Citikanda 46

Citikāṇḍa 46

Language: Sanskrit

46.7-3 — 1 part

46.1

iti tṛtīyaprapāṭhake prathamaṃ brāhmaṇam || 7-3-1 || (4. 1.)
sva̱yamā̱tṛṇṇāmupa̍dadhāti | ( tī ) i̱yaṃ vai sva̍yamātṛ̱ṇṇemāme̱vaitadupa̍dadhāti
tāmana̱ntarhitāṃ puruṣādupa̍dadhātya̱nnaṃ vai sva̍yamātṛ̱ṇṇeyaṃ vai sva̍yamātṛ̱ṇṇeṣu
vā'a̱nnama̱syā1m̐ hi sarva̱manna̍ṃ pacyate̱'nanta̍rhitame̱vāsmādetadanna̍ṃ dadhātyutta̍rāmuttarame̱vāsmādetadanna̍ṃ dadhāti

46.2

yudveva svayamātṛṇṇāmupadadhāti | prāṇo vai svayamātṛṇṇā prāṇo hyeṣaivaitutsvayumātmuna 'ātṛnte prāṇumevaitadupadadhāti tāmanantarhitāṃ puruṣādupadadhāti prāṇo vai svayamātṛṇṇeyaṃ vai svayamātṛṇṇeṣu vai prāṇo yadiṃ kim̐
cu prāṇīyam̐ tatsurvvaṃ bibhartyanantarhitemevāsmādetutprāṇaṃ dadhātyuttarāmuttaramevāsmādetatprāṇaṃ dadhāti

46.3

yu̱dveva̱ svayamātṛṇṇāmupada̱dhāti̍ pra̱jāpa̍tiṃ vi̱srasta̍ṃ de̱vatā̍ ā̱dāya̍
vyu̍da̱krāma̍stāsu vyutkrā̱mantī̍ṣu pratiṣṭhā̱mabhi̱padyopāvi̍śat

46.4

(tsa) sa yaḥ sa prajāpatirvvisrstraṃsata | (tāyu) ayameva sa yo'yamagniścīyatai'tha yā sā pratiṣṭhaiṣā sā prathamā svayamātṛṇṇā tadyadetāmatropaddhāti
yadevāsyaiṣā''tmanastudasminnetatpratidadhāti tasmādetāmatropaddhāti

46.3-2

tāṃ vai prajāpatinopadadhāti | prajāpatirhyevaitatsvayamātmanaḥ pratyadhatta
dhruvā'sītiṃ sthirā'sītyetadatho pratiṣṭhitā'sīti dharuṇeti pratiṣṭhā vai dharuṇayadveva svayamātṛṇṇāmupadadhāti | prajāpatiṃ visrastaṃ devatā ādāya vyudakrāman | tāsu vyutkrāmantīṣu pratiṣṭhāmabhipadyopāviśat

46.4-2

sa yaḥ sa prajāpatirvyasraṃsata - ayameva saḥ- yo'yamagniścīyate | atha yā sā pratiṣṭhā-eṣā sā
prathamā svayamātṛṇṇā | tadyadetāmatropadadhāti-yadevāsyaiṣā''tmanaḥ-tadasminnetatpratidadhāti
tasmādetāmatropadadhāti

46.5

tāṃ vai prajāpatinopadadhāti | prajāpatirhyevaitatsvayamātmanaḥ pratyadhatta | "dhruvā'si ”-iti
sthirā'sītyetat | atho pratiṣṭhitā'si -iti | “dharuṇā”-iti | pratiṣṭhā vai dharuṇam | "āstṛtā
māstṛtvā viśvakarmaṇeti prajāpatirvai viśvakarmā tenāstṛntā 'sītyetanmā
tvā samudra 'udadhīnmā suparṇa 'iti rukmo vai samudraḥ puruṣaḥ suparṇastau tvā
modadhiṣṭāmityetadavyathamānā pṛthivīṃ dṛ m̐ heti yathaiva yajustathā bandhuḥ

