<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Brāhmaṇas (ritual exegesis)](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana) › [Śatapathabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha) › [Citikanda](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda) › 81

# Citikanda 81: atha dvitīye'dhyāye prathamaṃ brāhmaṇam

Citikāṇḍa 81

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [81.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.23) — 1 part

### atha dvitīye'dhyāye prathamaṃ brāhmaṇam

### [81.1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.1)

prathamaprapāṭhake ca tṛtīyaṃ brāhmaṇam  
upavasathīye'hanprātarudita'āditye | vyācaṃ visṛjate vyācaṃ visṛjya  
pañcagṛhītamājyaṃ gṛhīte tatra pañca hiraṇyaśakalānprāsyatyathaitattrayam̐ samāsiktaṃ bhavati dadhi madhu ghṛtaṃ pātryāṃ vā sthālyāṃ vorubilliyāṃ tadupariṣṭāddarbhamuṣṭiṃ nidadhāti

### [81.2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.2)

( tyu ) athāgnimārohati | namaste harase śociṣe namaste'astvarciṣa'ityatraiṣa sarvo'gniḥ saṃskṛtaḥ su 'eṣo'tra tasmā'alam̐ buddhim̐syāyaṃ  
jihim̐siṣedyamu vā'eṣa hinasti harasā vainam̐ śociṣā vā'rciṣā vā  
hinasti tatho hainameṣu 'etairna hinastyanyāṃste'asmattapantu hetayaḥ  
pāvako'asmabhyam̐ śivo bhaveti yathaiva yajustathā bandhuḥ

### [81.3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.3)

( rā ) āru̍hyagni̍i sva̍yamātṛṇṇāṃ vyā̍dhārayati | ( ttyā ) ājye̍na  
pañcagṛhītena ta̱syokto bandhuḥ

### [81.4](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.4)

sva̍yamātṛṇṇāṃ vyā̍dhārayati | prā̱ṇaḥ sva̍yamātṛṇṇā prā̱ṇe tadanna̍ṃ  
dadhāti

### [81.5](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.5)

ya̱dveva sva̍yamātṛṇṇāṃ vyā̱ghāra̍yati | ( tyu ) utta̱ravedi̱īvā'gre'tha yāma̱mūṃ  
pūrvāṃ vyā̱ghāraya̍tyadhva̱rasya sā'tha haiṣā'grestāme̱tadvyā̱ghāra̍yati

### [81.3-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.3-2)

āruhyāgniṃ svayamātṛṇṇāṃ vyādhārayatyājyena pañcagṛhītena | tasyokto bandhuḥ

### [81.4-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.4-2)

svayamātṛṇṇāṃ vyādhārayati | prāṇaḥ svayamātṛṇṇā | prāṇe tadannaṃ dadhāti

### [81.5-2](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.5-2)

yadveva svayamātṛṇṇāṃ vyādhārayati | uttaravedirhaivā'greḥ | atha yāmamūṃ pūrvāṃ vyādhārayati-adhvarasya sā | atha haiṣā'greḥ | tāmetadvyādhārayati

### [81.6](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.6)

paśya̍m̐statra hiraṇya̱ṃ vyāghā̍rayate | pratyakṣaṃ vai tadyatpaśyati pratyakṣā  
sottaravediḥ prāstā ivveva bhavanti parokṣaṃ vai tadyatprāstāḥ parokṣamivyuttaravediḥ

### [81.7](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.7)

svāhākāreṇa tāṃ vyāghārayati | pratyakṣaṃ vai tadyatsvāhākāraḥ pratyakṣa  
sottaravedirvvaṣaṭkāreṇemāṃ parokṣaṃ vai tadyadvaṣaṭkāraḥ paro'kṣamivyuttaravedirājyenājyena hyuruttaravedi̱ṃ vyāghārayanti pañcagṛhītena pañcagṛhītena hyuruttaravediṃ vyāghārayanti vyatihāraṃ vyatihāra m̐ hyuruttaravediṃ vyāghārayanti

