<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Citikanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda) › 65

# Citikanda 65

Citikāṇḍa 65

- **Language:** Sanskrit

### [65.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.1)

iti śrīsāyaṇācāryaviracite mādhavīye vedārthaprakāśe mādhyandinīyaśatapathabrāhmaṇabhāṣye  
aṣṭamakāṇḍe tṛtīyo'dhyāye caturthaṃ brāhmaṇam || (8-3-4)  
vedārthasya prakāśena tamo hārda nivārayan | pumarthāṃścaturo deyādvidyātīrthamaheśvaraḥ

### [65.1-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.1-2)

brahmāṇḍaṃ gosahasraṃ kanakahayatulāpūruṣau svarṇagarbhaṃ,  
saptābdhīnpañca sīrīṃstridaśatarulatādhenusauvarṇabhūmīḥ  
ratnosraṃ rukmavājidvipamahitarathau sāyaṇiḥ siṅgaṇāryo,  
vyaśrāṇīdviśvacakraṃ prathitavidhimahābhūtayuktaṃ ghaṭaṃ ca  
dhānyādriṃ dhanyajanmā tilabhavamatulaḥ svarṇajaṃ varṇamukhyaḥ,  
kāryāsīyaṃ kṛpāvānguḍakṛtamajaḍo rājataṃ rājapūjyaḥ  
āājyotthaṃ prājyajanmā lavaṇajamamṛṇaḥ śārkaraṃ śārkatejā,  
ratnāḍhyo ratnaṛpaṃ girimakṛta mudā pātrasātsiṅgaṇāryaḥ  
iti śrīmadrājādhirājaparameśvaravaidikamārgapravartakaśrīhariharamahārājasāmrājyadhurandhareṇa sāyaṇācāryeṇa viracite  
mādhavīye vedārthaprakāśe mādhyandinīyaśatapathabrāhmaṇabhāṣye'ṣṭamakāṇḍe tṛtīyo'dhyāyaḥ || ( 8-3 )  
caturthīṃ citimupadadhāti | (tye) etadvai devāstṛtīyāṃ citiṃ citvā samārohannantarikṣaṃ vai tṛtīyā citirantarikṣameva tatsaṃskṛtya samārohan

### [65.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.2)

( huṃste ) te'bruvan | (vaṃśve ) cetayadhvamiti citimicchateti vāva tadabruvannita 'ūrdhvamicchateti te cetayamānā'etāṃ caturthīṃ citimapaśyanyudūrdhvamantarikṣādarvācīnaṃ divasteṣāmeṣa loko'dhruva 'ivāpratiṣṭhita'iva  
manasyāsīt

### [65.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.3)

(tte) te brahmānuvan | ( vam̐stveā ) tvāmihopadadhāmahā'iti kiṃ me tato  
bhaviṣyatīti tvameva naḥ śreṣṭhaṃ bhaviṣyasīti tatheti te'tra brahmopādadhata  
tasmādāhurbrahmaiva devānātham̐ śreṣṭhamiti tadetayā vai caturthyā cityeme dyāvāpṛthivī viṣṭabdhe brahma vai caturthī citistasmādāhurbrahmaṇā dyāvāpṛthivī  
viṣṭabdhe'iti stomānupadadhāti prāṇā vai stomāḥ prāṇā'u vai brahma  
brahmaivaitadupadadhāti

### [65.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.5)

yudveva stomānupadadhāti | ( tye ) etadvai devāḥ prajāpatimabruvaṃstvānihopadadhāmahā'iti tatheti sa vai nābravītkiṃ me tato bhaviṣyatīti yaddu ha  
kiṃ ca prajāpatirdeveṣvaiṣe kimasmākaṃ tato bhaviṣyatītyevocustasmādu haitadyatpitā putreṣvicchete kimasmākaṃ tato bhaviṣyatītyevāhuśtha yatputrāḥ  
pituri tathetyevāhaivaivaṃ hi tadagre prajāpatiśca devāśca samavadanta stomānupadadhāti prāṇā vai stomāḥ prāṇā'u vai prajāpatiḥ prajāpatimevaitadupadadhāti4  
yudveva stomānupadadhāti | ye vai te prāṇā 'ṛṣaya 'e̱tāṃ caturthī citima̱paśyanthe tu'etena̱ ra̱senopāyam̐stu'ete tānevaitadupadadhāti stomānupadadhāti  
prāṇā vai stomāḥ prāṇā' u vā'ṛṣaya 'ṛṣīnevaitadupadadhāti

### [65.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.6)

yudveva stomānupadadhāti | pra̱jāpatiṃ visrastaṃ devatā 'ādāya̱ vyutkrama̍stasya yadūrdhvaṃ madhyādavācīna m̐ śīrṣastadasya vāyurodāyotkramyātiṣṭhadevatāśca bhūtvā saṃvatsararūpāṇi ca

