Citikanda 84

Citikāṇḍa 84

Language: Sanskrit

84.51 — 1 part

84.1

iti dvitīyaprapāṭhake prathamaṃ brāhmaṇam || 9-2-1 || (2.2.)
athātaḥ sampreṣyati | (tyu ) dudyacchedhmamupayacchopayamanī̱ragnaye prahiya̍māṇāyānubrūhyagnīdekasphyayā'nūdehi brahmannapratirathaṃ japeti

84.2

( tye ) etadvai de̱vānupa̱praiṣyataḥ | ( ' ) etaṃ yajñaṃ tanvamānāndakṣiṇato'surā rakṣāṃsi nāṣṭrā 'ajighāem̐sanna yakṣyadhve na yajñaṃ taniṣyadhva'iti

84.3

te devā 'indramabruvan | ( vaṃstvaṃ ) tvaṃ vai naḥ śreṣṭho baliṣṭho vīryavattamo'si tvamimāni rakṣāṃsi pratiyatasveti tasya vai me brahma dvitīyamastviti tatheti tasmai vai bṛhaspatiṃ dvitīyamakurvanbrahma vai bṛhaspatistaindreṇa caiva̱ bṛhaspa̱tinā ca dakṣiṇa̱to'su̱rā̱ntkṣām̐si nāṣṭrā'apa̱ha̱tyā'bhayaṃ'nā̱ṣṭra'e̱taṃ ya̱jñama̍tanvata

84.4

tadvā'e̱tatkriyate | ya̱ddevā' akurvva̱nnida̱ṃ nu tāni̱ rakṣām̐si devaire̱vāpa̍hatāni yuccaivaitatkaroti ya̱ddevā'akurvvam̐statkaravā̱ṇītyatho'i̱ndreṇa caivaitadbṛhaspa̱tinā ca dakṣiṇa̱to'surā̱ntkṣām̐si nāṣṭrā' apaha̱tyā'bhaye'nā̱ṣṭra'etaṃ
yajñaṃ tanute

84.5

sa yaḥ sa i̱ndraḥ | (') e̱ṣa so'pratirathò'tha yaḥ sa bṛha̱spati̱reṣa sa̱ brahmā
tadya̱dbrahmā'pratirathaṃ japatindrèṇa caivaitadvṛhaspa̱tinā ca dakṣiṇa̱to'surā̱ntkṣām̐si nāṣṭrā 'apaha̱tyā'bhaye'nā̱ṣṭra'eta̍ṃ yajñaṃ tanute tasmā̱dbrahmā'pratirathaṃ japati

84.6

(tyā) ā̱śuḥ śiśā̍no vṛṣa̱bho na̱ bhīma̱ iti̍ | (tyai) aindryo'bhirūpā
dvādaśa bhavanti̱ dvādaśa māsāḥ saṃvvatsa̱raḥ saṃvvatsa̱ro'gniyā̍vānagniyā̍vatyasya̱ mātrā̱ tāva̱taivaina̱metaddakṣiṇa̱to'surām̐rakṣām̐si nāṣṭrā 'apaha̱nti triṣṭubbhirvva̱jro vai tri̱ṣṭu-gva̱jreṇaivaitaddakṣiṇa̱to'surām̐rakṣām̐si nāṣṭrā 'apaha̱nti tā
dvāvim̐śa̱tirgāya̱tryaḥ sampadyante tadāgne̱yyo bhavantyagnikarma hi

84.7

(hyu) athainamudyacchati | (tyu) uddu̱ tvā̱ viśve̍ de̱vā 'agne̱ bharantu ci̱ttibhiriti̱ tasyokto bandhuḥ

84.8

(ru) a̱thābhiprayanti | pañca̱ diśo̍ daivīrya̱jñamavantu devīriti̍ de̱vāścāsu̱rāśco̱bhaye̍ prājāpa̱tyā dikṣva̍sparddhanta te devā 'asurāṇāṃ diśo'vṛñjata
tathaivaitadyaja̍māno dviṣato̱ bhrātṛ̍vyasya̱ diśo vṛṅkte daivīriti̱ tadenā daivīḥ
kurute ya̱jñamavantu devīriti yajñamimamavantu devīrityetadapāmatiṃ durmatiṃ
bādha̍mānā'ityaśanāyā vā'amatiraśanāyāmapabādhamānā'ityetadrāyaspoṣe
ya̱jñapatimābhujantīriti rayyāṃ ca̱ poṣe ca ya̱jñapatimābhujantīrityetadrāyaspoṣe'adhi yajño'asthāditi rayyāñca̱ poṣe̱ cādhi yajño'sthādityetat

