Citikanda 73
Citikāṇḍa 73
- Language
- Sanskrit
73.1
caturthaṃ brāhmaṇam || ( 8-5-4 )
iti pañcamo'dhyāyaśca samāptaḥ || ( 8-5 )
nāka̱sada'u̍padadhāti | de̱vā vai nāka̱sado'trai̍ṣu sa̱rvvo'gniḥ sa̱ṃskṛtaḥ sa̱'e̱ṣo'tra nākaḥ svargo lo̱kasta̱sminde̱vā 'asī̍dastadya̱dveta̱sminnāke sva̱rge
lo̱ke de̱vā 'asī̍dastasmāddevā nāka̱sadasta̱thaivaitadyaja̍māno ya̱detā'upa̱dadhā̍tyeta̱sminnevaitannāke sva̱rge lo̱ke sī̍dati
73.2
yadveva nāka̱sada 'upa̍dadhāti | (tye ) e̱tadvai de̱vā'e̱taṃ nāka̱m̐ svargaṃ
lo̱kama̍paśyanne̱tāḥ sto̍mabhāgāste'bruvannupa tujjā̍nīta yathā̱'sminnāke
sva̱rge lo̱ke sīdā̱meti te'bruvam̐ścetaya̍dhvamiti citimitye̱teti vāva tada̍bruvam̐stadi̍cchata yathā̱'sminnāke sva̱rge lo̱ke sīdā̱meti
73.3
te ceta̍yamānāḥ | (' ) etā 'iṣṭa̍kā'apaśyannāka̱sadastā 'upā̍dadhata
tābhi̱reta̱sminnāke sva̱rge lo̱ke'sī̍dastadya̱detābhi̱reta̱sminnāke sva̱rge lo̱ke'sīdaṃstasmāddevā nākasudastathaivaitadyajamāno yadetā 'upaddhātyetasminnevaitannāke svarge loke sīdati
73.4
dikṣūpaddhāti | diśo vai sa nākaḥ svargo lokaḥ svarga 'evainā 'etalloke
sādayatyṛtavyānāṃ velayā saṃvvatsaro vā'ṛtuvyāḥ saṃvvatsaraḥ svargo
lokaḥ svarga'evainā 'etalloke sādayatyantastomabhāgameṣa vai sa nākaḥ
svargo lokastasminnevainā'etatpratiṣṭhāpayati
73.5
sa purastādupadadhāti | rā̱jñyasi prācī diti̱i rājñī ha nāmaiṣā prācī
digvasavaste devā' adhipataya' iti vvasavo haitasyai diśo devā 'adhipatayo̱'gnarhetīnāṃ pratidhartetya̱gnirvvaivātra hetīnāṃ pratidhartā trivṛtttaḥ stomaḥ
pṛthivyām̐ śrayatviti trivṛtā haiṣā stomena pṛthivyām̐ śritā''jyamukthamavyathāye stabhnātvityājyena haiṣokthenāvyathāyai pṛthivyām̐ stabdhā
rathantaram̐ sāma pratiṣṭhityā' antarikṣa' iti rathantareṇa haiṣā sāmnā pratiṣṭhitā'ntarikṣa ' ṛṣayastvo prathamajā deveṣviti prāṇā vā'ṛṣayaḥ prathamajā
staddhi brahma prathamajaṃ divo mātrayā varimṇā prathantviti yāvatī dyaustāvatīṃ
varimṇā prathanvityetadvidhatī cāyamadhipatiśceti vākca tau manaśca tau
hīdūm̐ sarvvaṃ vidhārayataste tvā sarvve saṃvidānā nākasya pṛṣṭhe svarge loke
yajamānaṃ ca sādayantviti yathaiva yajustathā bandhuḥ
73.6
(2) atha dakṣiṇataḥ | ( vo) virāḍasi dakṣiṇā digiti virāḍ
nāmaiṣā dakṣiṇā ḍigudrāste devā' adhipataya ' iti rudrā haitasyai diśo
devā' adhipataya ' indro hetīnāṃ pratidharttetīndro haivātra hetīnāṃ pratidharttā
pañcadaśastvā stomaḥ pṛthivyā śrayatviti pañcadaśena haiṣā stomena
pṛthivyā śritā praugamukthamavyathāyai stabhnātviti praugena haiṣokthenāvyathāyai pṛthivyām̐ stabdhā bṛhatsāma pratiṣṭhityā'ntarikṣa'iti bṛhatā