46.6

prajāpatistvā sādayatviti | prajāpatirhevaitāṃ prathamāṃ citimapaśyadapāṃ pṛṣṭhe
samudrasyemannityapā m̐ hīyaṃ pṛṣṭhe m̐ samudrasya hīyamemā vyavasvatīṃ prathasvatīmiti vyacasvatī ca hīyaṃ prathasvatī ca prathasva pṛthivyasīti prathasva
pṛthivī cāsītyetat

46.7

(bhū) bhūra̍sīti| bhūhīṃyaṃ bhūmi̍rasīti̱ bhūmi̱rhīya̱madi̍tirasītīyaṃ vā'adi̍tiriya̱ṃ hi sa̱rva̍ da̱date̍ vi̱śvadhā̍yā 'itya̱syā̱m̐ hīdam̐ sarvam̐
hitaṃ vi̱śvasya̍ bhuvanasya dha̱trīti sarva̍sya̱ bhuvanasya dhatrītyetatpṛthivīṃ
yaccha pṛthivīṃ dṛ m̐ha pṛthivīṃ mā hi sīrityātmānaṃ yacchātmānaṃ dṛ m̐hātmānaṃ mā hi m̐ sīrityetat

46.8

(dvi) viśvasmai̍ prāṇāyāpānāya | vyā̱nāyo̍dānāyeti prāṇo vai svayamātṛṇṇā sarvvasmā'u vā'etasmai prāṇaḥ pratiṣṭhāye caritrā̱yetīme vai lokāḥ
sva̱yamātṛṇṇā 'i̱mu'u lokāḥ pratiṣṭhā̍ ca̱ritra̱magni̱ṣṭvā'dhi̍pātvitya̱gniṣṭvā'bhi̍gopāyatvitye̱tanmahyā sva̱styeti̍ maha̱tyā sva̱styetye̱tucchardi̍ṣā śaṃtameneti̱ succhardiḥ śaṃtamaṃ tene̱tyetutsāduyitvā sūdūdohasā'dhivadati tasyokto
bandhuratha sāma gāyati tasyo̱pari bandhuḥ

46.9

( stu ) tudāhuḥ | kathameṣa puruṣaḥ svayamātṛṇṇāyā'nabhinihito bhavatītyannaṃ vai svayamātṛṇṇā prāṇaḥ svayamātṛṇṇā'nabhinihito vai puruṣo'nnena
ca prāṇena ca

46.10

(ñcā) atha dūrvveṭṭakāmupadadhāti | paśavo vai dūrvveṭṭakā paśūnevaitadupadadhāti
tadyairudo'gni'nantarhitaiḥ paśubhirupaitta'ete tānaivaitadupadadhāti tāmanantarhitārṭ svayamātṛṇṇāyā 'upadadhātīyaṃ vai svayamātṛṇṇā'nantarhitāṃstvadasyai paśūndadhātyuttarāmuttarāṃstvadasyai paśūndadhāti

46.11

yudveva̱ dūrveṣṭa̱kāmupa̱dadhāti | pra̱jāpate̍rvistra̱stasya̱ yāni̱ lomā̍nyaśīryanta tā 'imā 'oṣa̍dhayo'bhavannuthāsmātprāṇo̱ madhya̍ta 'uda̍krāmattasmiṃstutkrā̱nte'padyata̱

46.12

so'bravīt | ( da ) ayaṃ vāva mā'dhūvaditi̱ yadabravīda̱dhūrvīnmeti̱ tasmādūrvvā̍ dhū̱rvā ha vai tāṃ dūrvetyācakṣate paro̱'kṣaṃ paro̍'kṣakāmā hi de̱vāstadeta̱tkṣatra̍ṃ prāṇo hyeṣa ra̱so lomā̍nyanyā'oṣa̍dhaya 'etāmupa̱dadhatsuvvā̍'oṣa̍dhīrupa̱dadhā̍ti

