<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Śatapathabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha) › [Citikanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda) › 57

# Citikanda 57

Citikāṇḍa 57

- **Language:** Sanskrit

### [57.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.1)

iti prathamaprapāṭhake ṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam || 8-1-6 || ( 2. 2. )  
atha prāṇabhṛta'upa̱dadhāti | ( tye ) etadvai de̱vā'abruvaṃścetayadhvamiti  
citimiccha̱teti vāva tada̱bruvaṃste cetayamānā vāyumeva citimapaśyaṃstāmasminnadadhustathaivāsminnayametaddadhāti

### [57.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.2)

prāṇa̱bhṛta'upa̍dadhāti | prāṇo vai vāyurvāyume̱vāsminnetaddadhāti reta̱:sicorvvelayeme vai reta̱:sicāvanuyayosta̱dvāyuṃ dadhāti tasmādanuyā̍rvāyuḥ  
sa̱rvvata'upada̍dhāti sa̱rvvatastadvāyuṃ dadhāti tasmātsa̱rvvato vāyuḥ sarvvataḥ  
sa̱mīcīḥ sarvvatasta̱tsa̱myañcaṃ vāyuṃ dadhāti tasmātsa̱rvvataḥ sa̱myaṅbhūtvā  
survābhyo digbhyo vāti diśyā 'anūpa̍dadhāti dikṣu tadvāyuṃ dadhāti  
ta̱smātsa̱rvāsu dikṣu vāyuḥ

### [57.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.3)

( yaṃ ) yadveva̱ prāṇabhṛta'upada̱dhāti | (tyā) ā̱svevaitatpra̱jāsu prāṇā̱ndadhāti tā'anantarhitā vaiśvadevībhya'upadadhātyanantarhitāṃstvatpra̱jābhyaḥ  
prāṇā̱ndadhāti prāṇaṃ me pāhipā̱naṃ me pāhi vyā̱naṃ me pāhi cakṣurma'urvyā  
vibhāhi śrotraṃ me śrokayetyetānevāsvetattvatpra̱jāsu prāṇā̱ndadhāti

### [57.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.4)

(tyu) athāpusyā'upadghāti | (tye ) etadvai devā'abruvaṃścetayadhvamiti cittimicchateti vāva tadabruvaṃste cetayamānā vṛṣṭimèva citimapaśyaṃstāmasminnadadhustathaivāsminnayamètaddadhāti

### [57.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.5)

(tya) apusyā'upadghāti | (tyā) āpo vai vṛṣṭivṛṣṭimevāsminnetaddadhāti reta̱sicorvvelayème vai reta̱sicāvanayostaddṛṣṭai dadhāti tasmādanuyorvvarṣati sarvvata upadadhāti sarvvatastadṛṣṭiṃ dadhāti tasmātsarvvato  
rvvarṣati sarvvataḥ samīcīḥ sarvvatastatsamīcīṃ vṛṣṭiṃ dadhāti tasmātsarvvataḥ  
samyaṅbhūtvā sarvvābhyo digbhyo varṣati vvāyavyā 'anupadadhāti vvāyau  
tadṛṣṭiṃ dadhāti tasmādyāṃ diśaṃ vvāyureti tāṃ diśaṃ vṛṣṭiranveti

### [57.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.6)

yudvevāpsyā'upaddhāti | ( tye ) eṣvevaitatprāṇeṣvapo dadhāti tā'anantarhitāḥ prāṇabhṛdbhya'upaddhātyanantarhitāstatprāṇebhyo'po dudhātyatho'annaṃ vā'āpo'nantarhitaṃ tatprāṇebhyo'nnaṃ dudhātyapuḥ pinvaioṣadhīrjinva dvipādava catuṣpātpāhi divo vṛṣṭimairayetyetā'evaiṣvetatklaptā  
'apo dudhāti

### [57.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.7)

(tya) atha cchandasyā'upaddhāti | (tye) etadvai devā'abruvaṃścetayadhvamiti  
citimicchateti vāva tudbruvaṃste cetuyamānāḥ paśūnevaṃ citimapaśyaṃstāmasminnadudhustathaivāsminnayametuddadhāti

### [57.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.8)

yaddevāpasyā upadadhāti | eṣvevaitatprāṇeṣvapo dadhāti | tā anantarhitāḥ prāṇabhṛdbhya upadadhāti  
anantarhitāstatprāṇebhyo'po dadhāti | atho'annaṃ vā'āpaḥ | anantarhitaṃ tatprāṇebhyo'nnaṃ dadhāti  
“( 1 ) apaḥ pinva, ( 2 ) oṣadhīrjinva, ( 3 ) dvipādva, ( 4 ) catuṣpātpāhi,  
( 5 ) divo vṛṣṭimairaya ”-( vā. saṃ. 14

### [57.6-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.6-2)

) iti | etā evaiṣvetatklṛptā apo dadhāti

### [57.7-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.7-2)

athaikonaviṃśativayasyeṣṭakopadhānam  
atha cchandasyā upadadhāti | etadvai devā abruvan-cetayadhvamiti-citimicchateti vāva tadabruvan  
te cetayamānāḥ paśūneva citimapaśyan | tāmasminnadadhuḥ | tathaivāsminnayametaddadhāti

