[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Citikanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda) › 73 # Citikanda 73 Citikāṇḍa 73 - **Language:** Sanskrit ### [73.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.1) caturthaṃ brāhmaṇam || ( 8-5-4 ) iti pañcamo'dhyāyaśca samāptaḥ || ( 8-5 ) nāka̱sada'u̍padadhāti | de̱vā vai nāka̱sado'trai̍ṣu sa̱rvvo'gniḥ sa̱ṃskṛtaḥ sa̱'e̱ṣo'tra nākaḥ svargo lo̱kasta̱sminde̱vā 'asī̍dastadya̱dveta̱sminnāke sva̱rge lo̱ke de̱vā 'asī̍dastasmāddevā nāka̱sadasta̱thaivaitadyaja̍māno ya̱detā'upa̱dadhā̍tyeta̱sminnevaitannāke sva̱rge lo̱ke sī̍dati ### [73.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.2) yadveva nāka̱sada 'upa̍dadhāti | (tye ) e̱tadvai de̱vā'e̱taṃ nāka̱m̐ svargaṃ lo̱kama̍paśyanne̱tāḥ sto̍mabhāgāste'bruvannupa tujjā̍nīta yathā̱'sminnāke sva̱rge lo̱ke sīdā̱meti te'bruvam̐ścetaya̍dhvamiti citimitye̱teti vāva tada̍bruvam̐stadi̍cchata yathā̱'sminnāke sva̱rge lo̱ke sīdā̱meti ### [73.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.3) te ceta̍yamānāḥ | (' ) etā 'iṣṭa̍kā'apaśyannāka̱sadastā 'upā̍dadhata tābhi̱reta̱sminnāke sva̱rge lo̱ke'sī̍dastadya̱detābhi̱reta̱sminnāke sva̱rge lo̱ke'sīdaṃstasmāddevā nākasudastathaivaitadyajamāno yadetā 'upaddhātyetasminnevaitannāke svarge loke sīdati ### [73.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.4) dikṣūpaddhāti | diśo vai sa nākaḥ svargo lokaḥ svarga 'evainā 'etalloke sādayatyṛtavyānāṃ velayā saṃvvatsaro vā'ṛtuvyāḥ saṃvvatsaraḥ svargo lokaḥ svarga'evainā 'etalloke sādayatyantastomabhāgameṣa vai sa nākaḥ svargo lokastasminnevainā'etatpratiṣṭhāpayati ### [73.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.5) sa purastādupadadhāti | rā̱jñyasi prācī diti̱i rājñī ha nāmaiṣā prācī digvasavaste devā' adhipataya' iti vvasavo haitasyai diśo devā 'adhipatayo̱'gnarhetīnāṃ pratidhartetya̱gnirvvaivātra hetīnāṃ pratidhartā trivṛtttaḥ stomaḥ pṛthivyām̐ śrayatviti trivṛtā haiṣā stomena pṛthivyām̐ śritā''jyamukthamavyathāye stabhnātvityājyena haiṣokthenāvyathāyai pṛthivyām̐ stabdhā rathantaram̐ sāma pratiṣṭhityā' antarikṣa' iti rathantareṇa haiṣā sāmnā pratiṣṭhitā'ntarikṣa ' ṛṣayastvo prathamajā deveṣviti prāṇā vā'ṛṣayaḥ prathamajā staddhi brahma prathamajaṃ divo mātrayā varimṇā prathantviti yāvatī dyaustāvatīṃ varimṇā prathanvityetadvidhatī cāyamadhipatiśceti vākca tau manaśca tau hīdūm̐ sarvvaṃ vidhārayataste tvā sarvve saṃvidānā nākasya pṛṣṭhe svarge loke yajamānaṃ ca sādayantviti yathaiva yajustathā bandhuḥ ### [73.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.6) (2) atha dakṣiṇataḥ | ( vo) virāḍasi dakṣiṇā digiti virāḍ nāmaiṣā dakṣiṇā ḍigudrāste devā' adhipataya ' iti rudrā haitasyai diśo devā' adhipataya ' indro hetīnāṃ pratidharttetīndro haivātra hetīnāṃ pratidharttā pañcadaśastvā stomaḥ pṛthivyā śrayatviti pañcadaśena haiṣā stomena pṛthivyā śritā praugamukthamavyathāyai stabhnātviti praugena haiṣokthenāvyathāyai pṛthivyām̐ stabdhā bṛhatsāma pratiṣṭhityā'ntarikṣa'iti bṛhatā haiṣā sāmnā pratiṣṭhitā'ntarikṣa 'ṛṣayastvā prathamajā deveṣviti tasyokto bandhuḥ ### [73.