### [65.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.7)

tama̱bravīt | (du) upa mehi prati ma'etaddehi yena me tvamudakramīriti  
kiṃ me tato bhaviṣyatīti tvadvevanmamedaṃ ma'etadātmano bhaviṣyatīti  
tatheti tadasminnetadvāyuḥ pratyadadhāt

### [65.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.8)

( tta ) ta̱dyā 'e̱tā 'a̱ṣṭādaśa prathamāḥ | ( 3 ) e̱tada̱sya ta̱dātma̱nastadya̱detā'a̱tropa̱dadhā̍ti ya̱de̱vāsyaitā'ā̱tma̱nasta̱dasmi̱nnetatprati̍dadhāti̱ tasmā̍de̱tā'a̱tropa̱dadhā̍ti sto̱mānupa̱dadhā̍ti prāṇā vai sto̱māḥ prāṇā 'u vai  
vvāyu̱vvā̍yu̱me̱vaitadupa̍dadhāti

### [65.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.9)

su pu̱rastā̍dupa̱dadhā̍ti | (tyā) ā̱śustrivṛ̱diti ya 'eva trivṛtsto̱mastaṃ  
tadupa̍dadhāti̱ tayattamāhā̱śurityeṣa hi sto̱mānāmāśiṣṭho̍'tho vvāyu̱rvvā'ā̱śustrivṛtsa̱'eṣu triṣu̍ lo̱keṣu̱ varttate̱ tayattamāhā̱śurityeṣa hi sarvveṣāṃ  
bhūtānāmāśiṣṭho vāyu̱haṃ bhūtvā pu̱rastāttasthau ta̱deva ta̱drūpamupa̍dadhāti

### [65.8-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.8-2)

tad yā etā aṣṭādaśa prathamāḥ- etadasya tadātmanaḥ | tadyadetā atropadadhāti-yadevāsthaitā  
ātmanaḥ- tadasminnetatpratidadhāti | tasmādetā atropadadhāti | stomānupadadhāti | prāṇā vai  
stomāḥ | prāṇā u vai vāyuḥ | vāyumevaitadupadadhāti

### [65.9-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.9-2)

sa purastādupadadhāti | ( 1 ) “ āśustrivṛt ” - iti | ya eva trivṛtstomastaṃ tadupadadhāti  
tadyattamāha-āśuriti | eṣa hi stomānāmāśiṣṭhaḥ | atho vāyurvā āśustrivṛt | sa eṣu triṣu  
lokeṣu vartate | tadyattamāha-āśuriti-eṣa hi sarveṣāṃ bhūtānāmāśiṣṭhaḥ | vāyurha bhūtvā purastāttasthau | tadeva tadrūpamupadadhāti

### [65.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.10)

bhāntaḥ pañcadaśa 'iti | yu 'eṣu pañcadaśa stomastaṃ tadupadadhāti tadyattamāha bhānta'iti vvajro vai bhānto vvajraḥ pañcadaśo'tho candramā vai bhāntaḥ pañcadaśaḥ saca pañcadaśāhānyāpūryyate pañcadaśāpakṣīyate tadyattamāha bhānta 'iti  
bhāti hi candramāścandramā ha bhūtvā dakṣiṇatastasthau tadeva tadrūpamupadadhāti

### [65.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.11)

vyomā saptadaśa 'iti | yu'eṣu saptadaśa stomastaṃ tadupadadhāti tadyattamāha  
vyometi prajāpatirvai vyomā prajāpatiḥ saptadaśo'tho saṃvvatsaro vāvu vyomā  
saptadaśastasya dvādaśa māsāḥ pañcarttavastadyattamāha vyometi vyomā hi  
saṃvvatsaraḥ saṃvvatsaro ha bhūtvottaratastasthau tadeva tadrūpamupadadhāti

### [65.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.12)

dha̱ruṇḍaekavim̐śa 'iti | yu 'e̱vaikavi̱m̐śa̱ stoma̱staṃ tadupa̍dadhāti  
tadyatta̱māha dharu̍ṇa 'iti̱ pratiṣṭhā̱ vai dharu̍ṇaḥ prati̱ṣṭhaika̍vim̐śo'tha̱o'asau  
vā'ā̍di̱tyo dharu̍ṇa 'e̱kavi̱m̐śa̍stasya̱ dvāda̍śa māsāḥ pañca̱rtava̍straya 'i̱me  
lo̱kā 'a̱sāve̱vādi̱tyo dharu̍ṇa 'e̱kavi̱m̐śa̍stadyatta̱māha dharu̍ṇa 'i̱ti ya̱dā  
hye̱vaiṣo'stametya̱thedam̐ sarvam̐ priyata'ādi̱tyo ha bhū̱tvā paścātsthau tadeva  
tadrūpa̱mupa̍dadhātyatha saṃvatsararū̱pāṇyupa̍dadhāti