### [81.8](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.8)

nṛṣade̱ vveḍiti | prāṇo vai nṛṣanmanuṣyā nurastudyo'yaṃ manuṣyeṣu prāṇo'gnistametatprīṇātyapsuṣade̱ vveḍiti yo'psvagnistametatprīṇāti barhiṣa̱de veḍiti̱ ya' oṣa̍dhiṣva̱gnistame̱tatprīṇāti vana̱sade̱ veḍiti̱ yo  
vvana̱spati̱ṣvagni̍stame̱tatprīṇāti̱ sva̱rvide̱ veḍitya̱yama̱gniḥ sva̱rvida̱mume̱vaitada̱gniṃ prīṇāti

### [81.9](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.9)

mudvevā̱ha | nṛ̱ṣade̱ veḍa̱psuṣade̱ veḍitya̱syaivaitānya̱gnernāmāni̱ tānye̱tatprīṇāti̱ yāni̱ ha̱viṣā de̱vatāṃ karoti̱ ya̱smai vai de̱vatāyai ha̱virgṛhya̍te̱ sā de̱vatā  
na sā ya̱syai na gṛhyate̱'tho̍'etā̱nyevaitada̱gnīnasmi̱nna̱gnau nāmagrāhaṃ dadhāti

### [81.10](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.10)

pañcaitā ' āhutīrjuhoti | pañca̍citiko'gniḥ pañca̱'rtavaḥ saṃvvatsaraḥ saṃvvatsa̱ro'gniryāvā̍na̱gniryāvatyasya mātrā tāva̍taivainametada̱nnena prīṇāti

### [81.11](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.11)

(tya ) athainam̐ samukṣati | dudhnā madhunā ghṛtena jāyata'eṣa' etadyaccīyate sa 'eṣa sarvvasmā'annāya jāyate suvvemvetadannaṃ yaddadhi madhu ghṛta1m̐  
suvveṇaivainametadannena prīṇāti sarvvataḥ samukṣati sarvvata 'evainametatsavveṇānnena prīṇāti

### [81.12](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.12)

yudvevainam̐ samukṣati | (tya ) atraiṣa sarvvo'gniḥ saṃskṛtastasmindevā '  
etadrūpamuttamamadadhustathaivāsminnayametadrūpamuttamaṃ dadhātyannaṃ vai rūpametudu  
paramamannaṃ yaddadhiṃ madhu ghṛtaṃ tadyadeva paramaṃ rūpaṃ tadasminnetuduttamaṃ dadhāti  
savvetaḥ samukṣatyapi bāhyena pariśritaḥ sarvvata 'evāsminnetadrūpamuttamaṃ  
dadhāti durbhaiste hi śuddhā medhyā ' agre1ram̐ hi devānām

### [81.13](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.13)

yudvevaina samukṣati | (tye) etadvai yatraitaṃ prāṇā 'ṛṣayo'gre'gnim̐  
samaskurvam̐stadasminnado'muṃ purastādbhāgamakurvvam̐stādaḥ sajūṇḍḍīyamathāsmibraitartham̐ saṃcita'upa̱riṣṭādbhāgamakurvvata tadya̱tsamukṣati yu'evāsmiṃste prāṇā'  
ṛṣayaḥ saṃcita'upariṣṭādbhāgamakurvvata ttāne̱vaitatprīṇāti da̱ghnā madhunā  
ghṛtena ta̱syokto bandhuḥ

### [81.14](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.14)

(yai ) ye devā devānām | ya̱jñiyā ya̱jñiyānāmiti de̱vā hyete devānāṃ  
ya̱jñiyā' u yajñiyānātham̐ saṃvatsarīṇamupa bhāgamāsata'iti saṃvatsarīṇathum̐  
hyete'e̱taṃ bhāgamu̱pāsate'hutādo ha̱viṣo yajñe'asminnityahutādo hi  
prāṇāḥ sva̱yaṃ pibantu madhuno ghṛta̱syeti sva̱yamasya pibantu madhunaśca  
ghṛta̱sya cetyetat

### [81.15](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.15)

(hye ) ye devā deveṣu | ( ṣvā ) adhidevatvamāyanniti devā hyete deveṣvadhidevatvamāyanthe brahmaṇaḥ pura'etāro'asyetyayamagnirvrahma tasyaite pura'etāro yebhyo na'ṛte pavate dhāma kiṃcaneti na hi prāṇebhya' ṛte pavate  
dhāma kiṃcana na te divo na pṛthivyā' adhi snuṣviti naiva te divi na  
pṛthivyāṃ yadeṣu prāṇabhṛttasmista'ityetat