haiṣā sāmnā pratiṣṭhitā'ntarikṣa 'ṛṣayastvā prathamajā deveṣviti tasyokto
bandhuḥ
73.7
( 3 ) atha paścāt | ( tsa ) samrāḍasi pratīcī diggiti samrāḍḍha
nnāmaiṣā pratīcī ḍigādityāste devā 'adhipataya 'ityādityā haitasyai
diśo devā'adhipatayo 'varuṇo hetīnāṃ pratidhartteti varuṇo haivātra
hetīnāṃ pratidharttā saptadaśastvā stomaḥ pṛthivyā 14 śrayatviti saptadaśena
haiṣā stomena pṛthivyā 14 śritā marutvatīyamukthamavyathāyai stabhnātviti
marutvatīyena haiṣokthenāvyathāyai pṛthivyā 14 stabdhā vairūpa 14 sāma pratiṣṭhityā'antarikṣa'iti vairūpeṇa haiṣā sāmnā pratiṣṭhitā'ntarikṣa 'ṛṣayastvā prathamajā deveṣviti tasyokto bandhuḥ
73.8
( 3 ) athottarataḥ | svarāḍasyudīcī diggiti svarāḍḍha nāmaiṣodīcī
diṅmarutaste devā'adhipataya 'iti maruto haitasyai diśo devā 'adhipatayaḥ
somo hetīnāṃ pratidhartteti somo haivātra hetīnāṃ pratidharttakavi 14 śstvā
stomaḥ pṛthivyā 14 śrayatvityekavi 14 śena haiṣā stomena pṛthivyā 14
śritā niṣkevalyamukthamavyathāyai stabhnātviti niṣkevalena haiṣokthenāvyathāyai pṛthivyā 14 stabdhā vairāja 14 sāma pratiṣṭhityā'ntarikṣaiti vairājena hyeṣā sāmnā pratiṣṭhitā'ntarikṣa'ṛṣayastvā prathamajā deveṣviti tasyokto bandhuḥ
73.9
( 3 ) atha madhye | ( dhye'dhi ) adhipatnyasi bṛhatī digityudhipatnī ha
nnāmaiṣā bṛhatī digbiśve te devā' adhipataya' iti viśve hyetasyai diśo
devā' adhipatayo bṛhaspatirhetīnāṃ pratidharteti bṛhaspatirhaivātra hetīnāṃ
pratidharttā triṇavatrayastrioṃ śau tvā stomau pṛthivyām̐ śrayatāmiti triṇavatrayastrioṃ śābhyātham̐ hyeṣā stomābhyāṃ pṛthivyām̐ śritā vaiśvadevāgnimārute'ukthe'avyathāyai stabhnītāmiti vaiśvadevāgnimārutābhyām̐ hyevokthābhyāmunvyathāyai pṛthivyām̐ stabdhā śākararaivate sāmanī pratiṣṭhityai'
antarikṣa'iti śākararaivatābhyātham̐ hyeṣā sāmbhyāṃ pratiṣṭhitā'ntarikṣa'ṛṣayastvā prathamajā deveṣviti tasyokto bandhuḥ
73.10
( re ) etāvānvai sarvvo yajñaḥ | ( jño ) yajña' u devānāmātmā yajñameva
taddevā' ātmānaṃ kṛtvaitasminnāke svarge loke'sīdaṃstathaivaitadyajamāno
yajñamevātmānaṃ kṛtvaitasminnāke svarge loke sīdati
73.11
(tyu) atha pañcacūḍā 'upadadhāti | yajño vai nākasadau yajña 'u'eva
pañcacūḍāstadyu ' ime catvāra ' ṛtvijo gṛhapatipañcamāste nākasadau hotrāḥ
pañcacūḍā ' atiriktaṃ vai tadyaddhotrā yadu vā'atiriktaṃ cūḍaḥ sa tadyatpañcātiriktāstasmātpañcacūḍāḥ
73.12
(0) yadveva nākasatpañcacūḍā 'upadadhāti | (tyā) ātmā vai nākasado
mithunaṃ pañcacūḍā 'ardhamu haitadātmano yanmithunaṃ yadā vai saha mithunenātha
sarvvo'tha kṛtsnaḥ kṛtsnatāyai
