<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Citikanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda) › 45

# Citikanda 45

Citikāṇḍa 45

- **Language:** Sanskrit

### [45.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.1)

taṃ vā upāstamayamādityasya pariṇayati | eṣa vā asya pratyakṣaṃ divā goptā bhavati | rātrisācyānyu vai rakṣāṃsi | rātryā evāsmā'etaṃ vajramabhigoptāraṃ karoti | sarvataḥ pariṇayati | sarvata evāsmā'etaṃ vajramabhigoptāraṃ karoti | triṣkṛtvaḥ pariṇayati | trivṛtamevāsmā'etaṃ vajramabhigoptāraṃ  
karoti | athainamudañcaṃ prāñcaṃ prasṛjati, tasyokto bandhuḥ | atha sa punarvipalyayate-tasyopari bandhuḥ 19  
ātma̱nna̱gniṃ gṛ̍hīte ceṣyan | (nnā ) ā̱tmano̍ vā̱'etama̱dhi ja̍nayati  
yādṛ̱śādvai jā̱yate tādṛ̱ṅṅeva̍ bhavati̱ sa yadātma̍nnagṛhītvā̱'gniṃ ci̍nu̱yānma̍nu̱ṣyā̍de̱va manuṣya̍ṃ janayenmarttya̱nmarttya̱mana̍pahatapāpmano̱'napa̍hatapāpmāna̱matha  
yadā̱tmanna̱gniṃ gṛ̍hī̱tvā ci̱noti̱ tada̍gnere̱vādhya̱gniṃ ja̍nayatya̱mṛtā̍da̱mṛta̍mapahatapāpmano̱'paha̍tapāpmānam

### [45.1-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.1-2)

ātmannagniṃ gṛhīte ceṣyan | ātmano vā'etamadhi janayati | yādṛśādvai jāyate-tādṛṅeva bhavati  
sa yadātmannagṛhītvā'gniṃ cinuyān-manuṣyādeva manuṣyaṃ janayet, martyanmartyam, anapahatapāpmano'napahatapāpmānam | atha yadātmannagniṃ gṛhītvā cinoti-tadagnerevādhyagniṃ janayati, amṛtādamṛtam,  
apahatapāpmano'pahatapāpmānam

### [45.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.2)

( tham̐ ) sa gṛhṇāti | mayi gṛhṇāmyagre'agnimiti tudātmannevāgre'gniṃ  
gṛhṇīte rāyaspoṣāya suprajāstvāya suvīryāyeti tudu survā'āśiṣa'ātmangṛhnīte māsu devatāḥ sacantāmiti tudu survvānvevātmāngṛhṇīte tadyatkiṃ  
cātmano'dhijaniṣyanbhavati tatsarvvamātmangṛhṇīte sa vai tiṣṭhannātmannagniṃ  
gṛhītvā'nūpaviśya cinoti paśureṣa yadagnistasmātpaśustiṣṭhangarbhaṃ  
dhṛtvā'nūpaviśya vijāyate

### [45.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.3)

( te'tha ) atha satya sāma gāyati | ( tye ) etadvai devā'abruvansatyamasya mukhaṃ karavāma te satyaṃ bhaviṣyāmaḥ satyaṃ no'nuvatsyarti satyo naḥ  
sa kāmo bhaviṣyati yatkāmā'etatkariṣyāmahe'iti

### [45.1-3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.1-3)

sa gṛhṇāti-“mayi gṛhṇāmyagre'agnim ”-iti | tadātmannevāgre'gniṃ gṛhṇīte | “rāyaspoṣāya suprajāstvāya suvīryāya ”-iti | tadu sarvā āśiṣa ātman gṛhṇīte | “ māsu  
devatāḥ sacantām ”-( vā. saṃ 13

### [45.2-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.2-2)

) iti | tadu sarvānvevātman gṛhṇīte | tadyatkiṃ  
cātmano'dhijaniṣyanbhavati-tatsarvamātman gṛhṇīte | sa vai tiṣṭhannātmannagniṃ gṛhītvā'nūpaviśya  
cinoti | paśureṣa yadagniḥ | tasmātpaśustiṣṭhan garbhaṃ dhitvā'nūpaviśya vijāyate