46.13

taṃ ya̱tra de̱vāḥ sa̱maskurvvan | ( ntvaistu ) tada̱sminne̱taṃ prāṇa 2m̐ rasaṃ madhya̱to̍'dadhustathaivāsminnaya̱metaddadhāti tāmanantarrahitā 2m̐ svayamātṛṇṇāyā 'upa̱dadhātī̱yaṃ vai sva̱yamā̍tṛṇṇā'nantarhitāstada̱syā 'oṣa̍dhīrdadhātyuttarāmuttarāstudsyā'oṣadhīrdadhāti sā syātsanmūlā sāgrā kṛtsnutāyai yathā
svayamātṛṇṇāyāmupahitā bhūmiṃ prāpnuyādevamupadadhyādasyānam̐ hyavetā
jāyantā'imāmanuprarohanti

46.14

kāṇḍātkāṇḍātprarohantī | paruṣaḥ paruṣaspariti kāṇḍātkāraṇḍāddhaceṣā parvvaṇaḥ parvvaṇaḥ prarohatyevā no dūrve prattanu sahasreṇa śatena ceti yathaiva
yajustathā bandhuḥ

46.15

(svām̐) yā śatena pratanoṣi | sahasreṇa virohasīti śatena hyeṣā pratanūoti
sahasreṇa virohati tasyāste devīṣṭake vidhema haviṣā vayamiti yathaiva
yujustuthā bandhurddhābhyāmupadadhāti tṛsyokto bandhuḥ sādayitvā sūdadohasā'dhivadati tṛsyokto bandhuḥ

46.16

( u ) atha dviyajuṣamupadadhāti | ( tī ) indrāgnī 'akāmayetām̐ svargam̐
lokūmiyāveti tāvetāmiṣṭakāmapaśyatāṃ dviyajuṣamimāmeva tāmupādadhātāṃ
tāmupadhāyāsyai pratiṣṭhā̱yai svargaṃ lokamaitāṃ tathaivaitadyajamāno yadviyajuṣamupadadhāti yena rūpeṇa yatkarma kṛtvendrānī svargaṃ lokamaitāṃ tena rūpeṇa
tatkarma kṛtvā svargaṃ lokamayānīti sā yadviyajurnāma dve hyete̍ devate'apaśyatāṃ yadveva dviyajuṣamupadadhāti yajamāno vai dviyajuḥ

46.17

atha dviyajuriṣṭakopadhānam
( stu ) tadāhuḥ | ( ryu ) yudasrsyāveva yujamāno yo'saum̐ hiraṇmayaḥ puru̍ṣo'tha katama̱dasyedam̐ rūpa̱miti̱ daivo vā'asya sa 'ātmā mānuṣo'yaṃ
tudyatsa hiraṇamayo bha̍vatyamṛtaṃ vā'asya tadrūpaṃ devarūpamamṛtam̐ hiraṇyamatha
yudiyaṃ mṛdaḥ kṛtā bha̍vati mānuṣam̐ hasyaita̱dam̐ rūpam

46.17-2

( tham̐ ) sa yudamūme̱vopa̍daddhyāt | ( tre ) nemā̱mapa̍śim̐ṣyātkṣi̱pre hāsmātadāhuḥ-yadasāveva yajamāno-yo'sau hiraṇmayaḥ puruṣaḥ-atha katamadasyedaṃ rūpamiti | daivo vā'asya sa ātmā, mānuṣo'yam | tadyatsa hiraṇmayo bhavati-amṛtaṃ vā'asya tadrūpaṃ devarūpam,
amṛtaṃ hiraṇyam | atha yadiryaṃ mṛdaḥ kṛtā bhavati, mānuṣaṃ hyasyedaṃ rūpam

46.18

sa yadamūmevopaddhyāt-nemāmapaśiṃṣyāt | kṣiprre hāsmāllokādyajamānaḥ preyāt | atha yadimāmapaśinaṣṭi-yadevāsyedaṃ mānuṣaṃ rūpam-tadasyaitadapaśinaṣṭi | tatho hānenātmanā sarvamāyureti