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.7) ( 3 ) atha paścāt | ( tsa ) samrāḍasi pratīcī diggiti samrāḍḍha nnāmaiṣā pratīcī ḍigādityāste devā 'adhipataya 'ityādityā haitasyai diśo devā'adhipatayo 'varuṇo hetīnāṃ pratidhartteti varuṇo haivātra hetīnāṃ pratidharttā saptadaśastvā stomaḥ pṛthivyā 14 śrayatviti saptadaśena haiṣā stomena pṛthivyā 14 śritā marutvatīyamukthamavyathāyai stabhnātviti marutvatīyena haiṣokthenāvyathāyai pṛthivyā 14 stabdhā vairūpa 14 sāma pratiṣṭhityā'antarikṣa'iti vairūpeṇa haiṣā sāmnā pratiṣṭhitā'ntarikṣa 'ṛṣayastvā prathamajā deveṣviti tasyokto bandhuḥ ### [73.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.8) ( 3 ) athottarataḥ | svarāḍasyudīcī diggiti svarāḍḍha nāmaiṣodīcī diṅmarutaste devā'adhipataya 'iti maruto haitasyai diśo devā 'adhipatayaḥ somo hetīnāṃ pratidhartteti somo haivātra hetīnāṃ pratidharttakavi 14 śstvā stomaḥ pṛthivyā 14 śrayatvityekavi 14 śena haiṣā stomena pṛthivyā 14 śritā niṣkevalyamukthamavyathāyai stabhnātviti niṣkevalena haiṣokthenāvyathāyai pṛthivyā 14 stabdhā vairāja 14 sāma pratiṣṭhityā'ntarikṣaiti vairājena hyeṣā sāmnā pratiṣṭhitā'ntarikṣa'ṛṣayastvā prathamajā deveṣviti tasyokto bandhuḥ ### [73.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.9) ( 3 ) atha madhye | ( dhye'dhi ) adhipatnyasi bṛhatī digityudhipatnī ha nnāmaiṣā bṛhatī digbiśve te devā' adhipataya' iti viśve hyetasyai diśo devā' adhipatayo bṛhaspatirhetīnāṃ pratidharteti bṛhaspatirhaivātra hetīnāṃ pratidharttā triṇavatrayastrioṃ śau tvā stomau pṛthivyām̐ śrayatāmiti triṇavatrayastrioṃ śābhyātham̐ hyeṣā stomābhyāṃ pṛthivyām̐ śritā vaiśvadevāgnimārute'ukthe'avyathāyai stabhnītāmiti vaiśvadevāgnimārutābhyām̐ hyevokthābhyāmunvyathāyai pṛthivyām̐ stabdhā śākararaivate sāmanī pratiṣṭhityai' antarikṣa'iti śākararaivatābhyātham̐ hyeṣā sāmbhyāṃ pratiṣṭhitā'ntarikṣa'ṛṣayastvā prathamajā deveṣviti tasyokto bandhuḥ ### [73.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.10) ( re ) etāvānvai sarvvo yajñaḥ | ( jño ) yajña' u devānāmātmā yajñameva taddevā' ātmānaṃ kṛtvaitasminnāke svarge loke'sīdaṃstathaivaitadyajamāno yajñamevātmānaṃ kṛtvaitasminnāke svarge loke sīdati ### [73.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.11) (tyu) atha pañcacūḍā 'upadadhāti | yajño vai nākasadau yajña 'u'eva pañcacūḍāstadyu ' ime catvāra ' ṛtvijo gṛhapatipañcamāste nākasadau hotrāḥ pañcacūḍā ' atiriktaṃ vai tadyaddhotrā yadu vā'atiriktaṃ cūḍaḥ sa tadyatpañcātiriktāstasmātpañcacūḍāḥ ### [73.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.12) (0) yadveva nākasatpañcacūḍā 'upadadhāti | (tyā) ātmā vai nākasado mithunaṃ pañcacūḍā 'ardhamu haitadātmano yanmithunaṃ yadā vai saha mithunenātha sarvvo'tha kṛtsnaḥ kṛtsnatāyai ### [73.