### [45.3-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.3-2)

atha satyaṃ sāma gāyati | etadvai devā abruvan-satyamasya mukhaṃ karavāma, te satyaṃ bhaviṣyāmaḥ,  
satyaṃ no'nuvantsyati, satyo naḥ sa kāmo bhaviṣyati-yatkāmā etatkariṣyāmahe'iti

### [45.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.4)

ta'etatpratyayaṃ sāma pura̱stādgāyan | (yaistu ) tada̱sya satya̍ṃ mukha̱makurvvāṃste satyamabhavansatyamenānanvavarttata satyu 'eṣāṃ sa kāmo'bhavadya̱tkāmā 'etadakurvvata

### [45.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.5)

tathaivaitadyajamānaḥ | ( no ) yutsatya sāma pura̱stādgāyati tada̱sya satya̍  
mukhaṃ karoti su satyaṃ bhavati satyamenama̱nvavarttate sutyā̍'sya sa kāmo  
bhavati yutkāma 'etutkurute

### [45.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.6)

tadya̱tsatyam | ( mnā ) āpa' eva tadāpo hi vai satyaṃ tusmādyenāpo  
yunti tutsatyasya rūpamityāhurapa 'eva tadasya sarvvasyāgramakurvvam̐stasmādya̱devāpo yantyathedamai sarvvaṃ jāyate yadidaṃ kiñca

### [45.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.7)

( cā ) atha puṣkaraparṇamupadadhāti | yonivvaiṃ puṣkaraparṇaṃ yonimevaitadupadadhāti

### [45.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.8)

yadveva puṣkaraparṇamupadadhāti | ( tyā ) āpo vai puṣkaraṃ tāsāmiyaṃ parṇaṃ  
yathā ha vā'idaṃ puṣkaraparṇamapsvadhyāhitamevamiyamapsvadhyāhitā seyaṃ  
yoniragneriyyam̐ hyasyai hi sarvvo'gniścīyata'imāmevaitadupadadhāti  
tāmanantarhitām̐ satyādupadadhārtīmāṃ tatsatye pratiṣṭhāpayati tasmādiyuyaṃ satye pratiṣṭhitā tasmādiyameva satyamiyam̐ hyaivaiṣāṃ lokānāmaddhātamām

### [45.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.9)

( ma ) apāṃ pṛṣṭha̱masi̱ yonira̱gneriti | (tya) a̱pā m̐ hīyaṃ pṛṣṭhaṃ yonira̱gne̍rya̱magneḥ samudramabhitaḥ pinvamānamiti samudro hīmāmabhitaḥ pinvate vyu̱rdhamāno ma̱hām̐ 2||'ā ca̱ puṣkara̱'iti vyu̱rdhamāno ma̱hīyasva puṣkara̱'ityetaddivo mātrayā varimṇā prathasvetyanuvimārṭṣṭyasau vā'āditya 'eṣo'gnirno  
haitamanyo divo varimā yantumarhati dyaurbhūtainaṃ yacchetyevaitadāha svarā̱jjopadadhāti svārājya m̐ hyapā m̐ sādayitvā sūdadohasā'dhivadati  
ta̱syokto bandhuḥ

### [45.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.10)

( 3 ) atha ru̱kmamu̱pada̍dhāti | (tya) asau vā'āditya 'e̱ṣa ru̱kma  
'e̱ṣa hī̱māḥ sarvāḥ prajā'a̍ti̱roca̍te roco ha vai tam̐ rukma'ityā̱cakṣa̍te  
paro'kṣaṃ paro'kṣakāmā hi devā'amume̱vaita̱dādi̱tyamu̱pada̍dhāti sa hiraṇmayo  
bhavati parimaṇḍla'eka̍vim̐śatinirbādhastu̱syokto bandhura̱dhastā̍trirbādhamu̱pada̍dhāti ra̱śmayo vā'e̱tasya nirbādhā adha̱stādu vā'e̱tasya ra̱śmayaḥ

