Citikanda 53
Citikāṇḍa 53
- Language
- Sanskrit
53.2
) ityādikairvibhaktaiḥ pañcāśanmantraiḥ pañcāśadiṣṭakā upadheyā
ityekaḥ pakṣastamevābhipretya praśnamudbhāvayati-tadāhuḥ kathamasyaitā iti | ' tat ' tatra ' āhuḥ ' codayanti
brahmavādinaḥ, ' asya ' agneḥ sambandhinyaḥ ' etāḥ ' pañcāśadiṣṭakāḥ ' sarvāḥ ' ' katham ' ? ' prājāpatyāḥ '
prajāpatidevatākā upahitā ' bhavantīti ' tasminpakṣe ekasminneva hi mantre " prajāpatigṛhītayā " iti padaṃ,
na sarvatra, ataḥ sarvāsāṃ prājāpatyatā na sambhavatīti | asyottaramāha-yadeva sarvāsvāheti | yasmādeva kāraṇāt ' sarvāsu ' api pañcāśadiṣṭakāsu yat " prajāpatigṛhītayā " iti ' āha' anenaiva khalu 'etāḥ '
prāṇabhṛtaḥ ' sarvāḥ ' ' prājāpatyāḥ bhavanti ' | ayamabhisandhiḥ, yad " ayaṃ puraḥ " ityādīnāṃ vibhaktānāṃ
mantrāṇāṃ prayoga eva na sambhavati, aparisamāptārthatvāt | " ayaṃ puraḥ " ityāramya " prajābhyaḥ " ityante
hyeko'rthaḥ parisamāpyate | ekārthāvacchedakatvādaiko mantra iti pratīṣṭakaṃ saṅgha evāvartanīyaḥ | ataḥ sarvāsravīṣṭakāsu prajāpatigṛhītayetyetatprajāpatiśabdasambandho bhaviṣyatīti sarvāsāṃ prājāpatyatāsiddhiriti
53.4
atha mantragatānupūrvyā ṛksāmagrahāṇāṃ pratīyamānamānantaryamāśaṅkya samādhatte-tadāhuryadgrahāya gṛhītāyetyādinā | evaṃ hyanuṣṭhānakramaḥ-prathamaṃ grahagrahaṇam, paścātstotram, tadanantaraṃ śastramiti | nanvata gāyatrādisāmāni vaiparītyenopadadhātītyākṣepaḥ | saṃsthā vā iti | ' saṃsthā ' niṣpattiḥ ' anvīkṣitavyā ' anukrameṇa draṣṭavyā | pratipadyate devatāsvarūpaṃ jñāyate anayeti ' pratipat ' tayā khalu ' ṛcā ' prathamamaindravāyavādi-' graho gṛhyate, ' tataḥ sāmādhārabhūtāyām ' ṛci ' ' sāma gīyate ' sāmagānaṃ kriyate
' tat ' tasmātsāṅga ṛgāśritatvācca pṛṣṭhapadatvād grahagrahaṇātpūrvabhāvitvāt, ṛcāṃ gāyatrītriṣṭubādīnāṃ,
sāgnāṃ gāyetrasāmnādīnāṃ ca upāṃśvādiyahebhyaḥ pūrvamupadhānamutpattikramānurodhādyuktamityarthaḥ | tathā prayogakramānusāreṇātadāhuḥ | (yaṃ) yadetattrayam̐ saha kriyate graha stotram̐ śastramathātra
stotraṃ copadadhāti kathamasyātrāpi śastramupahitaṃ bhavatīti yadbhāva
tucchastraṃ yāsu hyeve stuvate tā'''evātuśam̐santyevamu hāsyātrāpi
mupahitaṃ bhavati
53.5
tadāhuḥ | (yaṃ) yadyathā pituḥ putramevaṃ trīṇi prathamānyāhātha ka
ssāmayoḥ saṃkrāmatīti sāma vā'ṛcaḥ pratistadyattatrāpi yathā
putramevaṃ brūyādyathā putitaim̐ santaṃ putraṃ brūyātāhaktasmādṛksāmayoḥ
mati kasmādu triḥ saṃtanautīti pituraṃ putraṃ pautraṃ tāṃstatsaṃtanoti