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.13) yudveva̱ nāka̍satpañccūḍā 'upaddhāti | (tyā) ātmā vai nāka̱sadaḥ prajā puñcacūḍā 'a̱tiriktaṃ vai ta̱dātmano yutpra̱jā yudu vā'a̍ti̱rikta̍ṃ cūḍaḥ sa tudyatpaścātirikta̱āstasmātpa̱ñcacūḍāḥ ### [73.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.14) ( 0 ) yudveva nāka̍satpañccūḍā 'upaddhāti | diśo vai nāka̱sado diśa 'u'eva pa̱ñcacūḍāstadyā'amuṣmmādādityāda̱rvācyaḥ puñca diśa̱stā nāka̍sado yāḥ pu̱rācya̱stāḥ puñcacūḍā 'a̱tiriktā vai tā diśo yuā'amuṣmmādādityātparācyo yudu vā'a̍ti̱rikta̍ṃ cūḍaḥ sa tudyatpaścātiriktā̱stasmātpa̱ñcacūḍāḥ ### [73.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.15) (0) ya̱dveva puñcacūḍā 'upaddhāti | ( tye ) etadvai de̱vā 'abibhayuryadvai na 'imām̐llokānupu̍riṣṭādrakṣām̐si nāṣṭrā na ha̱nyuriti̱ ta 'etāneṣāṃ lokānāmupuriṣṭādgoptṝnakurvvata yu'e̱te hetayaśca prahetayaśca tathaivaitadyajamāna 'e̱tāneṣāṃ lokānāmupuriṣṭādgoptṝnkurute yu'e̱te hetayaśca prahetayaśca ### [73.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.16) sa purastādupadadhāti | ( tya ) ayaṃ puro harikeśa'ityagnirvai purastadyattamāha pura'iti prāñca hyagnimuddharanti prāñcamupacarantyatha yaddharikeśa 'ityāha haririva hyagniḥ sūryyaraśmiriti sūryyasyeva hyagne raśmayastasya rathagṛtsaśca rathojhāśca senānīgrāmaṇyāviti vāsantikau tāvṛtū puñjikasthalā ca kratusthalā cāpsarasāviti diktvopadiśā śveti ha smāha māhirityaḥ senā catu te samitiśca daṅkṣaṇavaḥ paśavo hetiḥ pauruṣeyo vadhaḥ prahetiriti yadvai senāyāṃ ca samitau ca'rtīyunte te daṅkṣaṇavaḥ paśavo hetiḥ pauruṣeyo 'vadhaḥ prahetiriti yaddyanyo'nyaṃ ghnanti sa pauruṣeyo 'vadhaḥ prahetistebhyo namo'stviti tebhya 'eva namaskaroti te no mṛḍayanviti ta'evāsmai mṛḍayanti te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhma 'iti yameva dveṣṭi yaścainaṃ dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhātyasumeṣāṃ jambhe dadhāmīti ha brūyādyaṃ dviṣyāttato'ha tasminna punarastyapi tannādriyeta svayaṃ nirddiṣṭo hyeva sa yamevaṃvid dveṣṭi ### [73.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.17) (ṣṭyu ) atha dakṣiṇataḥ | (to'yaṃ) ayaṃ dakṣiṇā viśvakarmaityayaṃ vai vāyurviśvakarmā yo'yaṃ pavata'eṣa hīda m̐ sarvvaṃ karoti tayattamāha dakṣiṇeti tasmādeṣa dakṣiṇeva bhūyiṣṭhaṃ vāti tasya rathasvanaśca rathecitraśca senānīgrāmaṇyāviti graiṣmau tāvṛtū menakā ca sahajanyā cāpsarasāviti dikṣvopadiśā ceti ha smāha māhitthiṃrime tu te dyāvāpṛthivī yātudhānā hetī rakṣām̐si prahetiriti yātudhānā haivātra hetī rakṣām̐si prahetistebhyo namo'stviti tasyokto bandhuḥ ### [73.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.18) ( ' ) atha paścāt | ( da ) ayaṃ paścādviśvavyacā ' ityasau vā'ādityo viśvavyacā yadā hyevaiṣa ' udetyathedarm̐ sarvvaṃ vyaco bhavati tayattamāha paścādviti tasmādetaṃ pratyañcameva yantaṃ paśyanti tasya rathaprotaścāsamarathaśca senānīgrāmaṇyāviti vārṣiko tāvṛtū pramlocantī cānumlocantī cāpsarasāviti dikṣvopadiśā ceti ha smāha māhitthirahorātre tu te te hi pra ca mlocato'nu ca mlocato vyāghrā hetiḥ sarpāḥ prahetiriti vyāghrā haivātra hetiḥ sarpāḥ prahetistebhyo namo'stviti tasyokto bandhuḥ ### [73.