### [45.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.11)

( stuṃ ) tuṃ puṣkaraparṇa'upadghāti | yoninaiṃ puṣkaraparṇaṃ yonāvaivaitametatpratiṣṭhāpayati

### [45.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.13)

yadveva puṣkaraparṇa'upaddhāti | pratiṣṭhā vai puṣkaraparṇamiyaṃ vai puṣkaraparṇamiyamu vai pratiṣṭhā yo vā'asyāmapratiṣṭhito'pi dūrṃ sanpratiṣṭhita 'eva sa  
raśmibhirvā'eṣo'syāṃ pratiṣṭhito'syāmevainametatpratiṣṭhāyāṃ pratiṣṭhāpayati12  
yadveva puṣkaraparṇa'upaddhāti | ( tī ) indro vṛttram̐ hatvā nāstṛṣīti  
manyamāno'paḥ prāviśattā' abravīdvibhemi vai puraṃ me kuruveti sa yo'pām̐  
rasa 'āsīttamudaum̐ham̐stāmasmai puramakurvam̐stadyadasmai puramakurvam̐stasmātpuṣkaraṃ puṣkaram̐ ha vai tatpuṣkaramityācakṣate parokṣaṃ paro'kṣakāmā  
hi devāstadyatpuṣkaraparṇa'upaddhāti yumevāsmai tamāpo rasam̐m̐ samudaum̐hantāmasmai puramakurvam̐stasminnevainametatpratiṣṭhāpayati

### [45.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.14)

brahma̍ jajñānaṃ prathamaṃ purastā̱āditi̍ | ( tya ) asau vā'ādityo brahma̍ā'harahaḥ purastājjāyate vi̱i sīmataḥ suruco̍ ve̱na'āva̱riti̍ mūrdhvaṃ vai sī̱meme̍  
lokāḥ suruco̍'sāvādityo veno yadvai pra̱pra̱janiṣamāṇo'venatta̱smādvena̱stāneṣu sīmato madhyato vivṛṇvannudeti sa bu̱dhnyā̍'upa̱mā'a̱sya vi̱ṣṭhā'iti̍  
diśo̱ vā'asya bu̱dhnyā̍'upamā viṣṭhā̍stā hyeṣo'upavitiṣṭhate sa̱taśca̍  
yoni̱masa̱taśca̱ viva̱ritīme vai lokāḥ sata̱śca yoni̱rasa̱taśca yacca̱ hya̍sti  
yacca̱ na ta̱debhya'eva lokebhyo jāyate tri̱ṣṭubhopadadhāti traiṣṭubho hyeṣa sādayitvā sūdadohasā'bhivadati tasyokto bandhuḥ

### [45.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.15)

(ru) atha puruṣamupadadhāti | sa prajāpatiḥ so'gniḥ sa yajamānaḥ su  
hiraṇmayo bhavati jyotirvai hiraṇyaṃ jyotiragniramṛtaṃ hiraṇyamamṛtamagniḥ  
puruṣo bhavati puruṣo hi prajāpatiḥ

### [45.15-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.15-2)

atha puruṣamupadadhāti | sa prajāpatiḥ, so'gniḥ, sa yajamānaḥ | sa hiraṇmayo bhavati | jyotirvai  
hiraṇyam, jyotiragniḥ | amṛtaṃ hiraṇyam, amṛtamagniḥ | puruṣo bhavati | puruṣo hi prajāpatiḥ