84.9

(ntsu) sumi̱ddhe'agnā̱vṛṣi̍ māmahā̱na 'iti̍ | yaja̍māno vai māmahā̱n 'ukthapatra 'ityukthā̍ni hyetasya̱ patrā̱ṇīḍya 'iti̍ ya̱jñiya 'itye̱tadgṛbhī̍ta 'iti̍
dhā̱rita 'itye̱tattaṃ gha̱rmaṃ pari̍gṛhṇāyajanteti tamu̍haivaitaṃ gha̱rmaṃ pari̍gṛhyāyajanto̱rjā yadya̱jñama̱yajanta de̱vā 'ityūrjā hyetaṃ ya̱jñama̱yajanta de̱vāḥ

84.10

daivyāya dha̱tre joṣṭra'iti̍ | daivo hyeṣa dha̱rtā joṣayitṛtamo de̱vaśrīḥ śrī̱manāḥ
śa̱tapa̍yā 'iti̍ deva̱śrīhyaiṣa̍ śrī̱manāḥ śa̱tapayāḥ pari̍gṛhya de̱vā ya̱jñamāyanniti̱ pari̍gṛhya hyetaṃ de̱vā ya̱jñamāyande̱vā de̱vebhyo̱'adhva̱ryanto 'asthuritya̱dhvaro vai ya̱jño de̱vā de̱vebhyo̍ ya̱jñiyanto'sthuritye̱vaitat

84.11

(dvī) vī̱tahum̐ haviḥ śamitum̐ śamitā ya̱judhyā'iti | (tī) ṣṭahum̐
sviṣṭamitye̱tatta̱rīyo ya̱jño yatra ha̱vyametītyadhva̱ryuḥ purastādya̱jūṃṣi japati
hotā paścādvaho'nvāha brahmā dakṣiṇato'pratirathaṃ ja̱patyeṣa e̱va turīyo
ya̱jñastuto no̱ vākā 'ā̱śiṣo no juṣantāmiti tuto no vākāścāśiṣaśca
juṣantāmitye̱tat

84.12

( tsū ) sūrya̍raśmi̱rhari̍keśaḥ pura̱stāt | (tsa) savi̱tā jyoti̱ruda̱yām̐
ajasra̱mitya̱sau vā'ādityo'eṣo'gniḥ sa eṣa sūrya̍raśmi̱rhari̍keśaḥ pura̱stātsavi̱tòtajjyoti̱rudyacchatyajasraṃ tasya̍ pū̱ṣā prasa̱ve yā̍ti vi̱dvāniti
pa̱śavo vai pū̱ṣā ta̱'eta̱sya prasave prerate sampuśya̱nviśvā bhuva̍nāni gopā'nye̍ṣa̱ vā̱'ida̱m̐ sarvva̍m̐ sampa̱śyatye̱ṣa 'u'e̱vāsya̱ sarvva̍sya bhuva̍nasya go̱ptā

84.13

tadyā' a̱muṣmā̍dādi̱tyāda̱rvācyaḥ pañca̱ diśa̍ḥ | ( stā ) vā̱'e̱tadde̱vā'
asu̍rāṇāma̱vṛñja̱thātho tā 'e̱vaitatsa̱māroha̱m̐stathā̱ 'u'e̱vaita̱dyaja̍māno dviṣa̱to
bhrātṛ̍vyasya vṛṅkte̱'tho tā 'e̱vaita̱tsa̱māroha̱tyatho̱'etadvā̱'e̱tābhi̍rde̱vā'
ā̱taḥ samprāpnuva̱m̐stathai̱vābhi̍raya̱metadāta̱ḥ sa̱ṃprāpno̍ti

