<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.53 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Citikanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda) › 53

# Citikanda 53

Citikāṇḍa 53

- **Language:** Sanskrit

### [53.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.53.2)

) ityādikairvibhaktaiḥ pañcāśanmantraiḥ pañcāśadiṣṭakā upadheyā  
ityekaḥ pakṣastamevābhipretya praśnamudbhāvayati-tadāhuḥ kathamasyaitā iti | ' tat ' tatra ' āhuḥ ' codayanti  
brahmavādinaḥ, ' asya ' agneḥ sambandhinyaḥ ' etāḥ ' pañcāśadiṣṭakāḥ ' sarvāḥ ' ' katham ' ? ' prājāpatyāḥ '  
prajāpatidevatākā upahitā ' bhavantīti ' tasminpakṣe ekasminneva hi mantre " prajāpatigṛhītayā " iti padaṃ,  
na sarvatra, ataḥ sarvāsāṃ prājāpatyatā na sambhavatīti | asyottaramāha-yadeva sarvāsvāheti | yasmādeva kāraṇāt ' sarvāsu ' api pañcāśadiṣṭakāsu yat " prajāpatigṛhītayā " iti ' āha' anenaiva khalu 'etāḥ '  
prāṇabhṛtaḥ ' sarvāḥ ' ' prājāpatyāḥ bhavanti ' | ayamabhisandhiḥ, yad " ayaṃ puraḥ " ityādīnāṃ vibhaktānāṃ  
mantrāṇāṃ prayoga eva na sambhavati, aparisamāptārthatvāt | " ayaṃ puraḥ " ityāramya " prajābhyaḥ " ityante  
hyeko'rthaḥ parisamāpyate | ekārthāvacchedakatvādaiko mantra iti pratīṣṭakaṃ saṅgha evāvartanīyaḥ | ataḥ sarvāsravīṣṭakāsu prajāpatigṛhītayetyetatprajāpatiśabdasambandho bhaviṣyatīti sarvāsāṃ prājāpatyatāsiddhiriti

### [53.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.53.4)

atha mantragatānupūrvyā ṛksāmagrahāṇāṃ pratīyamānamānantaryamāśaṅkya samādhatte-tadāhuryadgrahāya gṛhītāyetyādinā | evaṃ hyanuṣṭhānakramaḥ-prathamaṃ grahagrahaṇam, paścātstotram, tadanantaraṃ śastramiti | nanvata gāyatrādisāmāni vaiparītyenopadadhātītyākṣepaḥ | saṃsthā vā iti | ' saṃsthā ' niṣpattiḥ ' anvīkṣitavyā ' anukrameṇa draṣṭavyā | pratipadyate devatāsvarūpaṃ jñāyate anayeti ' pratipat ' tayā khalu ' ṛcā ' prathamamaindravāyavādi-' graho gṛhyate, ' tataḥ sāmādhārabhūtāyām ' ṛci ' ' sāma gīyate ' sāmagānaṃ kriyate  
' tat ' tasmātsāṅga ṛgāśritatvācca pṛṣṭhapadatvād grahagrahaṇātpūrvabhāvitvāt, ṛcāṃ gāyatrītriṣṭubādīnāṃ,  
sāgnāṃ gāyetrasāmnādīnāṃ ca upāṃśvādiyahebhyaḥ pūrvamupadhānamutpattikramānurodhādyuktamityarthaḥ | tathā prayogakramānusāreṇātadāhuḥ | (yaṃ) yadetattrayam̐ saha kriyate graha stotram̐ śastramathātra  
stotraṃ copadadhāti kathamasyātrāpi śastramupahitaṃ bhavatīti yadbhāva  
tucchastraṃ yāsu hyeve stuvate tā'''evātuśam̐santyevamu hāsyātrāpi  
mupahitaṃ bhavati

### [53.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.53.5)

tadāhuḥ | (yaṃ) yadyathā pituḥ putramevaṃ trīṇi prathamānyāhātha ka  
ssāmayoḥ saṃkrāmatīti sāma vā'ṛcaḥ pratistadyattatrāpi yathā  
putramevaṃ brūyādyathā putitaim̐ santaṃ putraṃ brūyātāhaktasmādṛksāmayoḥ  
mati kasmādu triḥ saṃtanautīti pituraṃ putraṃ pautraṃ tāṃstatsaṃtanoti  
tebhya 'eka 'eva dadāti