### [45.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.16)

( yuṃ ) rddheva puruṣamupadadhāti | prajāpatervistrastānmadhyā tanurmadhyata 'u̱dkrāmattusyāmenama̱ntāntāyāṃ devā' ajahustaṃ ya̱tra devāḥ sama̱skurvvam̐stadasminetām̐ ra̱myāṃ tanūṃ madhya̱to'dadhustasyāmasya devā 'aramanta tadyadasyaitasyām̐ ramyāyāṃ ta̱nvāṃ devā 'aramanta tasmāddhiramyam̐ hira̱myam̐ ha vai  
taddhiraṇmityācakṣate paro'kṣaṃ paro'kṣakāmā hi devāsta̱thaivāsminnayametām̐ ra̱myāṃ tanūṃ madhya̱to dadhāti ta̱syāmasya devā ramante prāṇo vā'asya  
sā ramyā tanūḥ prāṇamevāsminnetaṃ madhya̱to dadhāti

### [45.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.17)

tu rukma'upa̍dadhāti | (tya) asau vā'āditya'eṣa rukmo'tha ya  
'eṣa̱etasminmaṇḍale puruṣaḥ su'eṣa tumevaitadupa̍dadhāti

### [45.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.18)

( tyu ) uttānamupada̍dhāti | (tye) etadvai devā'abruvandyadi vā'imāvarvāñcā'upadhāsyāmaḥ sarvvamevedaṃ pra̱dhakṣyato yudyu parācā parāñcāveva tapsyato yudyu sammuñcāvanta̱revaitayorjyotirbhāviṣyatyathot'anyau'nyu hi m̐siṣyata'iti te'vāñcamanyamupādadhuḥ parāñcamanya m̐ sa̱'eṣa raśmibhi̱rarvāṅ  
tapati rukmaḥ prāgaireṣa'ūrdhvaḥ puruṣaḥ prāñcamupadadhāti prāṅ hyeṣo'gni̱iśrīyate

### [45.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.19)

hira̍ṇyagarbhaḥ sama̍varttatāgra 'iti | hira̍ṇyagarbho hyeṣa sama̍varttatāgre bhūta̱sya  
jātaḥ pa̍ti̱reka̍ 'āsīdityeṣa hyasya sarva̍sya bhūtasya jātaḥ patireka 'āsītsa dādhāra pṛthivīṃ dyāmutemāmityeṣa vai divaṃ ca pṛthivīṃ ca dādhāra kasmai  
de̱vāya ha̱viṣā̍ vidhemeti prajāpatirvai kastasmai haviṣā vidhemetyetat

### [45.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.20)

(dra) dra̱psaścaskanda pṛthivīmanu dyāmiti | (tya) asau vā'ādityo drapsaḥ  
sa divaṃ ca pṛthivīṃ ca skandatītyamumitīmāmimaṃ ca yoni̱manu yaśca pūrva  
'hutīmaṃ ca lokamumuṃ cetyetadutho sucedumetarhi cīyate suścādaḥ pūrvvamucīyateti samānaṃ yoninu saṃcarantamiti samānahum̐ hyeṣa'etaṃ yoninu saṃcarati drapsaṃ juhobhyanu sapta hotrā'ityasau vā'ādityo drapso diśaḥ sapta  
hotrā amuṃ tudādityaṃ dikṣu pratiṣṭhāpayati

### [45.21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.21)

dvābhyāmupadadhāti | dvipādyajamāno yujamāno'gniyyām̐vānagniyyauvatyasya  
mātrā tāvataivenametadupadadhāti triṣṭubhyāṃ traiṣṭubho hyeṣa sādayitvā sūdadohasā'dhivadati tusyokto bandhuḥ

### [45.22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.22)

( ra ) atha sāma gāyati | ( tye ) etadvai devā'etaṃ puruṣamupadhāya tumetādṛśamevāpaśyanyathaitacchuṣkaṃ phalakam

### [45.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.23)

(nte) te'bruvan ( ñ ) upa tujānīta yathā'sminpuruṣe vīryyaṃ dudhāmeti  
te'bruvaṃścetayadhvamiti vāva tadbruvaṃstadicchata yathā  
'sminpuruṣe vīryyaṃ dadhāmeti

