Citikanda 47: atha pañcame'dhyāye prathamaṃ brāhmaṇam

Citikāṇḍa 47

Language: Sanskrit

atha pañcame'dhyāye prathamaṃ brāhmaṇam

47.1

caturthaprapāṭhake ca prathamaṃ brāhmaṇam
kūrmmamupadadhāti | raso vai kūrmmo rasamevaitadupadadhāti yo vai so'eṣāṃ lokānāmapsu praviddhānāṃ parāṅso'tyakṣaratsa'eṣa kūrmmastamevaitadupadadhāti yāvānu
vai rasastāvattvānāvmā so'eṣa'ima'eva lokāḥ

47.2

( stu ) tasya yadadharaṃ kapālam | ( ma ) ayathaim̐ sa lokastatpratiṣṭhitamiva bhavati pratiṣṭhita'iva hyayaṃ loko'tha yaduttaram̐ sā dyaustadvyuvagṛhītāntamiva bhavati vyuvagṛhītānteva hi dyauratha yadantarā tadantarikṣatham̐
so'eṣa'ima'eva lokā'imānevaitallokānupadadhāti

47.1-2

47.2-2

47.3

tuma̱bhyanakti | da̱dhrā ma̱dhunā ghṛ̱tena da̱dhi dvaivāsya lo̱kasya rūpa̍ṃ ghṛ̱tama̱ntari̍kṣasya ma̱dhva̱muṣya̱ svenaivainametadrūpeṇa̱ samardhayatyatho̍ da̱dhi dvaivāsya lo̱kasya̱
raso̍ ghṛ̱tama̱ntari̍kṣasya ma̱dhva̱muṣya̱ svenaivainameta̱drasene̱ sama̍rdhayati

47.4

madhu vātā ṛtāyata 'iti | yāṃ vai de̱vatāma̱bhyanūktā yāṃ yajuḥ saiva de̱vatā
su'rksoṃ de̱vatā tadya̱justa̱dvaitanmadhve̱vaiṣa tri̱co raso̱ vai madhu̍ rasame̱vāsminne̱taddadhāti gāya̱trībhi̍sti̱sṛbhi̍stu̱syokto bandhuḥ

47.3-2

tamabhyanakti-dadhnā madhunā ghṛtena | dadhi haivāsya lokasya rūpam, ghṛtamantarikṣasya, madhvamuṣya
svenaivainametadrūpeṇa samardhayati | atho dadhi haivāsya lokasya rasaḥ, ghṛtamantarikṣasya, madhvamuṣya
svenaivainametadrasena samardhayati

47.4-2

47.5

sa yutkūrmmo nāma | (mai) etadvai rūpaṃ kṛtvā prajāpatiḥ prajā 'asṛjata
yadasṛjatākarottadyadakarottasmātkūrmmaḥ kaśyapo vai kūrmmastasmādāhuḥ
survvāḥ prajāḥ kāśyapya 'iti

47.6

sa yaḥ sa kummo'sau su'ādityaḥ | (tyo'mu ) amumuvaitudādityamupadadhāti taṃ purastātpratyañcamupadadhātyamuṃ tadādityaṃ purastātpratyañcaṃ dadhāti
tusmādasāvādityaḥ purastātpratyaṅdhīyate dakṣiṇato'ṣāḍhāyai 'vṛṣā vai kūrmo
yoṣā'ṣāḍhā dakṣiṇato vai vṛṣā yoṣā̱mupaśete'ratnimātre'ratnimātrāddhi vṛṣā
yoṣā̱mupaśete saiṣā sarvāsā̱āmiṣṭakānāṃ mahiṣī yadaṣāḍhaitusyai dakṣiṇataḥ
santsarvāsā̱āmiṣṭakānāṃ dakṣiṇato bhavati