84.14

( tya ) athāśmāna̍ṃ pṛśni̱mupa̍dadhāti | (tya ) asau vā'ā̍di̱tyo'śmā
pṛśmirasumevaitudādityamupadadhāti pṛśmirbhavati raśmibhirhi muṇḍalaṃ pṛśni
tamuntareṇāhavanīyaṃ ca gārhapatyaṃ copaddhātyūyaṃ vai loko gārhapatyo dyaurāhavanīya' etaṃ tudimau lokāvuntareṇa dadhāti tusmādeṣu' imau lokāvuntareṇa
tapati

84.15

( tyā ) āgnīdhravelāyām | (ma) antarikṣaṃ vā'āgnīdhrametaṃ taduntarikṣe
dudhāti tusmādeṣo'ntarikṣāyatano vyadhvai vyadhveṣa hyeṣa itaḥ

84.16

su'eṣu prāṇaḥ | prāṇamevaitadātmundhatte tadetadāyurevaitadātmandhatte tadetadunnamprāyurhyetadunnam vā'āyuraśmā bhavati sthiro vā'aśmā sthiraṃ
tadāyuḥ kurute pṛśmirbhavati pṛśmīva hyunnam

84.17

( tham̐) sa upa̱dadhāti | vi̱māna e̱ṣa di̱vo ma̱dhya̱'āsta̱'iti̍ vi̱māno
hye̍ṣa di̱vo ma̱dhya̱'āsta̱'āpapri̱vānroda̍sī 'a̱ntari̍kṣama̱tyudya̱nvā'e̱ṣa'
imām̐llo̱kāṃnnā̱pūraya̍ti̱ sa vi̱śvācī̍ra̱bhica̍ṣṭe ghṛ̱tācī̱riti̍ sruca̱ścaitadvedī̍ścāhāntarā pūrvvamaparaṃ ca ketuma̱ityanta̱ramu̍ ca lo̱kama̱muṃ cetye̱tadyo hya̱cedameta̱rhi cī̱yate̱ yaccā̱haḥ pū̱rvvamacīyateti̍

84.18

(tyu ) ukṣā samu̱dro'a̍ru̱ṇaḥ supa̱rṇa'iti̍ | ( tyu ) ukṣā hye̍ṣa samu̱dro'ruṇa̍: supa̱rṇaḥ pūrvva̍sya̱ yoni̍ṃ pi̱turāvi̱veśeti̍ pūrvva̍sya̱ hye̍ṣa' e̱taṃ yoni̍ṃ
piturārviveśati madhyè divo nihitaḥ pṛśniraśmeti madhyè hyeṣa divo nihitaḥ
pṛśniraśmā vicakrame rajasaspātyantāviti vikramamāṇo hyeṣa eṣāṃ
lokānāmantānpāti

84.19

dvābhyāmupadadhāti | dvipādyajamāno yajamāno'gniryāvānagniryāvatyasya
mātrā tāvataivenametadupadadhāti triṣṭubbhyāṃ traiṣṭubho hyeṣa na sādayatyasanno
hyeṣa na sūdradohasā'dhivadati prāṇo vai sūdradohāḥ prāṇa' eṣa kiṃ prāṇe
prāṇaṃ dadhyāmiti taṃ nidhāya yathā na naśyet

84.20

( ḍu ) athopāyanti | ( ntrī ) indraṃ viśvā 'avīvṛdhanniti tasyokto
bandhurdevahūye̍jña 'ā ca vakṣatsumnahū̱ryejña 'ā'ca vakṣāditi devahūścaiva yajñaḥ
suma̱hūśca̍ ya̱kṣada̱gni̱rdevo de̱vām̐2||'ā ca̍ vakṣa̱diti̍ ya̱kṣaccaivā̱gni̱rdevo̍ de̱vām̐2
śca̱ vaha̱tvitye̱vaita̱t

84.21

(dvā) vāja̍sya mā pra̱sava̍ḥ | (') udgrā̱bheṇoda̍grabhīt | athā̍ sa̱patnaॉ̱nnindro̍
me nigrā̱bheṇādha̍rām̐2||' akariti̱ yathai̍va ya̱justathā̱ bandhu̍ḥ

84.22

( rū ) udgrā̱bhaṃ ca̍ nigrā̱bhaṃ ca̍ | brahma̍ de̱vā'a̍vīvṛdhan | athā̍ sa̱patnaॉ̱nindrā̱gnī me̍ viṣū̱cīnā̱nvya̍syatā̱miti̱ yathai̍va ya̱justathā̱ bandhu̍ḥ

