Citikanda 65
Citikāṇḍa 65
- Language
- Sanskrit
65.1
iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye vedārthaprakāśe mādhyandinīyaśatapathabrāhmaṇabhāṣye
aṣṭamakāṇḍe tṛtīyo'dhyāye caturthaṃ brāhmaṇam || (8-3-4)
vedārthasya prakāśena tamo hārda nivārayan | pumarthāṃścaturo deyādvidyātīrthamaheśvaraḥ
65.1-2
brahmāṇḍaṃ gosahasraṃ kanakahayatulāpūruṣau svarṇagarbhaṃ,
saptābdhīnpañca sīrīṃstridaśatarulatādhenusauvarṇabhūmīḥ
ratnosraṃ rukmavājidvipamahitarathau sāyaṇiḥ siṅgaṇāryo,
vyaśrāṇīdviśvacakraṃ prathitavidhimahābhūtayuktaṃ ghaṭaṃ ca
dhānyādriṃ dhanyajanmā tilabhavamatulaḥ svarṇajaṃ varṇamukhyaḥ,
kāryāsīyaṃ kṛpāvānguḍakṛtamajaḍo rājataṃ rājapūjyaḥ
āājyotthaṃ prājyajanmā lavaṇajamamṛṇaḥ śārkaraṃ śārkatejā,
ratnāḍhyo ratnaṛpaṃ girimakṛta mudā pātrasātsiṅgaṇāryaḥ
iti śrīmadrājādhirājaparameśvaravaidikamārgapravartakaśrīhariharamahārājasāmrājyadhurandhareṇa sāyaṇācāryeṇa viracite
mādhavīye vedārthaprakāśe mādhyandinīyaśatapathabrāhmaṇabhāṣye'ṣṭamakāṇḍe tṛtīyo'dhyāyaḥ || ( 8-3 )
caturthīṃ citimupadadhāti | (tye) etadvai devāstṛtīyāṃ citiṃ citvā samārohannantarikṣaṃ vai tṛtīyā citirantarikṣameva tatsaṃskṛtya samārohan
65.2
( huṃste ) te'bruvan | (vaṃśve ) cetayadhvamiti citimicchateti vāva tadabruvannita 'ūrdhvamicchateti te cetayamānā'etāṃ caturthīṃ citimapaśyanyudūrdhvamantarikṣādarvācīnaṃ divasteṣāmeṣa loko'dhruva 'ivāpratiṣṭhita'iva
manasyāsīt
65.3
(tte) te brahmānuvan | ( vam̐stveā ) tvāmihopadadhāmahā'iti kiṃ me tato
bhaviṣyatīti tvameva naḥ śreṣṭhaṃ bhaviṣyasīti tatheti te'tra brahmopādadhata
tasmādāhurbrahmaiva devānātham̐ śreṣṭhamiti tadetayā vai caturthyā cityeme dyāvāpṛthivī viṣṭabdhe brahma vai caturthī citistasmādāhurbrahmaṇā dyāvāpṛthivī
viṣṭabdhe'iti stomānupadadhāti prāṇā vai stomāḥ prāṇā'u vai brahma
brahmaivaitadupadadhāti
65.5
yudveva stomānupadadhāti | ( tye ) etadvai devāḥ prajāpatimabruvaṃstvānihopadadhāmahā'iti tatheti sa vai nābravītkiṃ me tato bhaviṣyatīti yaddu ha
kiṃ ca prajāpatirdeveṣvaiṣe kimasmākaṃ tato bhaviṣyatītyevocustasmādu haitadyatpitā putreṣvicchete kimasmākaṃ tato bhaviṣyatītyevāhuśtha yatputrāḥ
pituri tathetyevāhaivaivaṃ hi tadagre prajāpatiśca devāśca samavadanta stomānupadadhāti prāṇā vai stomāḥ prāṇā'u vai prajāpatiḥ prajāpatimevaitadupadadhāti4
yudveva stomānupadadhāti | ye vai te prāṇā 'ṛṣaya 'e̱tāṃ caturthī citima̱paśyanthe tu'etena̱ ra̱senopāyam̐stu'ete tānevaitadupadadhāti stomānupadadhāti
prāṇā vai stomāḥ prāṇā' u vā'ṛṣaya 'ṛṣīnevaitadupadadhāti