### [57.8-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.8-2)

cha̱nda̱syā 'u̱pada̍dhāti | pa̱śavo̱ vai chandā̍m̐si pa̱śūne̱vāsmi̍nne̱tadda̍dhāti  
sa̱rvvata̍'u̱pada̍dhāti sa̱rvvata̍sta̱tpaśū̱ṃndadhā̍ti̱ tasmā̍tsa̱rvvata̍ḥ pa̱śavo̱'pu̱syā'  
anu̍padadhā̱tyapsu̱ tatpaśūnprati̍ṣṭhāpayati̱ tasmā̍dya̱dā vṛṣa̍tya̱tha pa̱śava̍ḥ  
prati̍tiṣṭhanti

### [57.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.9)

ya̱dveva̍ cchanda̱syā 'u̱pada̍dhāti | pra̱jāpa̍tervvisrastātpa̱śava̍ 'u̱dakrā̍mam̐śchandā̍m̐si bhū̱tvā tā̱ngāyatrī chando̍ bhū̱tvā vya̍sā''pno̱ttadya̱dvāya̱tryā''pno̱dtaddhi chanda̱ 'āśi̍ṣṭa̱m̐ sā tadbhū̱tvā pra̱jāpa̍tire̱tānpa̱śūnvaya̍sā''pno̱t

### [57.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.10)

(nmū ) mūrdhā vya̍ 'iti̍ | pra̱jāpa̍ti̱rvvai mūrdhā sa vyo̍'bhavatpra̱jāpa̍tiśchanda̱ 'iti̍ pra̱jāpa̍tireva cchando̍'bhavat

### [57.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.11)

( tkṣa ) kṣa̱traṃ vyaḍa̱'iti̍ | pra̱jāpa̍ti̱rvai kṣa̱tram̐ sa̱ vayo̍'bhavanmaya̱ndaṃ chanda̱  
'iti̱ yadvā'aniruktaṃ tanmayanda̍ma̱niru̍kto vai pra̱jāpa̍tiḥ pra̱jāpa̍tireva  
cchando̍'bhavat

### [57.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.12)

( dvi ) vi̱ṣṭa̱mbho vyaḍa̱'iti̍ | pra̱jāpa̍ti̱rvai vi̱ṣṭa̱mbhaḥ sa vayo̍'bhava̱'dhi̍patiśchanda̱'iti̍ pra̱jāpa̍ti̱rvā'adhi̍patiḥ pra̱jāpa̍tireva̱ cchando̍'bhavat

### [57.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.13)

(dvi) viśva̍karmā vaya̱'iti̍ | pra̱jāpa̍ti̱rvai viśva̍karmā̱ sa vyo'bhavatparame̱ṣṭhī chanda̱'ityāpo̱ vai pra̱jāpa̍tiḥ parame̱ṣṭhī tā hi parame sthāne̍  
ti̱ṣṭhanti̍ pra̱jāpa̍tire̱va parame̱ṣṭhī chando̍'bhavat

### [57.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.14)

(ttā) tāni̱ vā'e̱tāni̍ | ca̱tvāri̍ vayā̍si ca̱tvāri̍ cchandā̍si  
tada̱ṣṭāva̱ṣṭākṣa̍rā gāya̱tryeṣā vai sā gāya̱trī yā tadbhūtvā pra̱jāpa̍tire̱tānpaśū̱nvaya̱sā''pno̱ttasmājjīrṇaṃ pa̱śuṃ vyasā''pta̱ ityā̍cakṣate̱ tasmā̍du sa̱rvāsve̱va  
vyo vya̱'itya̱nuvarta̍te̱'tha̱ ye'smā̍tte pa̱śava̱ 'uda̍krāma̱nnete te-pañcadaśa̱otta̍re vya̱jo vai pa̱śavo̱ vyajraḥ pañcadaśa̱stasmā̍dya̱sya pa̱śavo bhava̱ntyapai̍va sa  
pāpmāna̍tham̐ hate̱ vya̱jro haiva tasya pā̱pmāna̱mapaha̍nti̱ tasmā̱dyāṃ kāṃ ca̱ diśa̍ṃ  
pa̱śumāneti̱ vyajra̍vihatātham̐ haiva tāmanva̍ti

### [57.13-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.13-2)

(4) "viśvakarmā vayaḥ" - iti | prajāpatirvai viśvakarmā | sa vayo'bhavat | " parameṣṭhī  
chandaḥ"- iti | āpo vai prajāpatiḥ parameṣṭhī | tā hi parame sthāne tiṣṭhanti | prajāpatireva  
parameṣṭhī chando'bhavat

### [57.14-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57.14-2)

tāni vā'etāni catvāri vayāṃsi, catvāri cchandāṃsi-tadaṣṭau | aṣṭākṣarā gāyatrī | eṣā vai sā  
gāyatrī-yā tadbhūtvā prajāpatiretānpaśūnvayasā''pnot | tasmājjīrṇaṃ paśuṃ vayasā ''pta ityācakṣate | tasmādu  
sarvāsveva vayo vaya ityanuvartate | atha ye'smātte paśava udakrāman-ete te-pañcadaśottare | vajro vai  
paśavaḥ | vajraḥ pañcadaśaḥ | tasmādyasya paśavo bhavanti-apaiva sa pāpmānaṃ hate | vajro haiva tasya  
pāpmānamapahanti | tasmādyāṃ kāṃ ca paśumāneti-vajravihatāṃ haiva tāmanveti

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.57) · Pramāṇa