47.7

ya̱dveva kūrmmamupadadhāti | prāṇo vai kūrmmaḥ prāṇo hīmāḥ sarvāḥ prajāḥ karoti
prāṇamevaitadupadadhāti taṃ purastātpratyañcamupadadhāti purastāttatpratyañcaṃ
prāṇaṃ dadhāti tasmātpurastātpratyaṅ prāṇo dhīyate puruṣamabhyāvṛttaṃ yajamāne tatprāṇaṃ dadhāti dakṣiṇato'ṣāḍhāyai prāṇo vai kūrmo vāgaṣāḍhā prāṇo
vai vāco vṛṣā prāṇo mithunam

47.8

( śatam 4200 )
( ma ) apāṃ gambhansīdeti | (tye) etadvāpāṃ gambhiṣṭhaṃ yatraiṣa' etattapati
mā tvā sūryo'bhitāpsīnmā'gnirvaiśvānara 'iti maiva tvā sūryo hi5sīnmo'agnirvaiśvānara 'ityetadacchinnapatrāḥ prajā 'anuvīkṣasvetīmā vai sarvvāḥ
prajā yā' imā 'iṣṭakāstā'ariṣṭā'anātā'anuvīkṣasvetyetadanu tvā
divyā vṛṣṭiḥ sacatāmiti yathaivenaṃ divyā vṛṣṭiranusacetaivametadāha

47.9

(ṅgā) athainamejati | trīntsamudrāntsamasṛpattsvargānitīme vai trayaḥ samudrāḥ
svargā lokāstāneṣa kūrmmo bhūtvo'nusum̐sasarpāpāṃ patirvṛṣabha 'iṣṭakānāmityapām̐ hyeṣa patirvṛṣabha 'iṣṭakānāṃ purīṣaṃ vvasānaḥ sukṛtasya loka'iti paśavo vai purīṣaṃ paśūnvasānaḥ sukṛtasya loka 'ityetattatra gaccha yatra
pūrve paretā 'iti tatra gaccha yatraitena pūrve karmaṇeyurityetat

47.10

( nma ) mahī dyauḥ pṛthivī ca na 'iti | mahatī dyauḥ pṛthivī ca na 'ityetadimaṃ yajñaṃ mimikṣatāmitīmaṃ yajñamavatāmityevatpipṛtāṃ no bharīmabhiriti bibhṛtāṃ no bharīmabhirityetadyāvāpṛthivyayottamayopadadhāti dyāvāpṛthivyo hi kūrmaḥ

47.11

( stri ) tribhirupadadhāti | traya'ime lokā' atho trivṛdagniryāvānagniryāvantyasya mātrā tāvataivenametadupadadhāti tribhirabhyanakti tatṣaṭ tusyokto
bandhuravakā 'adhastādbhavantyavakā 'upa̍riṣṭādāpo vā'avakā' apāmevainametanmadhya̱to dadhāti sādayitvā sūdadohasā'dhivadati tasyokto bandhuḥ

47.12

(2) atholūkhalamusale'upaddhāti | viṣṇuṣkāmayatānnādaḥ syāmiti sa
'ete'iṣṭake'apaśyadulūkhalamusale te'upādhatta te'upadhāyānnādo'bhavattathaivaitadyajamāno yadulūkhalamusale'upaddhāti yena rūpeṇa yatkarma kṛtvā viṣṇurannādo'bhavattena rūpeṇa tatkarma kṛtvā'nnādo'sānīti tadetatsarvvamannaṃ yadulūkhalamusale'ulūkhalamusalābhyām̐ hyaivānnaṃ kriyata'ulūkhalamusalābhyāmadyate

47.13

te̱ re̱taḥsicorvela̍yopadadhāti | pṛ̱ṣṭayo̱ vai re̱taḥsicau̍ madhya̱mu pṛ̱ṣṭayo
madhya̱ta̱' e̱vāsminnetadanna̍ṃ dadhātyutta̱re'utta̍rame̱vāsmādetadanna̍ṃ dadhātyara̱tnimātre'ra̱tnimā̱trāddhya̱nnamadyate̍

