<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.49 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Citikanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda) › 49

# Citikanda 49

Citikāṇḍa 49

- **Language:** Sanskrit

### [49.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.49.1)

om | prāṇabhṛta'upa̍dadhāti | prāṇā vai prāṇabhṛta̍ḥ prāṇānaivvaitadupa̍dadhāti tāḥ pratha̍māyāṃ citā'upa̍dadhāti pūrvvārddho 'eṣo'greryyatprathamā citiḥ  
purastātta̱tprāṇāndadhāti tasmādime purastātprāṇāḥ

### [49.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.49.2)

(stā ) tā daśadaśopa̍dadhāti | daśa vai prāṇā bahu vā'api bahukṛtvo  
daśa-daśa daśaiva tatpuśvakṛtvo daśadaśopa̍dadhāti pañca vā'etānpaśū nupa̍dadhāti daśadaśa vā'ekaikasminpaśo prāṇāstvadeṣu suvveṣu prāṇāndadhātyanantarhitāḥ paśubhya'upa̍dadhātyanantarhitāṃstatpaśubhyaḥ prāṇāndadhāti saṃvṛta'upa̍dadhāti saṃvṛta 'evaiṣvettatprāṇāndadhāti

### [49.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.49.3)

sudreṣu prāṇabhṛta 'upaddhāti | prajāpatervistrastātprāṇā'udakrāmandevatā  
bhūtvā tānabravīdupa meta prati ma'etaddatta yena me yūyamudakramiṣṭeti sa vai  
tadaṅgamam̐ sṛjasva yutte vvayaṃ paśyanta'upavasāmeti te 'ā'ubhaye sṛjāmahā'iti tatheti te prāṇāśca prajāpatiścaitadaṅgamasṛjantaitāḥ prāṇabhṛtaḥ

### [49.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.49.4)

sa purastā̍dupadadhāti | ( tya ) ayaṃ puro bhuva 'itya̱gnirvai purastadyatta̱māha  
pura 'iti prāñca̍ hyena̱muddharanti prāñca̍mupa̱carantyatha yadbhuva 'ityāhāgnirvai  
bhuvo'gnerhīda sarvvaṃ bhavati prāṇo hya̱gnirbhūtvā pura̱stāttasthau taddeva̱  
tadrūpa̱mupadadhāti

### [49.4-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.49.4-2)

tasya prāṇo bhauvāyana 'iti | prāṇaṃ tasmādrūpādagne̱rnirāmimīta vasantaḥ  
prāṇāyana 'iti vasanta̱mṛtuṃ prāṇā̱nniramimīta gāyatrī vāsantīti gāyatrīṃ  
sa purastādupadadhāti | “ayaṃ puro bhuvaḥ”—iti | agnirvai puraḥ | tadyattamāha-pura iti  
prācaṃ hyenamuddharanti, prāñcamupacaranti | atha yadbhuva ityāha | agnirvai bhuvaḥ, agnerhīdaṃ sarvaṃ bhavati,  
prāṇo hyagnirbhūtvā purastāttasthau | tadeva tadrūpamupadadhāti

### [49.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.49.5)

“tasya prāṇo bhauvāyanaḥ”—iti | prāṇaṃ tasmādrūpādagnernirāmimīta |“vasantaḥ prāṇāyanaḥ”–  
iti | vasantamṛtuṃ prāṇānniramimīta | “gāyatrī vāsantī ”–iti | gāyatrīṃ chando vāsantādṛttochando vasantādṛttòrnirmimīta gāyatryai gāyatrāmiti gāyatryai chandaso gāyatram̐  
sāma niramimīta gāyatrādupām̐śuriti gāyatrātsāmna'upām̐śuṃ grahaṃ niramimītopām̐śaustrivṛdityupām̐śorgrahāttrivṛtam̐ stomaṃ niramimīta  
trivṛto rathantaramiti trivṛtaḥ stomādrathantaraṃ pṛṣṭhaṃ niramimīta

### [49.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.49.6)

vyasiṣṭha'ṛṣiriti | prāṇò vai vyasiṣṭha'ṛṣiryadvai tu śreṣṭhastena vyasiṣṭho'tho  
yadvastutamo vyasati teno'eva vyasiṣṭhaḥ prajāpatigṛhītayā tvayeti prajāpatisṛṣṭayā tvayetyetatprāṇaṃ gṛhṇāmi prajābhya'iti prāṇaṃ purastātprāpādadhata  
nānopa̍dadhāti ye nānā kāmāḥ prāṇe tāṃstaddadhāti sakṛtsādayatyekaṃ tatprāṇaṃ  
karotyatha yannānā sādayetprāṇam̐3 ha vicchindyātsaiṣā trivṛdiṣṭakā yajuḥ  
sādanam̐ sūddohāstrivṛttrivṛddhirvāvānagniryāvatyasya mātrā tāvattatkṛ̱tvopadadhāti

### [49.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.49.7)

(ty ) atha dakṣiṇataḥ | ( to' ) ayaṃ dakṣiṇā viśvakarmetyayaṃ vai vāyurviśvakarmā yo'yaṃ pavate 'eṣa hīda sarvvaṃ karoti tadyattamāha dakṣiṇeti  
tasmādeṣa dakṣiṇeva bhūyiṣṭhaṃ vāti mano ha vāyurbhūtvā dakṣiṇatastasthau  
taddeva tadrūpamupadadhāti

### [49.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.49.8)

( śatam 4300 )  
ta̱sya mano̱ vaiśvakarmaṇa̱miti manasta̱smādrghādvāyorni̱ramimīta grīṣmo  
mānasa'iti grīṣmamṛtuṃ mana̍so niramimīta tri̱ṣṭubgraiṣmīti tri̱ṣṭubhaṃ chando  
grīṣmādṛ̱torni̱ramimīta tri̱ṣṭubhaḥ svāra̱miti tri̱ṣṭubhaśchandasaḥ svāraᳪ sāma  
ni̱ramimīta svārādantaryāma'iti svārātsāmno'ntaryāmaṃ grahaṃ niramimītāntaryāmātpañcadaśa'ityantaryāmādgrahātpañcadaśaᳪ stomaṃ niramimīta pañcadaśādvṛhaditi pañcadaśātstomānmahatpṛṣṭhaṃ niramimīta

### [49.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.49.9)

bharadvāja'ṛṣiriti| mano vai bharadvāja'ṛṣirannaṃ vājo yo vai mano bibharti  
so'nna̍ vā̱jaṃ bharati̱ tasmānmano̍ bharadvāja 'ṛṣiḥ prajāpa̍tigṛhītayā tvayeti  
prajāpatisṛṣṭayā tvayetyetanmano gṛhāmi prajābhya 'iti mano dakṣiṇataḥ  
prāpāda̍ya̱t nānopa̍dadhāti̱ ye nānā kāmā manasi tāṃstaddadhāti sakṛtsā̱dayatyeka̍ṃ tanmanaḥ karotyutha yannānā sādayenmano ha vicchindyātsaiṣā trivṛdviṣṭakā tasyokto bandhuḥ

## Linked texts (1)

- [Mādhyandina](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha*madhyandina.8.1.1.1) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.49](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.49) · Pramāṇa