### [45.24](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.24)

te cetayamānāḥ | (') etatsāmrāpaśyaṃstadgāyanstadasminvīryyamadadhustathaivāsminnayametaddadhāti puruṣe gāyati puruṣe tadvīryyaṃ dadhāti citre gāyati  
sarvvāṇi hi citrāṇyagniruttupadhāya na purastātturīyānnenmā'yamagnirhinusaditi

### [45.23-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.23-2)

atha sāma gāyati | etadvai devā'etaṃ puruṣamupadhāya tametādṛśamevāpaśyan-yathaitacchuṣkaṃ phalakam22  
te'bruvan-upa tajjānīta-yathā'sminpuruṣe vīryaṃ dadhāmeti | te'bruvan-cetayadhvamiti-citimicchateti vāva tadbruvan | tadicchata-yathā'sminpuruṣe vīryaṃ dadhāmeti

### [45.24-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.24-2)

te cetayamānā etatsāmrāpaśyan | tadgāyan | tadasminvīryamadadhuḥ | tathaivāsminnayametaddadhāti  
puruṣe gāyati | puruṣe tadvīryaṃ dadhāti | citre gāyati | sarvāṇi hi citrāṇyagniḥ | tamupadhāya na  
purastātparīyāt-nenmā'yamagnirhinasaditi

### [45.25](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.25)

( tyu) atha sarpanāmaurupatiṣṭhate | (ta) imaṃ vai lokāḥ sarpāste honena  
sarvvaṇa sarpanti ya̱didaṃ kiṃ ca sarveṣāmu haiva devā̱ānāmātmā yada̱gniste  
devā' etamātmānamupadhāyā̍vibhayuryadvai na' ise lokā' anenātmanā na  
sarpeyuriti

### [45.26](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.26)

ta'etāni sarpanāmānyapaśyan | (iyam̐stai ) tairūpātiṣṭhanta tairasmā'imām̐llokāntsthāpayaṃstairanamayantsarvetsamātsarpanāmāni tathaivaitadyajamāno yatsa̱rpanāma̍rupatiṣṭhata'imāne̱vāsmā'etallokāntsthāpayatīmām̐llokānnamayati tatho hāsyaita'etenātmanā na sarpanti

### [45.27](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.27)

yudveva sarpa̱nāmairupati̍ṣṭhate | ( t ) i̱me vai lokāḥ sarpā yadi kiṃ ca  
sa̱rpatyeṣveva tallokeṣu sarpati tadyatsa̍rpanāmairupati̍ṣṭhate yaivaiṣu lokeṣu nāṣṭrā  
yo vya̱dhvaro yā śi̱midā taduvaitatsarva śamayati

### [45.28](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.28)

namo'stu sarpebhyaḥ | ( bhyo ) ye ke ca pṛthivī̱manu | ye'ntarikṣe ye  
divi tebhyaḥ sarpebhyo nama̱' iti yu'e̱vaiṣu triṣu lokeṣu sarpāstebhya' etannamaskāroti

### [45.29](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.29)

yā'iṣavo yātudhānānāmiti | yātudhānapreṣitā haivre daṃśanti ye vā  
vspa̱tī̱m̐ anu̍ || ye vā'vaṭeṣu śerate tebhyaḥ sa̱rpebhyo nama'iti ye caiva  
vspa̱tiṣu sarpā ye cāvaṭeṣu śerate tebhya etannamaskaroti

### [45.30](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.30)

ye vā'mī rocane divaḥ | ( vo ) ye vā sūryyasya raśmiṣu || yeṣāmapsu sadskṛtaṃ tebhyaḥ sa̱rpebhyo nama'iti yatra yatraite ta̱dvaibhya'etannamaskaroti namo  
nama' iti yajño vai namo yajñenaivainānetannamaskāreṇa namasyati tasmādu ha  
nāyajñiyaṃ brūyānnamasta'iti yathā hyenaṃ brūyādyajñasta'iti tādṛk tat