84.23

( sta ) tadya̱ā'a̱muṣmā̍dādi̱tyādūrdhvāśca̍ta̱sro diśa̍ḥ | ( stā ) tā'
e̱vaitadde̱vā'a̍surāṇāmavṛñjata̱ātho tā' e̱vaita̱tsamāro̍ha̱m̐stā' u̱'e̱vaitadyaja̍māno dviṣa̱to bhrātṛ̍vyasya vṛṅkte̱'tho tā' e̱vaita̱tsamāro̍hatyatho̱'etaddvā'
e̱tābhi̍rdevā 'ā̱taḥ sa̱ṃprāpnu̍vam̐stathai̱vaivā̍bhi̱rayame̱tadā̍taḥ sa̱mprāpno̍ti

84.24

(ntyu ) athāgnimārohanti | krama̍dhvama̱gninā̱ nāka̱miti̍ sva̱rgo vai lo̱ko
nāka̱ḥ krama̍dhvamanenā̱gnine̱tūm̐ svargam̐ lo̱kamitye̱taduruyam̐ husteṣu̱ bibhrata̱'
ityuruyūm̐ hyete'e̱tatūm̐ ha̱steṣu̱ bibhra̍ti di̱vaspṛṣṭham̐ sva̱rgatvā mi̱śrā
de̱vebhi̍rādhva̱miti̍ di̱vaspṛ̱ṣṭham̐ svargam̐ lo̱kaṃ ga̱tvā mi̱śrā de̱vebhi̍rādhva̱mitye̱tat

84.25

(ntyā ) prācī̱manu̍ pra̱diśa̱ṃ prehi vi̱dvāniti̍ | prācī̍ vai di̱gagne̍ḥ svāma̱nu
pra̱diśa̱ṃ prehi̍ vi̱dvānityetada̱gnera̱gre pu̱ro'gnirbhavedvetya̱sya tvama̱gnera̱gre pu̱ro'gnirbhavedvetye̱tadviśvā̱'āśā̍ dīdyāno vi̱bhāhī̍ti̱ sarvā̱'āśā̍ dīpya̍māno
vi̱bhāhī̍tye̱tadūrja̍ṃ no dhehi dvipa̱de catu̍ṣpada̱'ityāśi̱ṣamāśā̍ste

84.26

pṛthivyā ' aham | (mu ) dudantarikṣamāruhamantarikṣāddivamāruhamiti gārhapatyāddhāgnīdhrīyamāgacchantyāgnīdhrīyādāhavanīyaṃ divo nākasya pṛṣṭhātsvarjyotiragāmahamiti divo nākasya pṛṣṭhātsvargaṃ lokamagāmahamityetat

84.27

( tsva ) svarya̍nto nāpekṣante | ( nta ' ) ā dyām̐ rohanti rodasī'iti
na haive te'pekṣante ye svargaṃ lokaṃ yanti yajñaṃ ye vi̱iśvatodhāra su̍vidvāṃso
vitenire'ityeṣa ' eva yajño viśvatodhāra'eta ' u'eva suvidvāṃso
yu'etaṃ vitanvate

84.28

(te'gne ) agne̱ prehi̍ pratha̱mo de̍vaya̱tāmiti̍ | (tī) i̱mume̱tada̱gnimā̍ha
tvameṣā̱ṃ prehi̍ pratha̱mo de̍vaya̱tāmiti̱ cakṣu̍rde̱vānā̍mu̱ta martyānāmityu̱bhaye̍ṣā̱th
haitadde̍vamanu̱ṣyā̍ṇā̱ṃ cakṣu̍ri̱yakṣa̍māṇā̱ bhṛgu̍bhiḥ sa̱joṣa̍'iti̱ yaja̍māno̱ bhṛgu̍bhiḥ
sa̱joṣa̍'itye̱tatsva̱rya̍ntu̱ yaja̍mānāḥ sva̱stīti̍ sva̱rgaṃ lo̱kaṃ ya̍ntu̱ yaja̍mānāḥ
sva̱stītye̱tat