65.6
yudveva stomānupadadhāti | pra̱jāpatiṃ visrastaṃ devatā 'ādāya̱ vyutkrama̍stasya yadūrdhvaṃ madhyādavācīna m̐ śīrṣastadasya vāyurodāyotkramyātiṣṭhadevatāśca bhūtvā saṃvatsararūpāṇi ca
65.7
tama̱bravīt | (du) upa mehi prati ma'etaddehi yena me tvamudakramīriti
kiṃ me tato bhaviṣyatīti tvadvevanmamedaṃ ma'etadātmano bhaviṣyatīti
tatheti tadasminnetadvāyuḥ pratyadadhāt
65.8
( tta ) ta̱dyā 'e̱tā 'a̱ṣṭādaśa prathamāḥ | ( 3 ) e̱tada̱sya ta̱dātma̱nastadya̱detā'a̱tropa̱dadhā̍ti ya̱de̱vāsyaitā'ā̱tma̱nasta̱dasmi̱nnetatprati̍dadhāti̱ tasmā̍de̱tā'a̱tropa̱dadhā̍ti sto̱mānupa̱dadhā̍ti prāṇā vai sto̱māḥ prāṇā 'u vai
vvāyu̱vvā̍yu̱me̱vaitadupa̍dadhāti
65.9
su pu̱rastā̍dupa̱dadhā̍ti | (tyā) ā̱śustrivṛ̱diti ya 'eva trivṛtsto̱mastaṃ
tadupa̍dadhāti̱ tayattamāhā̱śurityeṣa hi sto̱mānāmāśiṣṭho̍'tho vvāyu̱rvvā'ā̱śustrivṛtsa̱'eṣu triṣu̍ lo̱keṣu̱ varttate̱ tayattamāhā̱śurityeṣa hi sarvveṣāṃ
bhūtānāmāśiṣṭho vāyu̱haṃ bhūtvā pu̱rastāttasthau ta̱deva ta̱drūpamupa̍dadhāti
65.8-2
tad yā etā aṣṭādaśa prathamāḥ- etadasya tadātmanaḥ | tadyadetā atropadadhāti-yadevāsthaitā
ātmanaḥ- tadasminnetatpratidadhāti | tasmādetā atropadadhāti | stomānupadadhāti | prāṇā vai
stomāḥ | prāṇā u vai vāyuḥ | vāyumevaitadupadadhāti
65.9-2
sa purastādupadadhāti | ( 1 ) “ āśustrivṛt ” - iti | ya eva trivṛtstomastaṃ tadupadadhāti
tadyattamāha-āśuriti | eṣa hi stomānāmāśiṣṭhaḥ | atho vāyurvā āśustrivṛt | sa eṣu triṣu
lokeṣu vartate | tadyattamāha-āśuriti-eṣa hi sarveṣāṃ bhūtānāmāśiṣṭhaḥ | vāyurha bhūtvā purastāttasthau | tadeva tadrūpamupadadhāti
65.10
bhāntaḥ pañcadaśa 'iti | yu 'eṣu pañcadaśa stomastaṃ tadupadadhāti tadyattamāha bhānta'iti vvajro vai bhānto vvajraḥ pañcadaśo'tho candramā vai bhāntaḥ pañcadaśaḥ saca pañcadaśāhānyāpūryyate pañcadaśāpakṣīyate tadyattamāha bhānta 'iti
bhāti hi candramāścandramā ha bhūtvā dakṣiṇatastasthau tadeva tadrūpamupadadhāti
65.11
vyomā saptadaśa 'iti | yu'eṣu saptadaśa stomastaṃ tadupadadhāti tadyattamāha
vyometi prajāpatirvai vyomā prajāpatiḥ saptadaśo'tho saṃvvatsaro vāvu vyomā
saptadaśastasya dvādaśa māsāḥ pañcarttavastadyattamāha vyometi vyomā hi
saṃvvatsaraḥ saṃvvatsaro ha bhūtvottaratastasthau tadeva tadrūpamupadadhāti
65.12
dha̱ruṇḍaekavim̐śa 'iti | yu 'e̱vaikavi̱m̐śa̱ stoma̱staṃ tadupa̍dadhāti
tadyatta̱māha dharu̍ṇa 'iti̱ pratiṣṭhā̱ vai dharu̍ṇaḥ prati̱ṣṭhaika̍vim̐śo'tha̱o'asau
vā'ā̍di̱tyo dharu̍ṇa 'e̱kavi̱m̐śa̍stasya̱ dvāda̍śa māsāḥ pañca̱rtava̍straya 'i̱me