47.14

prā̱deśa̱mātre̍ bhavataḥ | prā̱deśa̱mātro̱ vai garbho viṣṇu̍rannametadā̱tmasa̍ṃmitame̱vāsminne̱tadanna̍ṃ dadhāti̱ yadvu vā'ā̱tmasa̍ṃmitamanna̱ṃ tadava̍ti̱ tanna̍ hinasti̱ yadbhūyo
hinasti tadyatkanīyo̱ na tadava̍ti

47.13-2

47.14-2

47.15

(ntyau ) audumbare bhavataḥ | ( ' ) ūrjā rasa 'udumbara 'ūrjamevāsminnetadrsaṃ dadhātyatho sarvve'ete 'vūnaspatayo yadudumbara'ete'upaddhatsarvānvūnaspatīnupadadhāti reta :sicorvvelayeme vai reta:sicāvanayostadvanaspatīndadhāti tasmādanayorvvanaspatayaścatuḥsrakti bhavati catasro vai diśaḥ
sarvāsu taddikṣu vvanaspatīndadhāti tasmātsarvāsu dikṣu vvanaspatayo madhyè
saṃgṛhītaṃ bhavatyulūkhalarūpatāyai

47.16

yuddhevolūkhalamusale'upaddhadhāti | prajāpatervvisrastātprāṇo madhyata'yudacikamiṣattadannenāgṛhṇāttasmātprāṇo'nnena gṛhīto yo hyevānnamatti
sa prāṇiti

47.17

prāṇe gṛhīte'smādannamudacikamiṣattatprāṇenāgṛhṇāttasmātprāṇenānnaṃ gṛhītaṃ
yo hyeva prāṇiti so'nnamatti

47.18

( cye ) etayorubhayorgṛhītayoḥ | (ra) asmādūrgudacikamiṣattāmetābhyāmubhābhyāmagṛhṇāttasmādetābhyāmubhābhyāmūrgagṛhītā yo hyevānnamatti sa
prāṇiti tamurjayati

47.19

(nyū) ūrji gṛhītāyām | (ma) asmādete'ubhe'udacikamiṣatāṃ
te'ūrjā'gṛhṇāttasmādete'ubhe ūrjā gṛhīte yuth hyevorjayati sa prāṇiti
so'nnamatti

47.20

tānye̍tānya̱nyo'nyena̍ gṛhītāni̍ | tānya̱nyo'nyena̍ gṛhītvā''tma̱nnāpā̍dayata̱ tade̱tadanna̍ṃ pra̱padya̍mānam̐ sarvve̍ de̱vā' anu̱prāpa̍dyantānnajīvana̱m̐ hīda̍m̐
sarvva̍m

47.21

tade̱ṣa śloko'bhyuktaḥ | (sta ) tadvai su prā̱ṇo'bhava̱diti taddhi su prā̱ṇo'bhavanma̱hānbhūtvā pra̱jāpa̍ti̱riti ma̱hān hi sa tada̍bhavadyade̱nama̍te de̱vāḥ prāpa̍dyanta bhujo bhujiṣyā vi̱ttveti prāṇā vai bhujo'nnaṃ bhujiṣyā'etatsa̱rvvaṃ
vittvetye̍tadyatprāṇānprāṇayatpurītyātmā vai pūrye̍ prāṇānprāṇayattasmātprāṇā devā'atha yatprajāpa̍tiḥ prāṇayattasmādu pra̱jāpa̍tiḥ prā̱ṇo yo vai
su prāṇa̱ 'e̱ṣā sā gāya̱tryatha yattadannameṣa sa vi̱ṣṇurdde̍va̱tā'tha yā sa̱orgaiṣa
su 'udumburaḥ

47.22

so'bravīt | ( da ) a̱yaṃ vāva̱ mā sarvvasmātpāpmuna'udabhāṣaditi
yadvavīduda̱bhārthīnme̱ti tasmādudumbara'udumbharo ha vai tamudumbara ityācakṣate parokṣaṃ parokṣakāmā hi devā'uru me'karaditi tasmādurukaramurukara
ha vai tadūlūkhalama ityācakṣate parokṣaṃ parokṣakāmā hi devāḥ saiṣā sarvveṣāṃ
prāṇānāṃ yoniyu̍dlūkhalaeṃ śiro vai prāṇānāṃ yoniḥ