### [45.31](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.31)

(tri ) tribhirupa̍tiṣṭhate | traya 'ime lo̱kā 'atho̍ tri̱vṛda̱gniryāvā̍na̱gniryā̍vantyasya mātrā tāva̍taivāsmā 'e̱tadi̱mām̐llo̱kāntsthāpa̍yatyatho tāva̍taivainadi̱dam̐ sarva̱m̐ śa̍mayati tiṣṭha̍nnupatiṣṭhate tiṣṭha̍ntīva hya̱'ime lo̱kā 'atho̍  
tiṣṭha̱nvai vī̱rya̍vattaraḥ

### [45.32](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.32)

( 'thai ) athainamupavi̍śyābhi̱juho̍ti | (tyā ) ājyena pañcagṛhītena  
tasyo̍kto ba̱ndhuḥ sarva̍taḥ parisarpam̐ sarvvābhya 'e̱vainametaddigbhyo̱'nnena  
prīṇāti

### [45.33](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.33)

yudvaivainamabhi̱juhoti | (tye) etadvai devā'e̱tamā̱tmānamupadhāyyāvibhayuryadvai na'  
i̱mumi̱ha rakṣāṃsi nāṣṭrā nu hanyuriti ta'e̱tāntrākṣoghnānpratisa̱rānapaśyan  
kṛṇuṣva pājaḥ prasi̍ta̱ṃ nu pṛ̍thvīmiti̍ rā̱kṣoghnā vai prati̱sarāstva'e̱taiḥ pratisa̱raiḥ  
suvvābhyo digbhyo rakṣāṃsi nāṣṭrā'apa̱hatyābhaye'nāṣṭra'e̱tamā̱tmāna̍  
su̱maskurvvata tathaivaitadya̱jamāna'e̱taiḥ pratisa̱raiḥ surdhvābhyo digbhyo rakṣāṃsi  
nāṣṭrā'apa̱hatyābhaye'nāṣṭra'e̱tamā̱tmāna̍ su̍skurute

### [45.34](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.34)

(ta') ājyena juhoti | vvajro vā'ājyaṃ vyajreṇaivaitadrakṣāṃsi nāṣṭrā'apa̱hanti pañcagṛhītena pañcacitiko'gniḥ pañcartuva saṃvvatsaraḥ saṃvvatsuro'gniryāvānagniyyāvatyasya mātrā tāvattaivaitadrakṣāṃsi nāṣṭrā'apahantyāgneyībhira̱gnirve  
jyotī rakṣohā'gnine̱vaitadrakṣāṃsi nāṣṭrā'apa̱hanti triṣṭugbhirvvajro vai triṣṭuvvajreṇaivaitadrakṣāṃsi nāṣṭrā'apa̱hanti savvataḥ parisu̱rpardhai survābhya'e̱vaita̱ddigbhyo rakṣāṃsi nāṣṭrā'apa̱hanti

### [45.36](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.36)

paścādagreḥ prāṅgāsīnaḥ | (no'tho) athottarato dakṣiṇo'tha purastātpratyaṅṅatha jaghanena parītya dakṣiṇata 'udaṅṅāsīnastaddakṣiṇāvṛttaddhi devatrā'thānuparītya paścātprāṅāsīnastatho hāsyaitatprāgeva karma kṛtaṃ bhavati

### [45.36-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.36-2)

(ntyu)atha srucā'upaddhāti | bāhū vai srucau bāhū'evāsminnetatpratidadhāti  
te yatsrucau bhavataḥ srucau hi bāhū'idameva kapucchalamayaṃ daṇḍo dve bhavato dvau  
hīmau bāhū pārśvata'upaddhāti pārśvato hīmau bāhū