84.29

(tta) tadyā'a̱muṣmim̐llo̱ke pa̱ñca diśa̍ḥ | (stā) 'e̱tadde̱vā'a̍surāṇāmavṛñja̱tātho̱ tā'e̱vaitatsamāroha̍ntsvā'u'e̱vaitadyaja̍māno dviṣa̱to
bhrātṛ̍vyasya vṛ̱ṅkte'tho̱ tā'e̱vaitatsamāroha̱tyutho̱'etadvā'e̱tābhi̍rde̱vā'śrā̱taḥ
samprāpnu̱vaṃstathai̱vābhi̱raya̱metadā̍taḥ sa̱mprāpno̍ti

84.30

(tyu) athainamabhijuhoti | (tye) etadvā'ena̍ṃ de̱vā'īyi̍vā̱rṭsamupa̍riṣṭādanne̍nāprīṇa̱nnetayarcā''hu̱tyā tathai̱vaina̍mayame̱tadī̍yi̱vārṭsamupa̍riṣṭā̱danne̍na prīṇātyetayā''hu̱tyā kṛṣṇāyai̍ śuklaba̱tsāyai̱ paya̍sā rātrivai kṛṣṇā śuklabatsā
tusyā 'asāvādityo vatsaḥ svenaivainametadbhāgena svena rasena prīṇātyupari
dhāryamāṇa 'upari hi sa sumetatprīṇāti dohenena dohenena hi payaḥ
pradīyate

84.31

yada़aivenamabhijuhoti | śira 'etadyajñasya yada̱gniḥ prāṇaḥ payaḥ śīrṣaṃstutprāṇaṃ dadhāti yathā svayamātṛṇṇāmabhikṣaredevamabhijuhuyātprāṇaḥ svayamātṛṣṇā rasa 'eṣa śiraśca tatprāṇaṃ ca rasena saṃtanòti saṃdadhāti naktoṣāsā
sumanasā virūpe'iti tasyokto bandhuḥ

84.32

( 3 ) a̱gne̍ sa̱ha̱srā̱kṣati | hira̱ṇyaśa̱kale̍rvvā'eṣa sa̱ha̱srākṣaḥ śata̱mūrddhāti
yadada̱ḥ śataśīrṣā rudro'sṛjyata śataṃ te prāṇāḥ sahasraṃ vyānā 'iti śatañcai
haiva tasya prāṇāḥ sahasraṃ vyānā yaḥ śataśīrṣā tva sahasrasya rāya'
īśiṣa'iti tvayai sarvvasye rāya'īśiṣa'ityetattasmai te vidhema vājāya
svāhetyeṣa vai vvājastametatprīṇāti

84.33

dvābhyāmabhijuhoti | dvipādyajamāno yajamāno'gniyavā̍nagniyarvāvatyasya
mātrā tāvataivenametadabhijuhoti

84.34

( tyu ) athainaṃ nidadhāti | supa̱rṇo'si garutmā̱nityetadvā'enamado
vikṛtyā suparṇaṃ garutmantaṃ vyakaroti tathai suparṇaṃ garutmantaṃ cinoti tathai
suparṇaṃ garutmantaṃ kṛtvā'ntato nidadhāti pṛṣṭhe pṛthivyāḥ sīda bhāsā'ntarikṣamāpṛṇa̱ jyoti̍ṣā̱ diva̱mutta̍bhāna̱ teja̍sā̱ diśa̍' u̱dṛhe̍tye̱vaiṣu̍ ha̱meṣu̍'
etatsarvaṃ karoti

84.35

( tyā ) ājuhvānaḥ supratīkaḥ purastāditi | ( tyā ) ājuhvāno naḥ
supratīkaḥ purastādityetadagne svaṃ yonimāsīda sādhvityeṣa vā'asya svo
yoniraśvam̐ sādhvāsīdetyetadasminsadhasthe'adhyuttarasminniti dyaurvā'uttara sadhasthaṃ viśve devā yaja̍mānaśca sīdateti tadviśvairdevaiḥ saha yajamānatham̐ sādayati dvābhyāṃ nidadhāti tasyokto bandhurvvaṣaṭkāreṇa tasyopari
bandhuḥ

84.36

( ḍ ) athāsmintsa̱midha 'ā̱dadhāti | (tye ) etadvā 'e̱naṃ devā ' ī̍yivām̐samupariṣṭāda̱nnenāprīṇantsamidbhiścāhutibhiśca tathaivai namayametadī yivām̐ -
samupariṣṭādanena prīṇāti samidbhiścāhutibhiśca

