<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Citikanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda) › 74

# Citikanda 74

Citikāṇḍa 74

- **Language:** Sanskrit

### [74.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.1)

iti tṛtīyaprapāṭhake ṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam || 8-3-6 || ( 6.1 )  
cha̱nda̱syā ' upa̍dadhāti | (tyu) atraiṣa sa̱rvvo'gniḥ sa̍ṃskṛtaḥ sa 'eṣo'tra̱  
śriya̍maiccha̱nno haiṣo'taḥ purā ta̱smā'alamāsa̱ yacchriya̱mudhārayiṣyatta̱smādidamucyetuha̱marhan vā'eṣo'larthaṃ śriyai dhāraṇāya rājyāya vā grāmaṇīṣṭhyāya  
veti̱ tasmai̍ de̱vā'e̱tārthaṃ śriya̱ṃ prāyacchannetāicchanda̱syāḥ paśavo̱ vai cchandām̐1syannaṃ paśa̱vo'nna̱mu śrīḥ

### [74.1-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.1-2)

(stri ) tricānyupada̍dhāti | trivṛdvai paśuḥ pi̱tā mā̱tā pu̱tro'tho̱ garbha̍'u̱lbaṃ  
jarā̱yvatho̍ trivṛdvā'nna̍ṃ kṛ̱ṣivṛ̍ṣṭri̱rbīja̍me̱kaivāticchandā bhavantye̍kā hyeṣa  
chandasyā upadadhāti | atraiṣa sarvo'gniḥ saṃskṛtaḥ | sa eṣo'tra śriyamaicchat | no haiṣo'taḥ purā  
tasmā alamāsa-yacchriyamadhārayiṣyat | tasmādidamapyetarhyāhuḥ-na vā eṣo'laṃ śriyai dhāraṇāya,  
rājyāya vā, grāmaṇīṣṭhyāya veti | tasmai devā etāṃ śriyaṃ prāyacchan-etāicchandasyāḥ | paśavo vai  
chandāṃsi | annaṃ paśavaḥ | annamu śrīḥ

### [74.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.2)

tricānyupadadhāti | trivṛdvai paśuḥ-pitā, mātā, putraḥ | atho garbhamulbaṃ jarāyu | atho trivṛdvā  
sā sarvāṇi̱ ccha̱ndām̐syeti sā yā sā śrīrma̱hatuda̱kthaṃ tadyattanmahada̱kthametāstāścha̱ndasyāḥ

### [74.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.3)

( stu ) tusya̱ śiro gāya̱tryaḥ | ( ') ātmā tri̱ṣṭubho'nūka̱ṃ jagatyaḥ pa̱kṣau  
pa̱ṅktayo'thaitāsāṃ kakubhāṃ catvāri̍ catvāryyakṣarāṇyādā̱yāti̍cchandasyupadadhāti sā sā'ti̍cchandā' e̱va bhava̍ti gāya̱trya' i̱tarāḥ sampa̱dyante saiva  
gāya̱trya̍śīti̱ryā bṛha̱tyaḥ sā bārhatī yā'u̱ṣṇihaḥ sauṣṇihyatha yadya̱śo  
yadardharcoṃ yadindrā̱gnaṃ yadāva̱panaṃ tada̱ticchandā' atha yannado yatsūda̱dohā  
yatpadapuṅktā yatkiñcātrā'nuṣṭubhkammai tattuṣṭubhaḥ

### [74.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.4)

pratiṣṭhā dvipadāḥ | ( ') etāvadvai mahaduktham̐ mahaduktham̐ śrīḥ suvvāᳬvāsmā'etāṃ devāḥ śriyaṃ prāyaccham̐stathaivāsmā'ayametāᳬm̐ suvvāᳬm̐ śriyaṃ  
prayacchati

### [74.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.5)

yadreva cchandasyā'upaddhadhāti | ( tye ) etadvai devā' etaṃ nākaᳬm̐ svargam̐  
lokamupaśyannetāḥ stomabhāgāstasminnaviśaṃsteṣāṃ vi̱śatāṃ prajāpatiruttamo'viśatsa yaḥ sa prajāpatiretāstāicchandasyāḥ

### [74.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.6)

( stu ) tsya śiro gāyatryaḥ | ( stā ) tā yadgāyatryo bhavanti gāyatram̐  
hi śirastisro bhavanti trivṛddhi śiraḥ pūrvvārddha'upaddhadhāti purastāddhīdam̐  
śiraḥ

### [74.4-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.4-2)

pratiṣṭhā dvipadāḥ | etāvadvai mahaduktham | mahadukthaṃ śrīḥ | sarvāmevāsmā etāṃ devāḥ śriyaṃ prāyacchan | tathaivāsmā ayametāṃ sarvāṃ śriyaṃ prayacchati

### [74.5-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.5-2)

yadreva cchandasyā upadadhāti | etadvai devā etaṃ nākaṃ svargaṃ lokamapaśyan | etāḥ stomabhāgāḥ  
tasminnaviśan | teṣāṃ viśatāṃ prajāpatiruttamo'viśat | sa yaḥ sa prajāpatiḥ-etāstāicchandasyāḥ

### [74.6-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.6-2)

tasya śiro gāyatryaḥ | tā yadgāyatryo bhavanti-gāyatraṃ hi śiraḥ | tisro bhavanti | trivṛddhi  
śiraḥ | pūrvārdha upadadhāti-purastāddhīdaṃ śiraḥ