lo̱kā 'a̱sāve̱vādi̱tyo dharu̍ṇa 'e̱kavi̱m̐śa̍stadyatta̱māha dharu̍ṇa 'i̱ti ya̱dā
hye̱vaiṣo'stametya̱thedam̐ sarvam̐ priyata'ādi̱tyo ha bhū̱tvā paścātsthau tadeva
tadrūpa̱mupa̍dadhātyatha saṃvatsararū̱pāṇyupa̍dadhāti
65.13
( ardhaprapāṭhakaḥ )
pra̱tūrti̍raṣṭāda̱śa 'iti̍ | yu 'e̱vāṣṭāda̱śa stoma̱staṃ tadupa̍dadhā̱tyatho sa̍ṃvatsa̱ro vāva pra̱tūrti̍raṣṭāda̱śastasya̱ dvāda̍śa māsāḥ pañca̱rtavaḥ sa̍ṃvatsa̱ra 'e̱va
pra̱tūrti̍raṣṭāda̱śastadyatta̱māha pra̱tūrti̍riti sa̍ṃvatsa̱ro hi sarvā̍ṇi bhū̱tāni̍
pratano̍ti̱ tadeva tadrūpa̱mupa̍dadhāti
65.14
tupo navadaśa'iti | yu'eva navadaśa stomastaṃ tadupadadhātyatho saṃvatsaro
vāva tapo navadaśastasya dvādaśa māsāḥ ṣaḍkṛtavaḥ saṃvatsara 'eva tapo navadaśastadyattamāha tupa 'iti saṃvatsaro hi survāṇi bhūtāni tupati tudeva
tudrūpamupadadhāti
65.15
( tya ) abhīvartaḥ savim̐śa 'iti | yu 'eva savim̐śa stomastaṃ tadupadadhātyatho saṃvatsaro vā'abhīvartaḥ savim̐śastasya dvādaśa māsāḥ sapta'rtavaḥ
saṃvatsara 'evābhīvartaḥ savim̐śastadyattamāhābhīvarta 'iti saṃvatsaro hi
survāṇi bhūtānyabhivartate tadeva tadrūpamupadadhāti
65.16
vyurcāṃ dvāvim̐śa 'iti | yu'eva dvāvim̐śa stomastaṃ tadupadadhātyatho saṃvatsaro vāva vyurcā dvāvim̐śastasya dvādaśa māsāḥ supta'rtavo 'horātre
saṃvvatsara 'eva vva̱rcā dvāvi̱m̐śastadyattamāha̱ vva̱rca 'iti saṃvvatsaro hi
survveṣāṃ bhūtānāṃ vvarcasvitamastaddeva tadrūpamupadadhāti
65.17
sambhara̱ṇastrayovi̱m̐śa 'iti | yu 'e̱vu trayovi̱m̐śa̱ stoma̱staṃ tadupadadhātyatho saṃvvatsaro vā sambhara̱ṇastrayovi̱m̐śastasya trayodaśa māsāḥ supta'ta̍vo dve'ahorātre saṃvvatsara 'eva sambhara̱ṇastrayovi̱m̐śastadyattamāha sambharaṇa
'iti saṃvvatsaro hi survvāṇi bhūtāni sambhṛtastaddeva tadrūpamupadadhāti
65.18
yoniścaturvim̐śa 'iti | yu 'eva caturvim̐śa̱ stoma̱staṃ tadupadadhātyatho
saṃvvatsaro vāva yoniścaturvim̐śastasya caturvi̱m̐śatirardhamāsāstadyattamāha yoniriti saṃvvatsaro hi survveṣāṃ bhūtānāṃ yona̍staddeva tadrūpamupadadhāti
65.19
garbhoḥ pañcavi̱m̐śa 'iti | yu 'evu pañcavi̱m̐śa̱ stoma̱staṃ tadupadadhātyatho
saṃvvatsaro vāva garbhoḥ pañcavi̱m̐śastasya caturvim̐śatirardhamāsāḥ saṃvvatsara̱'
eva garbhāḥ pañcavim̐śastadyattamāha garbha'iti saṃvatsare ha trayodaśo
māso garbho bhūtvā̱'ntūnpraviśati tadeva tadrūpamupadadhāti
65.20
( ttho ) ojastriṇava 'iti | yu 'eva triṇava stomastaṃ tadupadadhāti tadyattamāhauja 'iti vajro vā'ojo vajrastriṇavo'tho saṃvatsaro vā'ojastriṇavastasya caturvim̐śatirardhamāsā dve'ahorātre saṃvatsara' evaujastriṇavastadyattamāhauja 'iti saṃvatsaro hi sarvveṣāṃ bhūtānāmojascitamastadeva