84.37

sa vai śamīmayīṃ prathamāmādadhāti | ( tye ) etadvā 'eṣu ' etasyāmāhutyām̐ hutāyāṃ prādīdhyato'jvalattasmāddevā 'abibhayuryadvai no'yaṃ na
him̐syāditi 'etām̐ śamīmapaśyam̐stayainamaśamayam̐stadyadeta
śamyā'śamayam̐stasmācchamī tathaivai namayametacchamyā śamayati śāntyā'eva
na jugdhyai

84.38

tā saviturvvareṇyasya | citrāmāhaṃ vṛṇe sumatiṃ viśvajanyām | yāmasya
kaṇvo'aduhatprapīnā sahasradhārāṃ payasā mahīṃ gāmiti kaṇvo haināṃ
dadarśa sā hāsmai sahasradhārā sarvvānkāmānduduhe tathaivaitadyajamānāya sahasradhārā sarvvānkāmānduhe

84.39

( heḍatha ) atha vaikaṅkatīmādadhāti | tasyā'ukto bandhurvidhema te parame
janmannagnaiti dyaurvā'asya paramaṃ janma vidhema stomairavare sadhastha'
ityantarikṣaṃ vā'avaraem̐ sadhasthaṃ yasmādyonerudārithā yaje tamityeṣa
vā'asya svo yonirastaṃ yaja'ityetatpra tve havī ṣi juhure sumiddha'iti
yadā vā'eṣa samidhyate'thaitasminhavī ṣi juhvati

84.40

( tya) athaudumbarīmādadhāti | (tyū) ū̱rve rasa 'uḍumbura ' ū̱rjevai̍nametaḍūsena prīṇāti karṇakavatī bhavati paśavo vai karṇakāḥ paśubhi̍irevainametaḍūnena prīṇāti yadi karṇakavartīṃ na vindedda̱dhidruptamupa̱hatyā̱dadhyāttadyaddadhidrapsa' upatiṣṭhate tadeṣu paśurūpaṃ preddho'agne dīdihi puro na 'iti virājā''dadhātyannaṃ virāḍannainaivainametatprīṇāti tisraḥ samidha'ādadhāti trivṛdagniryāvānagniyoṃvatyasya mātrā tāvataivaiainametadannena prīṇāti

84.76

(tya) athāhutīrjuhoti | yathā pariviṣyā'nupāyayettādṛktatsruveṇa pūrva
vivasvata ityādyu-dyām̐rvā iti | dvitīyapāde avare sadhasthe ityanenāntarikṣamucyata ityāha-antarikṣaṃ vā iti
yasmādyonerityatra yoniśabdenaiṣa bhūloko vivakṣyata ityāha- eṣa vā iti | 'pra tve havīṃṣi ' iti turīyaḥ pādaḥ
prasiddhārtha ityāha-yadā vā'epa iti | he ' agne', 'te' tvāṃ ' parame janman ' utpattisthāne yuloke
' vidhema' paricarema | na kevalaṃ dyuloka eva kintu 'stomaiḥ ' stutibhirupalakṣitā vayam ' avare sadhasthe '
dyulokādadhaḥsthāne antarikṣe'pi vidhema | kiñca yasyāyoneḥ pṛthivyākhyādyoneḥ tvam ' udāritha ' udgatavānasi
ṛterliṭi thali "ṛdṛśyārtivyayetīnām " - (pā. sū. 7|4|66) itīḍāgamaḥ | “ anyeṣāmapi dṛśyate "
( pā. sū. 6|3|137) iti dīrghaḥ | 'tam' etaṃ lokam anayā samidhā yakṣeṣṭha dyulokādīnāmagnikāraṇatvenāgneḥ kāraṇādekahoma uktaḥ | atha pratyetya havīṃṣītyanena kāryākāre'gnau homo vidhīyate-samiddha iti | samiddhe
'sve' tvayi chāndasatvāt, havīṃṣi ' prajuhure' juhavire | vipakṣata iti śeṣaḥ | 'juhure' iti " irayore "
( pā.sū.6|4