### [74.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.7)

( ') urastriṣṭubhaḥ | ( stā ) tā retaḥsicorverlayopadadhāti pṛṣṭayo vai  
retaḥsicā'uro vai prati pṛṣṭayaḥ

### [74.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.8)

śroṇī jagatyaḥ | sa yāvati purastātsvayamātṛṇṇāyai triṣṭubha 'upaddhāti  
tāvati paścājjagatīmoṃ yo'ayaṃ madhye prāṇastvaddeśā svayamātṛṇṇā yāvatyu  
vā'etasmātprāṇātpurastādurastāvati paścācchroṇī

### [74.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.9)

sakthyāvanuṣṭubhaḥ | ( stā ) tā'anantarhitā jagatībhya'upaddhātyanantarhite tacchroṇibhyām̐ sakthyau dadhāti

### [74.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.10)

parśavo bṛhatyaḥ | kīkasāḥ kakubhaḥ so'ntareṇa triṣṭubhaśca kakubhaśca bṛhatīrupaddhāti tasmādimā' ubhayatra parśavo baddhāḥ kīkasāsu ca jatruṣu ca

### [74.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.11)

grīvā 'uṣṇihaḥ | ( stā ) tā'anantarhitā gāyatrībhya'upaddhātyanantarhitāstacchīṣṇo grīvā dadhāti

### [74.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.12)

pakṣau paḍktyaḥ | ( stā ) tā yutpaṅktayo bhavanti pāṅktau hi pakṣau pārśvata '  
upa̱dadhāti pārśvato hīmau pakṣau ṣaṭpārthyaśchandastudakṣiṇata'upadadhāti dakṣiṇaṃ  
tadardhaṃ paśoru̱vīryavattaraṃ karoti tasmāddakṣiṇo'rdhaḥ paśoru̱vīryavattaraḥ

### [74.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.13)

( ' ) uduramaticchandāḥ | paśavo vai cchandā̱syannaṃ paśava'udaraṃ vā'annamattyudara 14 hi vā' anna̱matti tasmādyadodaramannaṃ prāpnotyatha tujjagdhaṃ  
yātayāma̱rūpaṃ bhavati tadyadeṣā paśū̍śchandā m̐sya̱tti tasmādaticchandā  
'aticchandā ha vai tāmaticchandā 'ityācakṣate paro'kṣaṃ paro'kṣakāmā  
hi devāḥ

### [74.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.14)

( 0 ) yoniḥ purīṣavatī | te sam̐spṛṣṭe'upadadhāti sam̐spṛṣṭe hyudaraṃ  
ca yoniśca purīṣasam̐hite bhavato mā sam̐ vai purīṣaṃ mām̐sena vā'udaraṃ  
ca yoniśca sam̐hite pūrvā'ticchandā bhavatyaparā purīṣavatyuttara 14 hyudaramadharā yoniḥ

### [74.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.15)

( ste ) te prācyā'upa̍dadhāti | prāṅ hye̍ṣo'gniśrīyate'tho̱ prāgvai prāca̱'  
uda̍raṃ prācī̱ yoni̱rbahi̍sto̱mabhā̱gā̱m̐ hṛda̍yaṃ vai stomabhāgā hṛdaya̱mu vā'uttama̱matho̱dara̱matha̱ yoniḥ

### [74.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.16)

( ste ) te dakṣiṇa̱taḥ svayamātṛṇṇāyā'u̍padadhāti | ( tyu ) atha prathamāyāṃ citā'uttara̱taḥ svayamātṛṇṇāyā'udaraṃ ca yoniṃ copadadhāti yo  
vā'ayaṃ madhye prāṇa̱stade̱ṣā svayamātṛṇṇaitasya ta̱tprāṇa̱syobhayata 'udaraṃ  
ca yoniṃ ca dadhāti tasmādetasya prāṇa̱syobhayata 'udaraṃ ca yoniśca

### [74.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.17)

prati̍ṣṭhā dvipadāḥ | (stā ) tā yaddvipadā bhava̍nti dvandvam̐ hi prati̍ṣṭhā  
tisro bhavanti trivṛddhi prati̍ṣṭhā paścādu̍padadhāti paścāddhī̱yaṃ prati̍ṣṭhā

### [74.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.18)

so'syai̱ṣa su̍kṛta'ātmā | tadya̱sya haita̱meva̍m̐ su̱kṛtamā̱tmāna̍ṃ kurvvantyeta̍m̐ ha sa su̱kṛtamā̱tmānamabhisambhavatyatha ya̱sya haitamato'nyathā  
kurvvanti duṣkṛta haiva tusyātmānaṃ kurvvanti su ha sa duṣkṛtamevātmānamabhisambhavati

### [74.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74.19)

taddete sāmanidhane'bhyukte | (ke'a) arko devānāṃ parame vyomannarkusya devāḥ parame vyomannityetadvai devānāṃ viṃśatāṃ prajāpatiruttamo'viśattasmādāhārko devānāṃ parame vyomannityatha yadāhārkasya devāḥ parame vyomannityayaṃ vā'agnirarkastasyaitaduttamāyāṃ citau sarvve devā viṣṭāstasmādāhārkasya devāḥ parame vyomanniti

## Linked texts (1)

- [Mādhyandina](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha*madhyandina.8.6.2.1) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.citikanda.74) · Pramāṇa