### [53.4-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.53.4-2)

tadāhuḥ-yadetattrayaṃ saha kriyate-grahaḥ, stotram, śastram | athātra grahaṃ caiva stotraṃ caṃ  
kathamasyātrāpi śastramupahitaṃ bhavatīti | yadbhāva stotraṃ-tacchastram | yāsu hyeva sta  
evānuśaṃsanti | evamu hāsyātrāpi śastramupahitaṃ bhavati

### [53.5-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.53.5-2)

tadāhuḥ-yadyathā pituḥ putramevaṃ trīṇi prathamānyāha | atha kasmādṛksāmayoḥ saṃkrāmata  
vā'ṛcaḥ patiḥ | tadyattatrāpi yathā pituḥ putramevaṃ brūyāt, yathā patiṃ santaṃ putraṃ brūyāt-2  
tasmādṛksāmayoḥ saṃkrāmati | kasmādu triḥ saṃtanautīti-pitaram, putram, pautram-tāṃstat  
tasmādu tebhya eka eva dadāti

### [53.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.53.6)

tayāḥ purastādupadadhāti | tāḥ prāṇabhṛto'tha yāḥ paścāttāścakṣurbhṛtastā  
'apānabhṛto'tha yā dakṣiṇatastā manobhṛtastā' u vyānabhṛto'tha yā  
'uttaratastāḥ śrotrabhṛtastā'udānabhṛto'tha yā madhye tā vāgbhṛtastā'u  
samānabhṛtaḥ

### [53.6-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.53.6-2)

tadyāḥ purastādupadadhāti-tāḥ prāṇabhṛtaḥ| atha yāḥ paścāt-tāścakṣurbhṛtaḥ, tā apānabhṛtaḥ  
atha yā dakṣiṇataḥ-tā manobhṛtaḥ, tā u vyānabhṛtaḥ | atha yā uttarataḥ-tāḥ śrotrabhṛtaḥ, tā udānabhṛtaḥ | atha yā madhye-tā vāgbhṛtaḥ, tā u samānabhṛtaḥ

### [53.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.53.8)

(stva) tuḍu ha carakādhvaryavaḥ | (vo'nyā) anyā 'evāpānabhṛto vyānabhṛta  
'udānabhṛtaḥ samānabhṛtaścakṣurbhṛto manobhṛtaḥ śrotrabhṛto vāgbhṛta 'ityupadadhati na tathā kuryādantyehaiva recayantyatro 'evaitāni sarvāṇi rūpāṇyupadhīyante7  
sa vai purastādupadhāya paścādupadadhāti | prāṇo hāpāno bhūtvā''ṅgul‍yegrebhya  
'iti saṃcaratyapān 'u ha prāṇo bhūtvā''ṅgul‍yegrebhya 'iti saṃcarati  
tadyatpurastādupadhāya paścādupadadhātyetāvevaitatprāṇau saṃtanauti saṃdadhāti  
tasmādetau prāṇau saṃtatau sam̐hitau

### [53.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.53.9)

( tāvu ) atha dakṣiṇata 'upadhāyottarata 'upadadhāti | vyāno hodāno  
bhūtvā''ṅgul‍yegrebhya 'iti saṃcaratyudān 'u ha vyāno bhūtvā''ṅgul‍yegrebhya  
'iti saṃcarati tadyaddakṣiṇata 'upadhāyottarata'upaddhātyetāvevaitatprāṇau  
saṃtanoti saṃdadhāti tasmādetau prāṇau saṃtatau sam̐hitau

### [53.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.53.10)

(tāvu ) atha yā madhya'upaddhāti | sa prāṇasvā retaḥsicorvvelayopadadhāti pṛṣṭhayo vai retaḥsicau madhyamu pṛṣṭhayo madhyata' evāsminnetatprāṇaṃ  
dadhāti sarvvata'upaddhāti sarvvata 'evāsminnetatprāṇaṃ dadhātyatho'eva m̐haiṣa  
gudaḥ prāṇaḥ samantaṃ nābhi paryyaṅka'nūcīśca tiraścīścopaddhāti tasmādime'nvañcaśca tiryyañcaścātmanprāṇāḥ sam̐spṛṣṭā'upaddhāti prāṇairnaivaitatsaṃtanoti  
saṃdadhāti tasmādime prāṇāḥ saṃtatāḥ sam̐hitāḥ

## Linked texts (1)

- [Mādhyandina](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha*madhyandina.8.1.3.4) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.53](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.53) · Pramāṇa