84.39-2

) iti re ādeśaḥ | ato vayamapi samiddhe tvayi etāṃ samidhamādadhmahe ityarthaḥ

84.40-2

vaikaṅkatasamiddhomānantaramaudumbarasamidho homaṃ vidhatte-athaudumbarīmiti | ādhātavyāyā udumbarasamidhaḥ
kati guṇānstānāha- karṇakavatī bhavatīti | karṇakaśabdenātra patraśākhādikaṃ vivakṣyate | patrādīnāṃ paśupuṣṭisādhanatvena paśutvāttathāvidhāyāḥ samidho homena paśurūpeṇaiva annenainaṃ prīṇāti | tathāvidhāyāḥ samidho'sambhave
kiṃ kuryāditi, tatrāha-yadi karṇakavartī na vindediti | ' dadhidrapsaṃ ' dadhibindum ' upahṛtya 'samidhi saṃśliṣya
ādadhyāt | tatra samidhi drapsa upatiṣṭhate iti yat tadeva paśurūpaṃ bhavati | atastathāvidhāyāḥ samidha
ādhāne'pi enamagniṃ paśurūpeṇānnena prīṇāti | 'preddho agne dīdihi' ityādikaṃ dīptyartham

84.41

samiddhomānantaramājyāhutīrvidhatte- athāhutīriti | yatheti | loke bhuñjānasya puruṣasya yathā śākasūpausu̱ñcottarāmugne̱ tumadyāśva̱ṃ na stomai̍ḥ kratu̱ṃ na bha̱dram̐hṛ̍dispṛśam | ṛdhyāmā
ta̱'ohai̱riti̍ yuste hṛdispṛksto̱mastaṃ ta̱'ṛddhyāsa̱mitye̱vaitatpaṅktyā juhoti
pañca̍padā pa̱ṅkiḥ pañca̍citiko'gniḥ pañca̍rtavaḥ saṃvvatsaraḥ saṃvvatsaro'gniryāvāna̱gniryāva̍tyasya̱ mātrā̱ tāva̍taivainametadannena prīṇāti

84.42

(tyu ) atha vaiśvakarmaṇī juhoti | vviśvakarmā'yamagnirasta̱mevaitatprīṇāti
cittiṃ juhomi̱ mana̍sā ghṛ̱teneti̍ cittame̱ṣāṃ juhomi̱ mana̍sā ca ghṛ̱tena cetye̱tadyathā̍ devā̱' ihāgama̱nniti̱ yathā̍ devā̱' ihāga̱cchā̍nnitye̱tadye'gnihotrā 'ṛtāvṛdha
'iti satyavṛdha' ityetatputye vviśva̍sya̱ bhūmano juhomi̱ vviśva̍karmaṇa̱'iti
yo'sya̱ sarvva̍sya bhū̱tasya̱ pati̱stasmai̍ juhomi vi̱śvaka̍rmaṇa'itye̱tadviśvāhā̱dābhya̍m̐ ha̱viriti̱ sarvvairdaivākṣi̍tam̐ ha̱viritye̱tat

84.43

(ḍa) atha pūrṇahutiṃ juhoti | sarvvametatpūrṇam̐ sarvvaiṇaivaitametprīṇāti

84.44

sa̱pta te'agne samidha̱' iti | prā̱ṇā vai samidhaḥ prāṇā hyetem̐̍ samindhate sapta
jihvā 'iti yāna̱mūta̱tsapta puruṣāne̱kaṃ puruṣa̱makurvvam̐steṣāmetadāha̱ sapta'ṛṣaya
'iti sapta̱ hi ta'ṛṣaya' āsantsa̱pta dhāma priyāṇī̍ti cchandā̱m̐sye̱tadāha
cchundā̱m̐sī̍ti vā'asya sapta dhāma priyāṇi̍ sa̱pta hotrāḥ sapta̱dhā tvā yajantīti sa̱pta hyete̍ṣvai̱ hotrāḥ sapta̱dhā yujanti sapta yonī̱riti̱ kṣitīre̱vatadāhāatha pūrṇāhutihomaḥ
pṛṇasvetyā pra̱jāya̱svetye̱tadvṛ̱teneti re̱to vai ghṛ̱tatham̐ re̱ta' e̱vaitade̱ṣu lo̱keṣu
dadhāti svāheti yajño vai svāhākāro yajñiyamevaitadidam̐ sa̱kṛtsarvvaṃ
karoti