### [45.37](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.37)

kārṣmaryamayīṃ dakṣiṇata'upaddhāti | ( tye ) etadvai devā'abibhayuryadvai  
no yajñaṃ dakṣiṇato rakṣāṃsi nāṣṭrā na hanyuriti ta'eta rakṣohaṇaṃ vanaspatimapaśyankārṣmaryaṃ ta'etena vanaspatinā dakṣiṇato rakṣāṃsi nāṣṭrā  
'apahatyābhaye'nāṣṭra'etaṃ yajñamatanvata tathaivaitadyajamāna etena vanaspatinā dakṣiṇato rakṣāṃsi nāṣṭrā 'apahatyābhaye'nāṣṭra'etaṃ yajñaṃ tanuta'ājyena pūrṇā bhavati vajro vā'ājyaṃ vajreṇaivaitaddakṣiṇato rakṣāṃsi  
nāṣṭrā 'apahanti

### [45.38](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.38)

(ntya) athaudumbarīmuttarata'upaddhāti | (tyū) ūrgvai rasa'udumbara'ūrjamevāsminnetadrasaṃ dadhāti dadhnā pūrṇā bhavati raso vai dadhi rasamevāsminnetaddadhāti

### [45.39](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.39)

yadveva srucā'upaddhāti| prajāpatervvisrastasyāgnirutteja 'ādāya dakṣiṇā'karṣattatso'yodaramadyatkṛṣṭho'dramattasmātkārṣmaryo'thāsyendra'oja'ādāyodaṅ‌ṅ‌ṅ‌udakrāmattatsa'udumbaro'bhavat

### [45.40](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.40)

( ttā ) tāvabravīt | ( du ) - upa metaṃ prati ma'etaddhattaṃ yena me yuvumudakramiṣṭamiti tābhyāṃ vai nau sarvvamannaṃ prayaccheti tau vai mā bāhū bhūtvā prapadyethāmiti tatheti tābhyāṃ vai sarvvamannaṃ prāyacchattāvenaṃ bāhū bhūtvā prāpadyetāṃ  
tasmāddbāhubhyāmevānnaṃ kriyate bāhubhyāmadyate bāhubhyā꣪ hi sa sarvvamannaṃ  
prāyacchat

### [45.38-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.38-2)

athaudumbarīmuttarata upadadhāti | ūrgvai rasa udumbaraḥ | ūrjamevāsminnetadrasaṃ dadhāti | dadhnā  
pūrṇā bhavati | raso vai dadhi | rasamevāsminnetaddadhāti

### [45.39-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.39-2)

yadveva srucā'upadadhāti | prajāpatervisrastasyāgnirutteja ādāya dakṣiṇā'karṣat | so'środarayat | yatkṛṣṭho'daramat-tasmātkārṣmaryyaḥ| athāsyendra oja ādāyodaṅṅudakrāmat| sa udumbaro'bhavat

### [45.41](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.41)

tāvabravīt-'upa metaṃ, prati ma'etaddhattam, yena me yuvamudakramiṣṭam' iti| 'tābhyāṃ vai nau sarvamannaṃ  
prayaccha' iti | 'tau vai mā bāhū bhūtvā prapadyethām' iti | tatheti | tābhyāṃ vai sarvamannaṃ prāyacchat  
( tsu ) su kārṣmaryamayīṃ dakṣiṇata'upaddhāti | ( tya ) agneṣṭvā tejasā  
sādayāmīti yadevā̱sya ta̱dagnisteja ' ādāya dakṣiṇā'karṣattadasminnetatpratidadhātyagnirmūrddhā divaḥ kakudityueṣa 'u so'gniryātryā gāyatro'gniyoṃvānagniyāṃvatyasya mātrā tāvataivaināmetadupaddhāti ghṛtena pūrṇā bhavatyāgneyaṃ vai  
ghṛta svainaivainametadbhāgena svena rasena prīṇāti

### [45.40-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.40-2)

tāvenaṃ bāhū bhūtvā prāpadyetām | tasmādbāhubhyāmevānnaṃ kriyate, bāhubhyāmadyate | bāhubhyāṃ hi sa sarvamannaṃ prāyacchat

### [45.14-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.14-2)

sa kārṣmaryamayīṃ dakṣiṇata upadadhāti-" agneṣṭvā tejasā sādayāmi "-( vā. saṃ. 13 | 13)  
iti | yadevā̱sya tadagnisteja ādāya dakṣiṇā'karṣat-tadasminnetatpratidadhāti | " agnirmūrdhā divaḥ  
kakut "-( vā. saṃ. 13