73.13
yudveva̱ nāka̍satpañccūḍā 'upaddhāti | (tyā) ātmā vai nāka̱sadaḥ
prajā puñcacūḍā 'a̱tiriktaṃ vai ta̱dātmano yutpra̱jā yudu vā'a̍ti̱rikta̍ṃ cūḍaḥ
sa tudyatpaścātirikta̱āstasmātpa̱ñcacūḍāḥ
73.14
( 0 ) yudveva nāka̍satpañccūḍā 'upaddhāti | diśo vai nāka̱sado diśa
'u'eva pa̱ñcacūḍāstadyā'amuṣmmādādityāda̱rvācyaḥ puñca diśa̱stā nāka̍sado yāḥ pu̱rācya̱stāḥ puñcacūḍā 'a̱tiriktā vai tā diśo yuā'amuṣmmādādityātparācyo yudu vā'a̍ti̱rikta̍ṃ cūḍaḥ sa tudyatpaścātiriktā̱stasmātpa̱ñcacūḍāḥ
73.15
(0) ya̱dveva puñcacūḍā 'upaddhāti | ( tye ) etadvai de̱vā 'abibhayuryadvai na 'imām̐llokānupu̍riṣṭādrakṣām̐si nāṣṭrā na ha̱nyuriti̱ ta 'etāneṣāṃ
lokānāmupuriṣṭādgoptṝnakurvvata yu'e̱te hetayaśca prahetayaśca tathaivaitadyajamāna
'e̱tāneṣāṃ lokānāmupuriṣṭādgoptṝnkurute yu'e̱te hetayaśca prahetayaśca
73.16
sa purastādupadadhāti | ( tya ) ayaṃ puro harikeśa'ityagnirvai purastadyattamāha pura'iti prāñca hyagnimuddharanti prāñcamupacarantyatha yaddharikeśa
'ityāha haririva hyagniḥ sūryyaraśmiriti sūryyasyeva hyagne raśmayastasya rathagṛtsaśca rathojhāśca senānīgrāmaṇyāviti vāsantikau tāvṛtū puñjikasthalā
ca kratusthalā cāpsarasāviti diktvopadiśā śveti ha smāha māhirityaḥ senā
catu te samitiśca daṅkṣaṇavaḥ paśavo hetiḥ pauruṣeyo vadhaḥ prahetiriti yadvai
senāyāṃ ca samitau ca'rtīyunte te daṅkṣaṇavaḥ paśavo hetiḥ pauruṣeyo 'vadhaḥ
prahetiriti yaddyanyo'nyaṃ ghnanti sa pauruṣeyo 'vadhaḥ prahetistebhyo namo'stviti tebhya 'eva namaskaroti te no mṛḍayanviti ta'evāsmai mṛḍayanti te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhma 'iti yameva dveṣṭi
yaścainaṃ dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhātyasumeṣāṃ jambhe dadhāmīti ha brūyādyaṃ
dviṣyāttato'ha tasminna punarastyapi tannādriyeta svayaṃ nirddiṣṭo hyeva
sa yamevaṃvid dveṣṭi
73.17
(ṣṭyu ) atha dakṣiṇataḥ | (to'yaṃ) ayaṃ dakṣiṇā viśvakarmaityayaṃ vai vāyurviśvakarmā yo'yaṃ pavata'eṣa hīda m̐ sarvvaṃ karoti tayattamāha dakṣiṇeti
tasmādeṣa dakṣiṇeva bhūyiṣṭhaṃ vāti tasya rathasvanaśca rathecitraśca senānīgrāmaṇyāviti graiṣmau tāvṛtū menakā ca sahajanyā cāpsarasāviti dikṣvopadiśā ceti ha smāha māhitthiṃrime tu te dyāvāpṛthivī yātudhānā hetī
rakṣām̐si prahetiriti yātudhānā haivātra hetī rakṣām̐si prahetistebhyo
namo'stviti tasyokto bandhuḥ
73.18
( ' ) atha paścāt | ( da ) ayaṃ paścādviśvavyacā ' ityasau vā'ādityo
viśvavyacā yadā hyevaiṣa ' udetyathedarm̐ sarvvaṃ vyaco bhavati tayattamāha