84.45

sapta̱ sapteti | saptacitiko'gniḥ sa̱ptartavaḥ saṃvvatsaraḥ saṃvvatsa̱ro'gniyā̍vānagniryāvatyasya mātrā tāvattaivenamabhiprīṇāti tissra' āhutīrjuhoti
trivṛdagniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvattaivainemeta'nnena prīṇāti tissraḥ
samidha'ādadhāti tatpada tasyokto bandhuḥ

84.79

84.44-2

) iti | yajño vai svāhākāraḥ | yajñiyamevaitadidaṃ sakṛt sarvaṃ karoti

84.45-2

84.46

tiṣṭhansamidha ādadhāti | asthīni vai samidhaḥ | tiṣṭhantīva vā asthīni | āsīna āhutīāsa̱ta'iva̱ vai mā̱gum̐sānya̱ntaraḥ samidho bhavanti bāhyā 'āhutayo'ntarāṇi hya̱sthīni bāhyāni māgum̐sāni

84.47

(ny ) athātaḥ sampadeva | ṣaṭ purastājjuhoti ṣaṭpuriṣṭātṣaḍbhirākramanaḥ
pṛśne̱rya̍nti dvābhyāmaśmānaṃ pṛśnimupadadhāti caturbhirāgre̱rya̍nti pañcabhiragnimārohanti tadekānnatrim̐śadāhutireva trim̐śattamī dvābhyāmagniṃ nidadhāti taddvātrim̐śaddvātrim̐śadakṣarā'nuṣṭupm̐saiṣā'nuṣṭup

84.48

( t ) tadya̱'amūrstisro'nuṣṭubhaḥ | ( bho ) gārhapatye sampāḍyanti tāsāmetāmekāmrāharanti tadyadetāma̱trāharantyatraiṣa survvo'gniḥ sa̍ṃskṛtaḥ su
eṣo'tra tasmai nālamāsīdya̱danna̱mātsyat

84.49

( tso ) so'gnimabravīt | ( tva ) tvayā'nnama̱dānī̍ti tatheti tasmādyadaivaitamutrāharantyathaiṣo'lamunnāyālamāhutibhyo bhavati

84.50

( tyu ) atho'āhuḥ | prajāpatirevaitaṃ prayaṃ putramurasyādhatta 'iti sa yo
haitadevaṃ vedā haivaṃ prayaṃ putramurasi dhatte

84.48-2

tad yā amūstisro'nuṣṭubho gārhapatye sampādayanti-tāsāmetāmekāmāharanti | tad yadetāmatrāharanti-atraiṣa sarvo'gniḥ saṃskṛtaḥ | sa eṣo'tra tasmai nālamāsīd-yadannamātsyat

84.49-2

so'gnimabravīt-tvayā'nnamadānīti | tatheti | tasmādyadaivaitamatrāharanti-athaiṣo'lamannāya, alamāhutibhyo bhavati

84.50-2

atho āhuḥ-prajāpatirevaitaṃ priyaṃ putramurasyādhatta iti | sa yo haitadevaṃ veda-ā haivaṃ priyaṃ putramurasi dhatte

84.51

yadūm̐vaitampra̱trāhara̍nti | yānvai tān‍tsata puru̍ṣāne̱kaṃ puru̍ṣamakurvvanna̱yameva sa̱
yo'ya̱magniśśrī̍yate'tha̱ yāme̱ṣāṃ tā̱mūrdhvām̐ śriya̱m̐ rasa̍m̐ samu̱dauha̱nneṣa sa̱
yameta̱ma̱gnimāha̍ranti tadyadetampra̱trāhara̍nti yaivaiteṣām̐ saptānām̐ puru̍ṣāṇām̐
śrīryyo rasa̱stame̱tadūrddhva̍m̐ samu̱ddahanti tada̱syaitacchira 'ā̱tmā'ya̱magniśśri̱ta
'ā̱tmāname̱vā̱syaitattsa̱m̐skṛtya̱ śira̍ḥ pratidadhāti

84.51.p1

iti dvitīyaprapāṭhake dvitīyaṃ brāhmaṇam

Linked texts (3)

Mādhyandina — Sanskrit
Kātyāyanaśrautasūtra — Kātyāyana (Vājasaneyi sūtrakāra), Sanskrit
Mādhyandina (ed. Shuklayajurveda) — Sanskrit

Citikanda 84

Contents

Linked texts (3)