### [81.16](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.16)

(dvā) dvābhyām̐ samukṣati | dvipādyajamāno yajamāno'gniyoṃvānagniyaryāvatyasya mātrā tāvataivenametatsama̱kṣati

### [81.17](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.17)

(tyu ) atha pratyavarohati | prāṇadā 'apānadā'iti sarvve haite prāṇā  
yo'yamagniścitaḥ sa yadetāmannātmanaḥ paridāṃ na bvadennātra haivāsyaiṣa prāṇānvṛñjītātha yudetāmṛtrātmanaḥ paridāṃ nvudate tṛtho hāsyaiṣu prāṇāñ nvṛṅkte  
prāṇadā 'apānadā vvyānadā vvarcodā vvarivodā 'ityetadvā meḍasītyevaitudāhānyāṃste'asmattapantu hetayaḥ pāvako'asmabhyarthaṃ śivo bhaveti  
yuthaiva yujustathā bandhuḥ

### [81.18](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.18)

pratyetya pravargryopasudyāṃ pracarati | pravargryopasudyāṃ pracaryāthāsmai vvrataṃ  
vā'rdhavrataṃ vā prayacchatyutha pravargryopasudyāmutha pravargryamutsādyetyāptvā taṃ  
kāmaṃ yusmai kāmāyainaṃ pravṛṇakti

### [81.19](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.19)

taṃ vai pariṣvanda'utsādyet | (tta ) tto vā'eṣa śuśucāno bhavati  
taṃ yudasyāmutsāḍyedimāma̱sya śugucchedyuda̱psūtsāḍayeda̱po'sya̱ śugucchedatha  
yutparikhyanda̱'utsāḍayati tṛtho hu naivāpo hina̱sti nemāṃ yuḍahāpsu na  
prāsyati tenāpo na hinastyutha yutsamuntamāpaḥ pariyunti śāntirvā'āpa̱steno'imāṃ na hinasti tasmātparikhyanda̱'utsāḍayet

### [81.20](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.20)

(d ) a̱gnau tve̱votsādayet | (di ) i̱me vai lokā 'e̱ṣo'gnirāpaḥ pari̍śritastaṃ yudagnā' utsāḍayati tṛdvai̱vaina̍ṃ parikhyanda̱' utsāda̱yati

### [81.21](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.21)

yudvevānnā'utsāḍayati | (tī) ime vai lokā 'e̱ṣo'gni̍ira̱gninā̍yu̍rādi̍tya̱stade̱te pra̍va̱rgyaḥ sa yuda̱nyatrā̱gnerutsāḍayedetāṃstadde̱vānbahirdhaibhyo lokebhyo  
dadhyādatha yudagnā' utsāda̱yatye̱tāne̱vaitadde̱vāneṣu lokeṣu dadhāti

### [81.22](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.22)

yudve̱vānnā'u̱tsādyati | śira̱ 'e̱tadya̱jñasya̱ yatpravargya̱ 'ā̱tmā'ya̱magna̱ḥśritaḥ sa̱ yada̱nyatrā̱gneru̱tsādyedba̱hirddhā'smā̱cchiro̍ dadhyādatha̱ yada̱gnā'u̱tsādyatyā̱tmāna̍me̱vāsmai̍ta̱tsam̐skṛ̍tya̱ śira̱ḥ prati̍dadhāti

### [81.23](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.23)

sva̱yamā̱tṛṇṇayā sam̐spṛ̍ṣṭaṃ pratha̱maṃ pra̱vargya̍mutsādayati | prāṇa̱ḥ svayamātṛ̍ṇṇā̱ śira̱ḥ pra̱vargya̱ 'ā̱tmā'ya̱magniści̱taḥ śi̱raśca̱ tadā̱tmāna̍ṃ ca prā̱ṇena  
saṃta̍noti saṃda̍dhātyu̱tsādya pra̱vargya̱ṃ yathā̍ ta̱syotsā̍danam

### [81.23.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.23.p1)

iti prathamaprapāṭhake tṛtīyaṃ brāhmaṇam

### [81.3-3](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81.3-3)

1

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.citikanda.81) · Pramāṇa