paścādviti tasmādetaṃ pratyañcameva yantaṃ paśyanti tasya rathaprotaścāsamarathaśca senānīgrāmaṇyāviti vārṣiko tāvṛtū pramlocantī cānumlocantī
cāpsarasāviti dikṣvopadiśā ceti ha smāha māhitthirahorātre tu te te
hi pra ca mlocato'nu ca mlocato vyāghrā hetiḥ sarpāḥ prahetiriti vyāghrā
haivātra hetiḥ sarpāḥ prahetistebhyo namo'stviti tasyokto bandhuḥ
73.19
(4) athottarataḥ | ( to'yaṃ ) ayamuttarātsaṃyadvasuriti yajño vā'uttarāttadyattamāhottarādityuttarata'upacāro hi yajño'tha yatsaṃyadvasurityāha yajña1m̐
hi saṃyantītīdaṃ vasviti tasya tārkṣyaścāriṣṭanemiśca senānīgrāmaṇyāviti
śāradau tāvṛtū viśvācī ca ghṛtācī cāpsarasāviti dikṣopadiśā ceti
smāha māhiritthimvediśca tu te srukca mvedireva viśvācī srugghṛtācyāpo hetirvātaḥ prahetirityāpo haivātra hetirvātaḥ prahetir'to hyevoṣṇo vātyataḥ śītastebhyo namo'stviti tasyokto bandhuḥ
73.20
(5) atha madhye | (dhye'ya ) ayamuparyarvāgvasuriti parjanyo vā'uparyu
tadyattamāhoparītyupari hi parjanyo'tha yadarvāgvasurityāhyānno hyarvāgvasu mvṛṣṭirannaṃ prajābhyaḥ pradīyate tasya senajicca suṣeṇaśca senānīgrāmaṇyāviti haimantakau tvāvṛtū'urvvaśī ca pūrvvacittiścāpsarasāviti
dikṣvopadiśā ceti ha smāha māhitthirāhutiśca tu te dakṣiṇā cāvasphūrjanhetirvidyutprahetirityāvasphūrjanhaivātra hetirvidyutprahetistebhyo namo'stviti tasyokto bandhuḥ
73.21
(re) ete vai te hetayaśca prahetayaśca | yāṃstaddevā 'eṣāṃ lokānāmupariṣṭādgoptṝnakurvvannātha yāstāḥ prajā'ete te senānīgrāmaṇyo'tha yanmunmithunametāstā'apsarasaḥ sarvva'eva taddevāḥ kṛtsnā bhūtvā saha prajayā
saha mithunenaitasminnāke svarge loke'sīdaṃstathaivaitadyajamānaḥ sarvva'
eva kṛtsno bhūtvā saha prajayā saha mithunenaitasminnāke svarge loke
sīdati
73.22
( śatam4600 )
tā vā'etāḥ | ( 0 ) daśeṣukā' upadadhāti daśākṣarā virāḍvirāḍeṣā citistā 'u vai pañcaiva dve dve hyupadadhāti tā haitā 'agnerāśipastā'
uttamāyāṃ citā'upadadhātyanta 'eṣo'gneryaduttamā citirantatastadagnerāśiṣo nirāha pañca bhavanti pañca hi yajña'āśiṣo'thainai'antarā purīṣaṃ
nivapatyagnī haitau yadete 'iṣṭake nediṣṭhāvagnī saśrocāta 'ityatho'annaṃ
vai purīṣamannenaivābhyāmetatsaṅgāṃ karoti
73.23
( tya ) athāto'nvāvṛtam | ( mpu ) purastādupadhāya dakṣiṇataḥ paścāduttarato madhya 'upaddhātyathottarāḥ purastādevāgra 'upadhāya dakṣiṇata'uttarato madhye paścāḍupadadhātyadhastātprapadano ha svargo loka 'etaddhai devā
'imām̐llokāntsarvvataḥ samapidhāyādhustātsvargaṃ lokaṃ prāpadyanta tathaivaitadyajamāna 'imām̐llokāntsarvvataḥ samapidhāyādhustātsvargaṃ lokaṃ prapadyate
Linked texts (1)
- Mādhyandina — Sanskrit