṣāṃcakre sa hainamuduvopa tusmādaśvaḥ śukla 'uddiṣṭamukha 'ivātho  
ha durlo bhāvukastamu vā'ṅkteva him̐siteva mene tasmaim̐ hovāca varaṃ te  
dadāmīti

### [44.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.15)

sa̱ hovāca | ya̱stavā'nena rūpeṇānvicchādvindvāde̱va tvā sa 'i̱ti sa yo̍  
hainametena rūpeṇānvicchati vindati ha̍naṃ vittvā haivena̍ṃ cinute

### [44.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.16)

sa śuklaḥ syāt | ( t ) ta̱ddhyeta̱sya rūpaṃ ya̱ 'e̱ṣa tapati̱ yadi̍ śuklaṃ  
na̱ vindeda̱pyaśuklaḥ syāda̱bhrastve̱va syādyadya̱bhraṃ na̱ vindeda̱pyana̱ṅvāne̱va  
syāda̱gni̱yo hvā'ana̱ḍvāni̱gni̱ru sarvveṣāṃ pāpmanāmapahantā

### [44.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.17)

(ntā'thā ) athāto'dhirohaṇasyaiva | tadvai haike purastātpratyañcamaśvama̱dhirohanti paścādvā prāñcaṃ na tathā kuryātpaśūreṣa yada̱gniryo vai paśuṃ purastātpratyañcamadhirohati viṣāṇābhyāṃ tuᳵ hantyatha yaḥ paścātprāñcaṃ padbhyāṃ  
tumātma̱naivainama̱rohedyaṃ hya'ātmanā paśumārohanti su pārayati sa na  
hinastyuttarato baᳵ hi kaṃ ca paśumārohantyuttarata 'evainama̱rohentyāru̱hyāgnimuttaravedikaṃ karma kṛtvā''tmannna̱gniṃ gṛhītvā''tmanna̱gniṃ gṛhītvā satyaᳵ  
sāma gāyati puṣkaraparṇamupadadhāti tasyātaḥ

### [44.17-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.17-2)

athāto'dhirohaṇasyaiva | taṃ haike purastātpratyañcamaśvamadhirohanti | paścādvā prāñcam | na tathā  
kuryāt | paśūreṣaḥ-yadagniḥ | yo vai paśuṃ purastātpratyañcamadhirohati-viṣāṇābhyāṃ taṃ hanti | atha  
yaḥ paścātprāñcaṃ-padbhyāṃ tam | ātmanaivainamārohet | yaṃ vā'ātmanā paśumārohanti-sa pārayati | sa  
na hinasti | uttarataḥ | yaṃ hi kaṃ ca paśumārohanti-uttarata evainamārohanti | āruhyāgnimuttaravedikaṃ  
karma kṛtvā, ātmannagniṃ gṛhītvā | ātmannagniṃ gṛhītvā satyaṃ sāma gāyati | puṣkaraparṇamupadadhāti  
tasyātaḥ

### [44.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.18)

(to'thai) ayaitaᳪ sāyaṃ bhūte'śva̱ṃ pari̍ṇayanti | (ntye) e̱tadvai de̱vā ' avibhayuryadvai na'imamiha̱ rakṣām̐si nāṣṭrā na hanyu̱riti̱ tasmā̍'e̱taṃ vva̱jrama̍bhigoptārama̱kurvanna̱mume̱vādityamasau vā'āditya̍'e̱ṣo'śvasta̱thaivāsmā'aya̱metaṃ  
vva̱jrama̍bhigo̱ptāraṃ ka̱roti

### [44.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44.19)

taṃ vā'upāstamayamāditya̱sya pari̍ṇayati | ( tye ) eṣa vā'a̱sya pratyakṣaṃ  
divā goptā bhava̍ti rātrisa̱ācyānyu vai ra̱kṣāṃsīti rātryā 'evāsmā'etaṃ  
vvajrama̍bhigo̱ptāra̍ṃ karoti sarvvata̱ḥ pari̍ṇayati sarvvata 'e̱vāsmā'etaṃṃ vvajrama̍bhigo̱ptāra̍ṃ karoti triṣkṛtvaḥ pari̍ṇayati trivṛtamevāsmā'etaṃ vvajrama̍bhigoptāra̍ṃ karotyathainamudañcaṃ prāñcaṃ pra̱sṛja̍ti tasyokto bandhuratha sa punarvipalyayatai ta̱syopari bandhuḥ

## Linked texts (2)

- [Mādhyandina](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha*madhyandina.7.3.2.1) — Sanskrit
- [Kātyāyanaśrautasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.srauta.katyayana.17.3.17) — Kātyāyana (Vājasaneyi sūtrakāra), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.44) · Pramāṇa