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.19) (4) athottarataḥ | ( to'yaṃ ) ayamuttarātsaṃyadvasuriti yajño vā'uttarāttadyattamāhottarādityuttarata'upacāro hi yajño'tha yatsaṃyadvasurityāha yajña1m̐ hi saṃyantītīdaṃ vasviti tasya tārkṣyaścāriṣṭanemiśca senānīgrāmaṇyāviti śāradau tāvṛtū viśvācī ca ghṛtācī cāpsarasāviti dikṣopadiśā ceti smāha māhiritthimvediśca tu te srukca mvedireva viśvācī srugghṛtācyāpo hetirvātaḥ prahetirityāpo haivātra hetirvātaḥ prahetir'to hyevoṣṇo vātyataḥ śītastebhyo namo'stviti tasyokto bandhuḥ ### [73.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.20) (5) atha madhye | (dhye'ya ) ayamuparyarvāgvasuriti parjanyo vā'uparyu tadyattamāhoparītyupari hi parjanyo'tha yadarvāgvasurityāhyānno hyarvāgvasu mvṛṣṭirannaṃ prajābhyaḥ pradīyate tasya senajicca suṣeṇaśca senānīgrāmaṇyāviti haimantakau tvāvṛtū'urvvaśī ca pūrvvacittiścāpsarasāviti dikṣvopadiśā ceti ha smāha māhitthirāhutiśca tu te dakṣiṇā cāvasphūrjanhetirvidyutprahetirityāvasphūrjanhaivātra hetirvidyutprahetistebhyo namo'stviti tasyokto bandhuḥ ### [73.21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.21) (re) ete vai te hetayaśca prahetayaśca | yāṃstaddevā 'eṣāṃ lokānāmupariṣṭādgoptṝnakurvvannātha yāstāḥ prajā'ete te senānīgrāmaṇyo'tha yanmunmithunametāstā'apsarasaḥ sarvva'eva taddevāḥ kṛtsnā bhūtvā saha prajayā saha mithunenaitasminnāke svarge loke'sīdaṃstathaivaitadyajamānaḥ sarvva' eva kṛtsno bhūtvā saha prajayā saha mithunenaitasminnāke svarge loke sīdati ### [73.22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.22) ( śatam4600 ) tā vā'etāḥ | ( 0 ) daśeṣukā' upadadhāti daśākṣarā virāḍvirāḍeṣā citistā 'u vai pañcaiva dve dve hyupadadhāti tā haitā 'agnerāśipastā' uttamāyāṃ citā'upadadhātyanta 'eṣo'gneryaduttamā citirantatastadagnerāśiṣo nirāha pañca bhavanti pañca hi yajña'āśiṣo'thainai'antarā purīṣaṃ nivapatyagnī haitau yadete 'iṣṭake nediṣṭhāvagnī saśrocāta 'ityatho'annaṃ vai purīṣamannenaivābhyāmetatsaṅgāṃ karoti ### [73.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73.23) ( tya ) athāto'nvāvṛtam | ( mpu ) purastādupadhāya dakṣiṇataḥ paścāduttarato madhya 'upaddhātyathottarāḥ purastādevāgra 'upadhāya dakṣiṇata'uttarato madhye paścāḍupadadhātyadhastātprapadano ha svargo loka 'etaddhai devā 'imām̐llokāntsarvvataḥ samapidhāyādhustātsvargaṃ lokaṃ prāpadyanta tathaivaitadyajamāna 'imām̐llokāntsarvvataḥ samapidhāyādhustātsvargaṃ lokaṃ prapadyate ## Linked texts (1) - [Mādhyandina](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha*madhyandina.8.6.1.1) — Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.73) · Pramāṇa