46.18-2

llokādyajamānaḥ preyā'tha yadimāmapaśiśṭaṣṭi buddhevāsye̍tuṃ mānuṣam̐ rūpaṃ
tadyasyaitada̱paśinaṣṭi tatho hānenātmanā sarvvamāyureti

46.19

sa yannānūpadadhyāt | ( nna ) nu hetaṃ daivamātmānamanuprajānīyā'tha yadanūpadadhāti tatho haitaṃ daivamātmānamanuprajānāti tāmanantarhitāṃ dūrveṣṭakāyata 'upaddhati paśavo vai dūrveṣṭakā yajamānaṃ tatpaśuṣu pratiṣṭhāpayati

46.20

tadāhuḥ | kathamasyaitāvātmānau prāṇena suṃtatāvuvyavacchinnau bhuvata 'iti
prāṇo vai svayamātṛṇṇā prāṇo dūrvveṣṭakā yajamāno dviyajuḥ sa yada̱nanta̍rhitāṃ svayamātṛṇṇāyai dūrveṣṭakāmupadadhāti prāṇenaiva tatprāṇa m̐ sa̍ṃtanoti
saṃdadhātyatha yadanantarhitāṃ dūrvveṣṭakāyai dviyajuṣamupadadhāti prāṇo vai dūrvveṣṭakā yajamāno dviyaju̍revamu hāsyaitāvātmānau prāṇena saṃtatāvavyavacchinnau bhavataḥ

46.21

(to) yāste'agne sūryyai rucaḥ | (co) yā vo devāḥ sūryyai ruca' iti ruca12m̐
rucamityamṛtatvaṃ vai rugamṛtatvamevāsminnetaddadhāti dvābhyāmupadadhāti
tasyokto bandhuratho dvayūm̐ hyetadrūpaṃ muñcāpaśca sādayitvā sūdadohasā'dhivadati tasyokto bandhuḥ

46.22

(2) atha retaḥ sicā'upadadhāti | (tī) imau vai lokau retaḥ sicāvi̱mau hye̍va̱ loko̍ retaḥ siñcata 'ito vā'a̱yama̱rdhvam̐ retaḥ siñcati dhūmam̐oṃ
sā'mutra̱ vṛṣṭirbhavati tāmasāvamuto vṛṣṭiṃ ta̱dimā 'a̱ntareṇa prajāḥ prajāyante tasmādimau loko reta̱ḥsicò

46.23

vi̱rāḍjyotiradhāraya̱diti | (tya ) ayaṃ vai loko virāṭ sa 'imuma̱gniṃ jyotirdhārayati svarāḍjyotiradhāraya̱dityasau vai lokaḥ sva̱rāṭ so'mumādityaṃ jyotirdhārayati virāḍtve̱mau loko sva̱rāṭ ca nānā̍padadhāti nānā hīmau loko sakṛtsādayati samānaṃ tatkaroti tasmādu hānayorlo̱kayo̱rantāḥ samā̱yanti

46.24

yudveva̱ reta̍ḥsicā'upa̱dadhā̍ti | ( tyā ) āṇḍau vai reta̍ḥsicau yasya̱
hyāṇḍau bhavataḥ su' eva̱ retaḥ siñcati̱ virāḍjyotiradhārayattsvarāḍ
jyoti̱radhāraya̱ḍiti vi̱rāḍvhemāvāṇḍaum̐ svarāṭ ca tāveta̱jjyoti̍rdhārayato
reta̍' e̱va prajātimeva nānopa̍dadhāti nānā̱ hīmāvāṇḍaum̐ sukṛtsādayati
samānaṃ tatkaroti tasmātsamānsambandhanau te'anantarhite dviyajuṣa'upadadhāti yajamāno vai dviyajuranantarhitau tadyajamānādāṇḍau dadhāti