tadrūpamupadadhāti
65.21
kraturekatrim̐śa 'iti | yu 'evaikatrim̐śa stomastaṃ tadupadadhātyatho
saṃvatsaro vāva kraturekatrim̐śastasya caturvim̐śatirardhamāsāḥ ṣaḍṛtavaḥ
saṃvatsara 'eva kraturekatrim̐śastadyattamāha kraturiti saṃvatsaro hi
survāṇi bhūtāni karoti tadeva tadrūpamupadadhāti
65.22
pratiṣṭhā trayastrim̐śa 'iti | yu 'eva trayastrim̐śa stomastaṃ tadupadadhāti
tadyattamāha pratiṣṭheti pratiṣṭhā hi trayastrim̐śo'tho saṃvatsaro vāva pratiṣṭhā
trayastrim̐śastasya caturvim̐śatirardhamāsāḥ ṣaḍṛtavo dve'ahorātre saṃvatsara'
eva pratiṣṭhā trayastrim̐śastadyattamaḥha pratiṣṭheti saṃvvatsaro hi surveṣāṃ bhūtānāṃ
pratiṣṭhā taddeva tadrūpamupadadhāti
65.23
bradhnasya viṣṭapaṃ catustrim̐śa 'ṅkate | yu 'evu catustrim̐śa stomastaṃ tadupadadhātyatho saṃvvatsaro vāvu bradhnasya viṣṭapaṃ catustrim̐śastasya cuturvim̐śatirardhamāsāḥ supta'rtuvo dve'ahorātre saṃvvatsara 'evu bradhnasya viṣṭapaṃ
catustrim̐śastadyattamāha bradhnasya viṣṭapamiti svārājyaṃ vai bradhnasya viṣṭapam̐ svārājyaṃ catustrim̐śastaddeva tadrūpamupadadhāti
65.24
nākaḥ ṣaṭtrim̐śa 'ṅkati | yu 'evu ṣaṭtrim̐śa stomastaṃ tadupadadhātyatho
saṃvvatsaro vāva nākaḥ ṣaṭtrim̐śastasya caturvim̐śatirardhamāsā dvādaśa
māsāstadyattamāha nāka 'ṅkati na hi tutra gatāya kasmaicanākaṃ bhavatyatho
saṃvvatsaro vāva nākaḥ saṃvvatsaraḥ svrgo lokastaddeva tadrūpamupadadhāti
65.25
vivrttau'ṣṭācatvārim̐śa 'iti | yu 'evāṣṭācatvārim̐śa stomastaṃ tadupadadhātyatho saṃvvatsaro vāva vivrttau'ṣṭācatvārim̐śastasya ṣaḍḍvim̐śatirarddhamāsāstrayodaśa māsāḥ supta'rttavo dve'ahorātre tadyattamāha vivrtta 'iti
saṃvvatsarāddhi sarvvāṇi bhūtāni vivarttante tudeva tadrūpamupadadhāti
65.26
dhartraṃ catuṣṭoma 'iti | yu 'eva catuṣṭoma stomastaṃ tadupadadhāti tadyattamāha
dharttrimiti pratiṣṭhā vai dharttuṃ pratiṣṭhā catuṣṭomo'tho vāyurvvāva dhartraṃ catuṣṭomaḥ
su 'ābhiścatasṛbhirdigbhiḥ stute tadyattamāha dharttrimiti pratiṣṭhā vai dhartraṃ
vvāyuru sarvveṣāṃ bhūtānāṃ pratiṣṭhā tudeva tadrūpamupadadhāti sa vai vvāyumeva
prathamamupadadhāti vvāyumuttamaṃ vvāyunaiva tadetāni sarvvāṇi bhūtānyubhayataḥ
parigṛhṇāti
65.27
tā vā 'etāḥ | ( ' ) aṣṭādaśeṣṭakā 'upaddhāti | tau dvau trivṛtau prāṇo
vai trivṛdvāyu̱ru prāṇo vvāyureṣā citiḥ
65.28
( yuṃ ) yadvevāṣṭādaśa | ( śā ) aṣṭādaśo vai saṃvvatsaro dvādaśa māsāḥ
pañca'rttavaḥ saṃvvatsara 'eva prajāpatiraṣṭādaśaḥ prajāpatiragniyryāvānagniyyām̐vatyasya mātrā tāvattatkṛtvopaddhāti
Linked texts (1)
- Mādhyandina — Sanskrit