tebhya 'eka 'eva dadāti
53.4-2
tadāhuḥ-yadetattrayaṃ saha kriyate-grahaḥ, stotram, śastram | athātra grahaṃ caiva stotraṃ caṃ
kathamasyātrāpi śastramupahitaṃ bhavatīti | yadbhāva stotraṃ-tacchastram | yāsu hyeva sta
evānuśaṃsanti | evamu hāsyātrāpi śastramupahitaṃ bhavati
53.5-2
tadāhuḥ-yadyathā pituḥ putramevaṃ trīṇi prathamānyāha | atha kasmādṛksāmayoḥ saṃkrāmata
vā'ṛcaḥ patiḥ | tadyattatrāpi yathā pituḥ putramevaṃ brūyāt, yathā patiṃ santaṃ putraṃ brūyāt-2
tasmādṛksāmayoḥ saṃkrāmati | kasmādu triḥ saṃtanautīti-pitaram, putram, pautram-tāṃstat
tasmādu tebhya eka eva dadāti
53.6
tayāḥ purastādupadadhāti | tāḥ prāṇabhṛto'tha yāḥ paścāttāścakṣurbhṛtastā
'apānabhṛto'tha yā dakṣiṇatastā manobhṛtastā' u vyānabhṛto'tha yā
'uttaratastāḥ śrotrabhṛtastā'udānabhṛto'tha yā madhye tā vāgbhṛtastā'u
samānabhṛtaḥ
53.6-2
tadyāḥ purastādupadadhāti-tāḥ prāṇabhṛtaḥ| atha yāḥ paścāt-tāścakṣurbhṛtaḥ, tā apānabhṛtaḥ
atha yā dakṣiṇataḥ-tā manobhṛtaḥ, tā u vyānabhṛtaḥ | atha yā uttarataḥ-tāḥ śrotrabhṛtaḥ, tā udānabhṛtaḥ | atha yā madhye-tā vāgbhṛtaḥ, tā u samānabhṛtaḥ
53.8
(stva) tuḍu ha carakādhvaryavaḥ | (vo'nyā) anyā 'evāpānabhṛto vyānabhṛta
'udānabhṛtaḥ samānabhṛtaścakṣurbhṛto manobhṛtaḥ śrotrabhṛto vāgbhṛta 'ityupadadhati na tathā kuryādantyehaiva recayantyatro 'evaitāni sarvāṇi rūpāṇyupadhīyante7
sa vai purastādupadhāya paścādupadadhāti | prāṇo hāpāno bhūtvā''ṅgulyegrebhya
'iti saṃcaratyapān 'u ha prāṇo bhūtvā''ṅgulyegrebhya 'iti saṃcarati
tadyatpurastādupadhāya paścādupadadhātyetāvevaitatprāṇau saṃtanauti saṃdadhāti
tasmādetau prāṇau saṃtatau sam̐hitau
53.9
( tāvu ) atha dakṣiṇata 'upadhāyottarata 'upadadhāti | vyāno hodāno
bhūtvā''ṅgulyegrebhya 'iti saṃcaratyudān 'u ha vyāno bhūtvā''ṅgulyegrebhya
'iti saṃcarati tadyaddakṣiṇata 'upadhāyottarata'upaddhātyetāvevaitatprāṇau
saṃtanoti saṃdadhāti tasmādetau prāṇau saṃtatau sam̐hitau
53.10
(tāvu ) atha yā madhya'upaddhāti | sa prāṇasvā retaḥsicorvvelayopadadhāti pṛṣṭhayo vai retaḥsicau madhyamu pṛṣṭhayo madhyata' evāsminnetatprāṇaṃ
dadhāti sarvvata'upaddhāti sarvvata 'evāsminnetatprāṇaṃ dadhātyatho'eva m̐haiṣa
gudaḥ prāṇaḥ samantaṃ nābhi paryyaṅka'nūcīśca tiraścīścopaddhāti tasmādime'nvañcaśca tiryyañcaścātmanprāṇāḥ sam̐spṛṣṭā'upaddhāti prāṇairnaivaitatsaṃtanoti
saṃdadhāti tasmādime prāṇāḥ saṃtatāḥ sam̐hitāḥ
Linked texts (1)
- Mādhyandina — Sanskrit