### [65.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.13)

( ardhaprapāṭhakaḥ )  
pra̱tūrti̍raṣṭāda̱śa 'iti̍ | yu 'e̱vāṣṭāda̱śa stoma̱staṃ tadupa̍dadhā̱tyatho sa̍ṃvatsa̱ro vāva pra̱tūrti̍raṣṭāda̱śastasya̱ dvāda̍śa māsāḥ pañca̱rtavaḥ sa̍ṃvatsa̱ra 'e̱va  
pra̱tūrti̍raṣṭāda̱śastadyatta̱māha pra̱tūrti̍riti sa̍ṃvatsa̱ro hi sarvā̍ṇi bhū̱tāni̍  
pratano̍ti̱ tadeva tadrūpa̱mupa̍dadhāti

### [65.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.14)

tupo navadaśa'iti | yu'eva navadaśa stomastaṃ tadupadadhātyatho saṃvatsaro  
vāva tapo navadaśastasya dvādaśa māsāḥ ṣaḍkṛtavaḥ saṃvatsara 'eva tapo navadaśastadyattamāha tupa 'iti saṃvatsaro hi survāṇi bhūtāni tupati tudeva  
tudrūpamupadadhāti

### [65.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.15)

( tya ) abhīvartaḥ savim̐śa 'iti | yu 'eva savim̐śa stomastaṃ tadupadadhātyatho saṃvatsaro vā'abhīvartaḥ savim̐śastasya dvādaśa māsāḥ sapta'rtavaḥ  
saṃvatsara 'evābhīvartaḥ savim̐śastadyattamāhābhīvarta 'iti saṃvatsaro hi  
survāṇi bhūtānyabhivartate tadeva tadrūpamupadadhāti

### [65.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.16)

vyurcāṃ dvāvim̐śa 'iti | yu'eva dvāvim̐śa stomastaṃ tadupadadhātyatho saṃvatsaro vāva vyurcā dvāvim̐śastasya dvādaśa māsāḥ supta'rtavo 'horātre  
saṃvvatsara 'eva vva̱rcā dvāvi̱m̐śastadyattamāha̱ vva̱rca 'iti saṃvvatsaro hi  
survveṣāṃ bhūtānāṃ vvarcasvitamastaddeva tadrūpamupadadhāti

### [65.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.17)

sambhara̱ṇastrayovi̱m̐śa 'iti | yu 'e̱vu trayovi̱m̐śa̱ stoma̱staṃ tadupadadhātyatho saṃvvatsaro vā sambhara̱ṇastrayovi̱m̐śastasya trayodaśa māsāḥ supta'ta̍vo dve'ahorātre saṃvvatsara 'eva sambhara̱ṇastrayovi̱m̐śastadyattamāha sambharaṇa  
'iti saṃvvatsaro hi survvāṇi bhūtāni sambhṛtastaddeva tadrūpamupadadhāti

### [65.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.18)

yoniścaturvim̐śa 'iti | yu 'eva caturvim̐śa̱ stoma̱staṃ tadupadadhātyatho  
saṃvvatsaro vāva yoniścaturvim̐śastasya caturvi̱m̐śatirardhamāsāstadyattamāha yoniriti saṃvvatsaro hi survveṣāṃ bhūtānāṃ yona̍staddeva tadrūpamupadadhāti

### [65.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.19)

garbhoḥ pañcavi̱m̐śa 'iti | yu 'evu pañcavi̱m̐śa̱ stoma̱staṃ tadupadadhātyatho  
saṃvvatsaro vāva garbhoḥ pañcavi̱m̐śastasya caturvim̐śatirardhamāsāḥ saṃvvatsara̱'  
eva garbhāḥ pañcavim̐śastadyattamāha garbha'iti saṃvatsare ha trayodaśo  
māso garbho bhūtvā̱'ntūnpraviśati tadeva tadrūpamupadadhāti

### [65.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.20)

( ttho ) ojastriṇava 'iti | yu 'eva triṇava stomastaṃ tadupadadhāti tadyattamāhauja 'iti vajro vā'ojo vajrastriṇavo'tho saṃvatsaro vā'ojastriṇavastasya caturvim̐śatirardhamāsā dve'ahorātre saṃvatsara' evaujastriṇavastadyattamāhauja 'iti saṃvatsaro hi sarvveṣāṃ bhūtānāmojascitamastadeva  
tadrūpamupadadhāti