46.25

( tyu ) atha̱ viśva̱jyotiṣamupadadhāti | (tya ) agni̍irvai pratha̱mā viśvajyoti̍iragni̱irvaivāsmim̐lloke viśva̱ṃ jyoti̍iragnime̱vaitaḍupadadhāti tāmanantarhitām̐ reta̍ḥ siñcyāmu̱padadhā̍tīmau vai lokā̍ reta̍ḥ sicā̱āvana̍ntarhitaṃ tadā̱bhyāṃ
lo̱kābhyāma̱gniṃ da̍dhātyantarevopadadhātyanta̱reva hī̱mau lo̱kāva̱gniḥ

46.26

(yai) ya̱dveva vi̱śvajyautiṣamupadadhā̍ti | pra̱jā vai vi̱śvajyautiḥ pra̱jā hye̍va
viśva̱ṃ jyotiḥ pra̱jananame̱vaitadupa̍dadhāti tāmanantarhitām̐ reta̍ḥsi̱ñcyāmupa̍dadhā̱ātyāṇḍau vai reta̍ḥsicā̱āvana̍ntarhitāṃ ta̱dāṇḍā̍bhyāṃ pra̱jātiṃ dadhātyantarèvopadadhātyanta̱reva hyāṇḍau pra̱jāḥ pra̱jāyante

46.27

pra̱jāpati̍ṣṭvā sādayatviti̍ | pra̱jāpa̍tihye̍tāṃ pra̍thamāṃ citima̱paśyatpṛ̱ṣṭhe
pṛ̍thi̱vyā jyoti̍ṣmatī̱miti̍ pṛ̱ṣṭhe hya̍syaṃ pṛ̍thi̱vyai jyoti̍ṣmāna̱gniḥ

46.28

(viśva) viśvasmai prāṇāyāpānāya | vyānāyeti prāṇo vai viśvajyotiḥ
sarvasmā'u hyetasmai prāṇo viśvaṃ jyotiryaccheti sarvva jyotiryacchetyetadagniṣṭe'dhipatirityāgnimevāsyā'dhipatiṃ karoti sādayitvā sūdadohasā'dhivadati tasyokto bandhuḥ

46.29

( ru ) atha'rtavye'upaddhāti | (tyū) ṛtava'ete yadṛttavye'ṛtūnevaitadupad
dhāti madhuśca mādhavaśca vāsantikāvṛttū'iti nāmanī'enayorete nāmabhyāmevaine 'etadupadadhāti dve'iṣṭake bhavato dvau hi māsāvṛttuḥ sakṛtsādayatyekaṃ
tadṛttuṃ karoti

46.30

atha ṛtavyeṣṭakādvayopadhānam
atharttavye'upaddhāti | ṛtava ete yadṛttavye | ṛtūnevaitadupaddhāti | " madhuśca mādhavaśca
tadya̱dete'a̱tropa̍dadhāti | saṃvvatsara'eṣo'gni̍iri̱ma'u̍ lokāḥ saṃvvatsarastasya̱āyame̱va lo̱kaḥ prathamā citiraya̱masya lo̱ko vvasanta̱ḥ ṛtustadya̱dete'a̱tropa̍dadhāti yude̱vāsyaite̱'ātmanasta̱dasminnetatprati̍dadhāti tasmādete'a̱tropa̍dadhāti

46.31

yudvevaite'atropa̱dadhāti | prajāpatireṣo'gniḥ saṃvvatsa̱ra 'u prajāpatistasya
pratiṣṭhaiva prathamā citiḥ pratiṣṭho 'asya vasanta̱' ṛtustayudete'atropa̱dadhāti
yudevā̱syaite'ātmanastudasminnetatpratidadhāti tasmādete'atropa̱dadhāti
te'anantarhite viśva̱jyotiṣa 'upa̱dadhāti prajā vai viśrvvajyoti̱runantarhitāstatprajā' ṛtubhyo dadhāti tasmātprajā' ṛtunevānuprajāyanta 'ṛtubhirhyava garmai santa sampaśyantyṛtubhirjātam

46.32

( ma ) athāṣāḍhāmupadadhāti | ( tī ) iyaṃ vā'aṣāḍhemāmevaitadupadadhāti
tāṃ pūrvvārddha'upadadhāti prathamā hīyamasṛjyata