47.22-2

47.23

( stu ) ttrādeśamātraṃ bhavati | prādeśamātramiva hi śiraścatuḥsrakti
bhavati catuḥsraktīva hi śiro madhye saṃgṛhītaṃ bhavati madhye saṃgṛhītumiva
hi śiraḥ

47.24

( stam̐ ) taṃ yatra devāḥ samaskurvvan | (vvaim̐sta ) tpudasminnetattsarvvaṃ madhyato'dadhuḥ prāṇamannamūrjjaṃ tathaivāsminnayametaddadhāti retaḥsicorvvelayā pṛṣṭhayo
vai retaḥsicau madhyamu pṛṣṭhayo madhyatu 'evāsminnetattsarvvaṃ dadhāti

47.25

viṣṇoḥ karmāṇi paśyateti | vīryaṃ vai karma viṣṇorvīryāṇi paśyatetyetadyato vratāni paspaśa'ityannaṃ vai vrataṃ matto'nna m̐ sapāśayāṃcakra'ityetadindrasya yujyaḥ sakhetīndrasya hyeṣa yujyaḥ sakhā dvidevatyayopadadhāti dve
hyulūkhalamusale sakṛtsādayati samānaṃ tatkaroti samāna m̐ hyetadannameva
sādayitvā sūdadohasā'dhivadati tasyokto bandhuḥ

47.26

( u ) athokhā̍mupadadhāti | yonirvā'ukhā yonivevaitadupa̍dadhāti tāmulūkhala'upa̍dadhātyantarikṣaṃ vā'ulūkhalaṃ yadvai kiṃ cāsyā' ū̱rdhvamantarikṣaṃmeva
tanmadhyaṃ vā'antarikṣaṃ madhyatastadyoniṃ dadhāti tasmātsarvveṣaṣāṃ bhūtānāṃ
madhyato yoni̱rapi vanaspa̱tīnām

47.27

ya̱dvevokhāmupa̍dadhāti | yo vai sa prajāpa̍tirvyasrᳪsataiṣā sokheme vai
lokā 'uleme lokāḥ prajāpatistvāmukhala'upaddhāti tadenametusmintsurvvasminpratiṣṭhāpayati prāṇo'gna'ūrjyatho'etasmādvainametatsurvvasmāḍanantarhitaṃ dadhāti

47.28

( tyu ) athopaśayāṃ piṣṭā | lokabhājamukhāṃ kṛtvā purastādukhāyā 'upanivapatyeṣa haitasyai lokastatho hāsyaiṣā'nantaritā bhavati

47.29

tadāhuḥ | kathamasyaiṣā pakkā śṛtopahitā bhavatīti yadeva yujuṣkṛtā
tenātho yahai kiṃ caitumagniṃ vaiśvānaramupanigacchati tuta 'eva tatpakva
śṛtamupahitaṃ bhavati

47.30

dhruvā'si dharuṇeti | tasyokto bandhurito jajñe prathamamebhyo yonibhyo'adhi jātavedā'ityetebhyo hi yonibhyaḥ prathamaṃ jātavedā'ajāyata sa
gāyatryā triṣṭubhānuṣṭubhā ca devebhyo havyaṃ vahatu prajānannityetairvā'eṣa
chandobhirdevebhyo havyaṃ vahati prajānan

47.31

( tri ) iṣe rāye ramasva | sahase dyumna' ūrje' apatyāyetyetasmai sarvvasmai
ramasvetyetatsamnāḍasi svarāḍasīti samrāṭ ca hyeṣa svarāṭ ca sārasvatau
tvotsau prāvatāmiti mano vai sarasvatvaksarasvatyetau sārasvatā'utsau
tau tvā prāvatāmityetaddvābhyāmupadadhāti tasyokto bandhuratho dvaya hyevaitadrūpaṃ mṛccāpaśca sādayitvā sūdūdohasā'dhivadati tasyokto bandhuḥ