### [65.21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.21)

kraturekatrim̐śa 'iti | yu 'evaikatrim̐śa stomastaṃ tadupadadhātyatho  
saṃvatsaro vāva kraturekatrim̐śastasya caturvim̐śatirardhamāsāḥ ṣaḍṛtavaḥ  
saṃvatsara 'eva kraturekatrim̐śastadyattamāha kraturiti saṃvatsaro hi  
survāṇi bhūtāni karoti tadeva tadrūpamupadadhāti

### [65.22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.22)

pratiṣṭhā trayastrim̐śa 'iti | yu 'eva trayastrim̐śa stomastaṃ tadupadadhāti  
tadyattamāha pratiṣṭheti pratiṣṭhā hi trayastrim̐śo'tho saṃvatsaro vāva pratiṣṭhā  
trayastrim̐śastasya caturvim̐śatirardhamāsāḥ ṣaḍṛtavo dve'ahorātre saṃvatsara'  
eva pratiṣṭhā trayastrim̐śastadyattamaḥha pratiṣṭheti saṃvvatsaro hi surveṣāṃ bhūtānāṃ  
pratiṣṭhā taddeva tadrūpamupadadhāti

### [65.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.23)

bradhnasya viṣṭapaṃ catustrim̐śa 'ṅkate | yu 'evu catustrim̐śa stomastaṃ tadupadadhātyatho saṃvvatsaro vāvu bradhnasya viṣṭapaṃ catustrim̐śastasya cuturvim̐śatirardhamāsāḥ supta'rtuvo dve'ahorātre saṃvvatsara 'evu bradhnasya viṣṭapaṃ  
catustrim̐śastadyattamāha bradhnasya viṣṭapamiti svārājyaṃ vai bradhnasya viṣṭapam̐ svārājyaṃ catustrim̐śastaddeva tadrūpamupadadhāti

### [65.24](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.24)

nākaḥ ṣaṭtrim̐śa 'ṅkati | yu 'evu ṣaṭtrim̐śa stomastaṃ tadupadadhātyatho  
saṃvvatsaro vāva nākaḥ ṣaṭtrim̐śastasya caturvim̐śatirardhamāsā dvādaśa  
māsāstadyattamāha nāka 'ṅkati na hi tutra gatāya kasmaicanākaṃ bhavatyatho  
saṃvvatsaro vāva nākaḥ saṃvvatsaraḥ svrgo lokastaddeva tadrūpamupadadhāti

### [65.25](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.25)

vivrttau'ṣṭācatvārim̐śa 'iti | yu 'evāṣṭācatvārim̐śa stomastaṃ tadupadadhātyatho saṃvvatsaro vāva vivrttau'ṣṭācatvārim̐śastasya ṣaḍḍvim̐śatirarddhamāsāstrayodaśa māsāḥ supta'rttavo dve'ahorātre tadyattamāha vivrtta 'iti  
saṃvvatsarāddhi sarvvāṇi bhūtāni vivarttante tudeva tadrūpamupadadhāti

### [65.26](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.26)

dhartraṃ catuṣṭoma 'iti | yu 'eva catuṣṭoma stomastaṃ tadupadadhāti tadyattamāha  
dharttrimiti pratiṣṭhā vai dharttuṃ pratiṣṭhā catuṣṭomo'tho vāyurvvāva dhartraṃ catuṣṭomaḥ  
su 'ābhiścatasṛbhirdigbhiḥ stute tadyattamāha dharttrimiti pratiṣṭhā vai dhartraṃ  
vvāyuru sarvveṣāṃ bhūtānāṃ pratiṣṭhā tudeva tadrūpamupadadhāti sa vai vvāyumeva  
prathamamupadadhāti vvāyumuttamaṃ vvāyunaiva tadetāni sarvvāṇi bhūtānyubhayataḥ  
parigṛhṇāti

### [65.27](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.27)

tā vā 'etāḥ | ( ' ) aṣṭādaśeṣṭakā 'upaddhāti | tau dvau trivṛtau prāṇo  
vai trivṛdvāyu̱ru prāṇo vvāyureṣā citiḥ

### [65.28](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65.28)

( yuṃ ) yadvevāṣṭādaśa | ( śā ) aṣṭādaśo vai saṃvvatsaro dvādaśa māsāḥ  
pañca'rttavaḥ saṃvvatsara 'eva prajāpatiraṣṭādaśaḥ prajāpatiragniyryāvānagniyyām̐vatyasya mātrā tāvattatkṛtvopaddhāti

## Linked texts (1)

- [Mādhyandina](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha*madhyandina.8.4.1.1) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.65) · Pramāṇa