### [45.41-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.41-2)

) iti | eṣa u so'gniḥ | gāyatryā | gāyatro'gniḥ | yāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivaināmetadupadadhāti | ghṛtena pūrṇā bhavati | āgneyaṃ vai ghṛtam | svenaivainametadbhāgena  
svena rasena prīṇāti

### [45.42](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.42)

( tya ) athaudumbarīmuttarata'upaddhāti | ( tī ) indra̱sya ttvaujasā  
sādayāmīti yuddevāsya taḍindra 'oja 'ādāyoda̱ṅṅudrakāmatta̱dasminnetatpratidadhāti bhuvo yajñasya̱ rajasaśca netetyeṣa 'u sa 'indraḥ sā yudāgneyyagnikarma hyutha yuttriṣṭugtraiṣṭubho hīndra 'aindrāgno'gniryāvānagnaryāvatyasya mātrā  
tāvataivaināmetadupaddhātīndrāgnī vai sarvve devāḥ sarvvadevatyo'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivaināmetadupaddhāti dadhnā pūrṇā bhavatyaindraṃ vai  
dadhi svenaivainametadbhāgena svena rasena prīṇāti

### [45.43](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.43)

tāvasyai̱tāvindrāgnī'e̱va bāhū | tā̱vena̱ṃ teja̍sā ca vīryeṇa ca saha prapa̱dyete su sampra̱tyu̱raḥ puruṣamākā̱śya yutrābhyāpnoti̱ tadā̱liṅgyai̱ne'upada̱dhātyeṣa hyetayo̱rlokaḥ

### [45.44](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.44)

( ardhaprapāṭhakaḥ )  
( ste ) te haike tiraścyā'upadadhati | tiryañccau vā'imau bāhū 'iti na tathā  
kuryātprācyave̱vopadaddhyātprāṅ hyeṣo'gniśrīyate'tho'e̱vaṃ vai bāhū vī̱rya̍vattarau te nā̱nopadadhāti nānā sādayati̱ nānā sūdadohasā'dhivadati nānā  
hīmau bāhū

### [45.43-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.43-2)

ta̱dāhuḥ | ( nai ) naitasya puruṣasya bāhū kuryādetau vā'asya bāhū ye'ete  
srucau naidatirecayānīti sa vai kuryādvaivainau vā'asya bāhū anvete srucātāvasyaitāvindrāgnī'eva bāhū | tāvenaṃ tejasā ca vīryeṇa ca saha prapadyete | sa sampratyuraḥ puruṣamākāśya yatrābhyāpnoti tadāliṅgyaine'upadadhāti | eṣa hyetayorlokaḥ

### [45.44-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.44-2)

te haike tiraścyā'upadadhati | tiryañccau vā'imau bāhū iti | na tathā kuryāt | prācyavevo padaddhyāt  
prāṅ hyeṣo'gniśrīyate | atho'evaṃ vai bāhū vīryavattarau | te nānopadadhāti | nānā sādayati | nānā  
sūdadohasā'dhivadati | nānā hīmau bāhū

### [45.45](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45.45)

tadāhuḥ-naitasya puruṣasya bāhū kuryāt | etau vā'asya bāhū-ye'ete srucau-nedatirecayānīti  
rva̱tho'e̱tau pa̱kṣāvatho yānye̱tasminna̱gnau rū̱pāṇyu̱padhā̱syan bha̍vati yāntsto̍mā̱nyāni pṛ̱ṣṭhāni yāni̱ cchandā̱m̐sye̱ta̱yoreva sā sa̱ṃskṛtireta̱yorvṛddhista̱smādu kuryā̍ḍe̱vaita̱sya pu̱ruṣasya bāhū

## Linked texts (1)

- [Mādhyandina](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha*madhyandina.7.3.2.19) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.45) · Pramāṇa