46.31-2

46.32-2

athāṣāḍhāmupadadhāti | iyaṃ vā'aṣāḍhā | imāmevaitadupadadhāti | tāṃ pūrvārddha upadadhāti | prathamā
hīyamasṛjyata

46.33

sā yada̱ṣāḍhā nāma | de̱vāścāsurāścobhaye̍ prājāpatyā'aspardhanta te devā
'etāmiṣṭa̱kāmapaśyanna̱ṣāḍhāmimāmeva tāsupā̍dadhata tāmupadhāyā̍surā̱ntsapa̱tnānbhrātṛvyā̍na̱smāthsva̍rgebhyasmādasa̍hanta yada̱sa̍hanta tasmādaṣāḍhā tathaivaitadyaja̍māna'etāmupadhāya dviṣantaṃ bhrātṛvya̍ma̱smātsva̱rgesmātsahate

46.34

ya̱dvevāṣāḍhāsupadadhāti | vāgvā'aṣāḍhā vācaiva taddevā'asurā̱ntsapanā̍nbhrātṛvyā̍na̱smātsva̱rgesmādasa̍hanta tathaivaitadyaja̍māno vācaiva dviṣantaṃ
bhrātṛvya̍ma̱smātsva̱rgesmātsahate vācameva taddevā 'upā̍dadhata tathaivaitadyaja̍māno vāca̍me̱vopa̍dhatte

46.35

seyaṃ vvāmabhṛt | ( ttrā ) prāṇā vai vvāmaṃ yaddhi kiṃca prāṇiṃ tatsarvaṃ
bibhartti teneyaṃ vvāmabhṛdvāgva tvevu vvāmabhṛtprāṇā vai vvāmaṃ vvāci vai prāṇebhyo'nnaṃ dhīyate tasmādvāgvāmabhṛt

46.36

( tu ) ta'ete sarve prāṇā yadaṣāḍhā | tāṃ pūrvārddha 'upadadhāti purastāttanprāṇāndadhāti tasmādime purastātprāṇāstānnānyayā yajuṣmatyeṣṭakayā purastātpratyupādadhyādetasyāṃ citau netprāṇānapidadhānīti

46.37

yudvapasyāḥ paśca purustādupada̱dhāti | (tyu ) annaṃ vā'āpo'na̍pihitā
vā'a̱nnena prāṇāstāmanantarhitāmamṛ̱tavyābhyāmupada̱dhātyṛtuṣu tadvācaṃ prati̍ṣṭhāpayati seyaṃ vyamṛtuṣu pratiṣṭhitā vadati

46.38

tudāhuḥ | ( yuṃ ) yatprajā viśva̱jyotirvāga̱ṣāḍhā'tha kasmādantareṇa'rtavye'ḍupadadhātīti saṃvvatsaro vā'ṛ̱tavye saṃvvatsareṇa tutprajābhyo vvācamanta̱rddadhāti tusmātsaṃvvatsaravelāyāṃ prajā vvācaṃ pra̱vadanti

46.39

( nyu ) apāḍhā'si sahamāneti | ( tyu ) asṛhanta hyetayā devā'surāntsrahasvārātīḥ sahasva pṛtanāyata'iti yuthaiva yujustathā bandhuḥ sahasravīryā'si sā mā jinveti sarvvaṃ vai sahasrarūm̐ sarvvavīryā'si sā mā jinvetyevaitatsādacitvā sūdadohasā'dhivadati tasyokto bandhuḥ

46.40

( stva ) tudāhuḥ | kusmādabhikhyamātṛṣṇamanyā'iṣṭakā 'upadhīyunte
prācya'etā'iti dvau vai yonī'iti brūyāddevayoniranyo manuṣyayoniranyaḥ
prācīnaprajananā vai devāḥ pratīcīnaprajananā manuṣyāstadyadetāḥ prācīrupadudhāti devayonerevaitadyajamānaṃ prajanayati

Linked texts (1)

Mādhyandina — Sanskrit

Citikanda 46

Contents

Linked texts (1)