47.32

(hu) athaināmabhijuhoti | (tye ) etadvā ' asyāmetatpūrva 1 retam̐ siktam̐
bhavati sikatāstadetadabhikaroti tasmādyonau retaḥ saktamabhikriyata'ājyena juhoti sruveṇa svāhākāreṇa dvābhyāmāgneyībhyāṃ gāyatrībhyāṃ
tasyokto bandhuḥ

47.33

( 3 ) agne̍ yu̱kṣvā hi ye tava | yu̱kṣvā hi de̱vahū̍tamāniti yuktavatībhyāmi̱dame̱vaitadyonau̍ reto yunakti̱ tasmādyonau̱ reto̍ yu̱ktaṃ na niṣpadyate

47.34

sa yadi̍ saṃvvatsarabhṛtaḥ syāt | ( 3 ) athāmijuhuyātsarvvaṃ vai tadyatsaṃvvatsarabhṛtaḥ sarvvaṃ tadyadabhijuhotyatha yadyasaṃvvatsarabhṛtaḥ syādupaiva tiṣṭhetāsarvvaṃ vai tadyadasaṃvvatsarabhṛto 'sarvvaṃ tadyadupatiṣṭhate'bhi tveva̍ juhuyāt

47.36

(tpa) paśure̱ṣa ya̱da̱gniḥ | so̱'trai̱va sarvva̍ḥ kṛ̱tsnaḥ sa̍ṃskṛ̱tastasyāvāṅ prāṇa̍ḥ
sva̱yamā̱tṛṇṇā śroṇī dviyajuḥ pṛ̱ṣṭhayo retaḥsicau kīkasā vi̱śvavyotiḥ
kakuda̱mṛta̱vye grīvā 'ṣāḍhā śiraḥ kūrmo ye kūrle prāṇā ye śīrṣanprāṇāste te 35
taṃ vā'e̱tum | (m) ita uttūrdhvaṃ prāñca̍ṃ cinotya̱sau vā'āditya 'eṣo'gnira̱muṃ ta̱dādi̱tyama̱ta ū̱rdhvaṃ prāñcaṃ dadhāti̱ tasmādasāvāditya ita ū̱rdhvaḥ
prāṅūdhīyate

47.37

( r̤e'thai ) nyathaina̍ṃ prasa̱lavyāva̍rtayati | ( tya ) a̱muṃ tadā̍di̱tyaṃ pra̍sala̱vyāvarttayati̱ tasmā̍da̱sāvā̍di̱tya'i̱māṃllo̱kānpra̍sa̱la̱vyanu̱paryaiti̍

47.38

( tyu ) udara̍mu̱khā | yonirūlūkhala̱mutta̍rokhā bha̱vatyadha̍ramu̱lūkhala̱mutta̍ra̱
hyuda̍ra̱ma̱dharā̱ yoni̱ḥ śiśna̍ṃ musala̱ṃ tadvṛttama̍iva bhavati vṛ̱ttama̍iva̱ hi śiśna̍
ta̱ddakṣi̍ṇata'upa̍dadhāti da̱kṣi̍ṇato̱ vai vṛṣā̱ yoṣāmu̍paśete yaddu pa̱śoḥ
saṃskṛtasyānraṃ taddūrveṣṭakā tasya̱ vā'e̱tasyottta̍ro̱'rdha'u̍dvāhitataro bhavati
pa̱śure̱ṣa yada̱gnistasmā̍tpa̱śoḥ suhitasyotttaraḥ kukṣi̱runna̍tataro bhavati

47.37-2

iti caturthaprapāṭhake prathamaṃ brāhmaṇam || 7-4-1 || ( 5. 1 )
athainaṃ prasalavyāvartayati | amuṃ tadādityaṃ prasalavyāvartayati | tasmādasāvāditya imāṃllokānprasalavyanuparyaiti

47.38-2

Linked texts (1)

Mādhyandina — Sanskrit